‎‎چارەنوسی كوردستان لە ململانێكانی ئەمەریكاو ئێراندا

دەبێت كورد چی بكات بۆ خۆ پاراستن لە مەترسییە گەورەكە؟

  ‎‎چارەنوسی كوردستان لە ململانێكانی ئەمەریكاو ئێراندا

793 خوێندراوەتەوە

  ‎دوناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا ئەم هەفتەیە بڕیاریدا لە ٢٠١٩/٥/١ ڕێگە بەهیچ وڵاتێك نەدا نەوتی ئێران، بكڕێت بەپێچەوانەوە سزای ئابوری توند بەسەر ئەو وڵاتانەدا دەسه‌پنێت كە نەوتی ئێران دەكرێت. بەپێی ڕاپۆرتی وەزارەتی خەزێنەی ئەمەریكا سزاكانی ئەمەریكا هەناردەی نەوتی ئێران بۆ سەدا٥٠% كەم دەكاتەوە كە لە ئێستادا ڕۆژانە ٣ ملیۆن و ٥٠٠ هەزار بەرمیل نەوت هەناردەی دەرەوە دەكات.

  ‎هەروەها دوناڵد ترەمپ داوای لە سعودیەو ئیمارات كرد هەناردەكردنی نەوت بۆ بازاڕەكانی جیهان زیاد بكەن بۆ جێگرتنەوەی نەوتی ئێران، دوا به‌دوای داواكەی ترەمپ هەریەكە لە سعودیەو ئیمارات ڕایانگەیاند هەرناردەی نەوت بۆ بازاڕەكانی جیهان بە ڕێژەی ١ ملیۆن و ٣٠٠ هەزار بەرمیلی ڕۆژانە زیاد دەكەن، بەوەش سەدا ٨٥% ئەونەتە هەناردە دەكەن كە بەهۆی سزاكانەوە ئێران ناتوانێ هەناردەی بكات.

،،

كۆنترۆڵكردنی دەریچە ئاویە جیهانیەكان، بەتایبەت گەروی هورمزو بابالمەنده‌ب بۆ كۆنترۆڵكردنی بازرگانی جیهانی بەتایبەت بازرگانی نەوت.

 ڕووخاندن یان لە قاڵبدانی ئێران بەشێكە لە پلانێكی ستراتیژێكی فراوانی نوێی ئەمەریكا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە ناوی لێناوە پرۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، كە بەشێكی بریتییە لە ڕێكەوتنی سەدەی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین و كۆنتڕۆڵكردنی فەلستین لەلایەن ئیسرائیلەوە كە بڕیارە دوای ڕەمەزان پرۆژەكە ڕابگەیەنرێت و بەشێكی دیكەی ستراتیژە نوێیەكەی ئەمەریكا پەیوەستە بە ئێران و كوریای باكورەوە كە ئەوو دوو وڵاتە دەخاتە بەردەم دوو بژاردە ( دۆستایەتی ئەمەریكا یان ڕووخان و لەناوبردنیان).

‎ئامانجەكانی ستراتیژی نوێی ئەمەریكا:

‎١- ئامانجی یەكەمی ستراتیژە نوێیەكەی ئەمەریكا، بریتییە لە ڕێگریكردن لە فراوانبونی نفوزو دەسەڵاتی ڕوسیاو چین وە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفەریقاو دەستڕاگەشتنی ئەمەریكایە بە سنوری ئاوە گەرمەكان لە ڕۆژئاوای ئاسیای دوورو گەشتنە بەسنورەكانی ڕوسیاو چین لە ڕێگەی سنوری ئاوی و وشكانیەوە.

 ‎ ٢- ئامانجێكیتری ستراتیژە نوێیەكەی ئەمەریكا بریتییە كۆنترۆڵكردنی دەریچە ئاویە جیهانیەكان، بەتایبەت گەروی هورمزو بابالمەنده‌ب بۆ كۆنترۆڵكردنی بازرگانی جیهانی بەتایبەت بازرگانی نەوت.

 ‎٣-ئیسرائیل وەك بەهێزترین هاوپەیمانی ستراتیژی ئەمەریكا لە ناوچەكەدا لە دوای ئەمەریكاوە سودمەندی سەرەكیە لەم ستراتیژە نوێیەی ئەمەریكا، چونكە لە چوارچێوەی پرۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا سنوری ئیسرائیل بۆ دوو هێندە فراوان دەكرێت و بەشێكی خاكی ئەردەن و فەلەستین و میسر دەخرێتە سەر سنوری ئیسرائیل و لە هەمانكاتدا ئەمەریكا بە بیانووی هاوپەیمانی دژی ئێرانەوە وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی ناچاردەكات پەیوەندیەكانیان لەگەڵ ئیسرائیلدا ئاسای بكەنەوەو بەوەش ئاسایشی نەتەوەی ئیسرائیل بەتەواوی پارێزراو دەكات.

،،

دەسەڵاتی ئیستای ئێران ناچار دەبێت مل بۆ ئەمەریكا كەچ بكات و ڕازی بێت جارێكیتر بچێتەوە دانوستانەكان و ئەمەریكا مەرجەكانی خۆی بەسەردا بسەپینێت.

 ‎ئامانجی سزاكانی ئەمەریكا بۆ سەر ئێران: ‎

بەپێی ستراتیژی ئەمەریكا، ئەمەریكا لە ئێستا دا نایەوێت بژاردەی سەربازی بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران بەكار بهێنێت، بەڵكو دەیەوێت لە ڕێگای سزا ئابورییەكانەوە سەرەتا ئێران لاواز بكات و ئابوری ئێران. هاوشێوەی عێراقی دواجەنگی كەنداو مایە پوچ بكات ئەمەش بۆ دوو ئامانج:

 ‎١- لە قۆناغی یەكەمدا ئامانجی سزا ئابوریەكانی ئەمەریكا دژی ئێران بۆ زیادكردنی دەنگی ناڕەزایەتییە لە ناوخۆی ئێرانداو تەقینەوەی ناڕەزایەتی جەماوەرییە دژی دەسەڵاتی ئێستاو لەو ڕێگەیەوە دەسەڵات خۆبەخۆ ده‌ڕوخێت.

 ‎٢- ئەگەر قۆناغی یەكەم سەرنەكەوت ئەوا سزاكان بەردەوام دەبێت بەوەش دەسەڵاتی ئیستای ئێران ناچار دەبێت مل بۆ ئەمەریكا كەچ بكات و ڕازی بێت جارێكیتر بچێتەوە دانوستانەكان و ئەمەریكا مەرجەكانی خۆی بەسەردا بسەپینێت.

 ‎٣- ئامانجێكیتری سزاكان بریتییە لە كشانەوەو لە قاڵبدانی هێزو نفوزی ئێران لە ناوچەكەدا، بەتایبەت هاوكاری و دەستیوەردانەكانی لە سوریا و عێراق و یەمەن و لوبنان سنوردار دەكرێت. ‎

 هەر بۆیە لە هەموو ئەگەرەكاندا ئێران ناتوانێت وەك ئێستا بەردەوامبێت و هێزو دەسەڵاتی گۆڕانكاری گەورەی بەسەردا دێت و لە ناوخۆى ئێرانیشدا گۆڕانكاری گەورە ڕوودەدات. ‎

،،

ئێران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خاوەنی زیاتر لە ٤٣ گروپ و میلشیای چەكداری مەزهەبیە كە بەهێزترینیان حیزبوڵای لوبنان و میلیشیاكانی حوسیی یەمەن و فەیلەقی فاتمیون و میلیشیا شیعەكانی عێراقە

 چەكی ئێران لەبەرمبەر ئەمریكادا: ‎ ئەگەرچی لە ڕووی سەربازییەوە بەراوردی هێزی سەربازی ئێران ناكرێت بە ئه‌مەریكا بەو پێیەی ئەمەریكا زلهێزی جیهانەو خاوەنی پێشكەوترین جبەخانەی چەكە، بۆیە ئێران خۆی لە جەنگی ڕوو بەڕوو ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەمەریكا دەپارێزێت، بەڵام ئێران چەند چەكێكی بەهێز و كاریگەری هەیە لە ڕوو بەڕوو بونەوەی ئەمەریكادا،

  لەوانە: ‎

١- ئێران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خاوەنی زیاتر لە ٤٣ گروپ و میلشیای چەكداری مەزهەبیە كە بەهێزترینیان حیزبوڵای لوبنان و میلیشیاكانی حوسیی یەمەن و فەیلەقی فاتمیون و میلیشیا شیعەكانی عێراقە، كە دەتوانن مەترسی جدی و كاریگەربن بۆ سەر هێزەكانی ئەمەریكا تەنانەت دوای ڕووخانی ڕژێمی ئێرانیش.

 ‎٢- یەكێكیتر لە چەكە كاریگەرەكانی ئێران لە دژی سزاكانی ئەمەریكا بریتییە لەداخستنی ڕێڕەوە ئاوییە جیهانیەكان بەتایبەت گەروی هورمز، كەلە ژێر دەسەڵاتی سوپای ئێراندایەو گەروی بائەلمەندەب كەلە ژێر دەسەڵاتی حوسیەكانی هاوپەیمانی ئێراندایە، داخستنی ئەم دوو ڕێڕەوە ئاویە سەدا ٣٠% بازرگانی جیهان و سەدا٤٥% بازرگانی نەوت پەكدەخات و نرخی نەوت بۆ زیاتر لە ٢٠٠ دۆلار بەرز دەكاتەوە لە بازاڕەكانی جیهاندا، هاوشێوەی ساڵی ١٩٧٣ كاتێك وڵاتانی كەنداو هەناردەی نەوتیان بۆ ئەورپا ڕاگرت وەك هاو هەڵوێستیەك بۆ میسر و سوریا لەشەڕی دژی ئیسرائیلدا كە بەوهۆیەوە ئەوروپا توشی قەیرانێكی گەورەی نەبونی سوتەمەنی بوو، بەشێكی زۆری كارگەكان داخران و خەڵك لەبری ئۆتۆمبیل پاسكیلیان بەكار دەهێنا.

  ‎بەڵام پێناچێت ئێران ئەم چەكە بەكاربهێنێت، چونكە ئەزمونی میسری لەپێشە كە ساڵی ١٩٦٦ لە دوای داخستنی نۆكەندی سویس ئەمەریكاو فەرەنسا و ئیسرائیل هێرشیان كردە سەر میسرو لەماوەی تەنها كاتژمێرێكدا تەواوی هێزی ئاسمانی میسر و سەدا٤٥% توانای سەربازی میسریان تێكشكاندو دوای شەش ڕۆژ لەشەڕ میسر خۆی ڕادەستكرد و شكستی ڕاگەیاند

  ‎٣- دروستكردنی فەوزا ‎چارەنوسی عێراق و كوردستان لە دوای سزاكان ئەمەریكا بۆسەر ئێران ‎لە هەفتەی پێشوودا مایك پێنسی جێگری سەرۆكی ئەمەریكا داوای لە بارزانی كرد كە هاوكاربێت لە توندكردنی سزاكانی سەر ئێرانداو ڕێگە نەدات فڕۆكە ئێرانیەكان لە فڕۆكەخانەی هەولێرو سلێمانی بنیشنەوەو كوردستان وەك دەروازەیەك بەكار بهێنێت بۆ سوككردنی كاریگەری سزاكان، بەڵام وەڵامی بارزانی ژیرانە بووەو ڕایگەیاندووە ئەو پرسە پەیوەندی بە بەغدادەوە هەیە لە ئێستادا، دەروازە سنوریەكان و فڕۆكەخانەكان لەژێر فشاری ئێوەدا ڕادەستی بەغداد كراوەتەوەو لە ژێر كۆنترۆڵی حكومەتی هەرێمدا نەماوە.

 ئەم بڕیارەی بارزانی بۆ پاراستنی كوردستان بووە لە قەیران و ئاڵۆزی، چونكە بارزانی باش لەوە تێدەگات كە لە ئێستاداو لەم قۆناغەدا ئێران دەستە وەستان نابێت‌و ئەگەر كورد بچێتە هاەپەیمانی دژی ئێرانەوە ئەوا دۆخی سیاسی و ئابوری و ئەحنی كوردستان بەتەواوی ئاڵۆز دەبێت بەو پێیەی ئێران خاوەن نفوز و دەسەڵاتە لە هەرێم و چەندین چەكی ئابوری و سیاسی و سەربازی هەیە كە دەتوانێت كوردستان ڕووبەڕووی مەترسی گەورە بكاتەوە.

 هەر بۆیە بڕیاری كورد بۆ بەشدارینەكردن لە ململانێكاندا ژیرانەیەو كوردستان لە قەیرانی گەورە ڕزگار دەكات، بەڵام ئەگەر ململانێكانی ئێران توندتر بێتەوەو قۆناغی ئێستا تێپەڕێنێت كورد ناتوانێت بێلایەنبێت، بەوەش كورد ڕەنگە ببێتە قوربانی یەكەمی ئەو ململانێیانە، چونكە ئەوەی تا ئێستا ڕوونە كورد هیچ ستراتیژێكی ڕوونی نییە بۆ قۆناغی دووەم كە دەتوانێت یاریەكی ژیرانە بكات لە چوارچێوەی ئەو ستراتیژە نوێیەی ئەمەریكا دا ئەویش بە خۆبواردن لەهەر ڕووبەرووبونەوەیەك لەگەڵ ئێرانداو بەهێزكردندنی هێزە ناوخۆییەكان بەتایبەت پێشمەرگەو ئامادەكاری بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی كەركوك‌و پێكهێنانی حكومەتێكی دابەشبوو بەسەر هەردوو بەرەدا، بەجۆرێك زۆنی سەوز پەیوەندیەكانی لەگەل ئێراندا بەردەوام بێت و حكومەتی هەرێمیش مامەڵە لەگەڵ ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانیدا بكات و دەسەڵات و نفوزی ڕووسیا لە كەرتی نەوتی هەرێمدا سنوردار بكات و پەیوەندیەكانی لەگەڵ ڕۆژئاوای كوردستاندا ئاسای بكاتەوە. بەو مانایەی كورد دەبێت تا قۆناغی پیش كوتایی، باڵانس ڕابگرێت لە نێوان ئەمەریكا و ئێراندا لەقۆناغی لاوازبوونی تەواوه‌تی ئێراند بچێتەوە بەرەی ئەمەریكاو تەنها لە ئەگەری ڕووخانی ڕژێمی ئێراندا بەتەواوەتی خۆی بۆ بەرەی ئەمەریكا یەكلای بكاتەوەو تا ئەوكات مناوەرەی سیاسی بكات و خۆی لە دژایەتیكردن ئەو دووبەرەیە بپارێزێت. ‎هەرچی عێراقە پێشتر ڕایگەیاندوە پابەند نابێت بە سزاكانی ئەمەریكاوەو ناتوانێت پەیوەندییە بازرگانیەكانی لەگەڵ ئێراندا بپچڕێنێت، ئەمەش لە ئایندەدا دەبێتە هۆی زیاتر ئاڵۆزبونی باردۆخی ئەمنی و سیاسی لە بەغداد، كە ڕەنگە ڕووخانی حكومەتی ئێستای عادل عه‌بدولمەهدی بەدوا دابێت‌و هەندێك وڵاتانی ناوچەكە كە هاوپەیمانی ئەمەریكان دەستێوەردانی ڕاستەوخۆ بكەن بۆ لاوازكردنی نفوزی ئێران لە عێراق، لە ڕێگەی لێدان لە هێزە هاوپەیمانەكانی ئێرانەوه‌.

 

author photo

 

 

ـ خویندكاری دكتۆرا. 

ـ لێكۆڵەر لە ناوەندنی ئیمارات بۆ لێكۆلینەوەی ستراتیژی.

ـ لێكۆڵەر لە ناوەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ لێكۆلینەوەی ستراتیژی.