لە تونس فرەژنی بەیاسا قەدەغەكرا

هەندێك ڕایانوایە ئەو جۆرە زانایانە ئومەتی ئیسلامی بەرەو خراپە دەبەن

لە تونس فرەژنی بەیاسا قەدەغەكرا

622 خوێندراوەتەوە

عەلی ڕەشید: دیپلۆماتیك مەگەزین

وەك یەكەم وڵاتی عەرەبی ئیسلامی وڵاتی تونس بەپشتبەستن بەبۆچوونی چەند زانایەكی ئیسلامی ئەو وڵاتەو بەیاسا فرە ژنی بەبێ‌ هیچ مەرجێك قەدەغەكرا.

 

په‌رله‌مانی تونس

 

 

،،

موفتی تونس:

له‌پێناو ئامانجێكی بچوكدا، پیاو به‌هێنانی ژنی دووه‌م شیرازه‌ی خێزان تێكده‌شكێنێت.

 

 

چوار مانگ دوای سەربەخۆی لەساڵی 1956 دا وڵاتی تونس بەگوێرەی یاسا فرەژنی بەبێ‌ هیچ مەرجێك قەدەغەكرد.

یاساكەی تونس سزای لاشەی و ماڵی سەپاند بەسەر هەریەكێكدا كەپێچەوانەی ئەم بڕیارە بكات بە بەندكردن بۆ ماوەی یەك ساڵ.

ئەوەی جێگەی سەرنجە پیاوانی ناوداری ئاینی لەتونسدا بەشداربون لەنوسینەوەی ئەم یاسایەدا لەوانەش هەریەك لە موحەمەد عەبدول عەزیز جەعیت، ڕاگری كۆلێژی زانكۆی زەیتونەو هاوكات موفتی وڵاتی تونس.


ئەو زانایانەی بەدەم دەست پێشخەریەكەی حەبیب بورقیبەی سەرۆكی تونسەوە چون بیانوویان تەنها ئەوەبوو ئەوان لەبەری چاكسازیدان، بەبێ‌ ئەوەی بیربكەنەوە لەوەی ئەوان دژ وەستاون لەگەڵ بنەماكانی شەریعەتی ئیسلامدا.

 
هەریەك لە موحەمەد جەعیت‌و موحەمەد تاهیر بن عاشور تێگەشتنەكانی خۆیان بۆ ڕازیبون بەم ڕێگری فرەژنیەی بورقیبەی سەرۆكی تونس بۆ ئەوە دەگەڕاندەوە كە مەبەستی فیقهی ئیسلامی ئامانجی گەورەیەو فرەژنی ئامانجێكی بچووكە، بەڵام بەهۆیەوە ناكۆكی خێزانی و كۆمەڵگا دێتە ئاراوە كەئەمە ئامانجە گەورەكە لەناودەبات كەتەبایی خێزان و كۆمەڵە، جیا لەوەی بەهانەی نەتوانینی دادپەروەری پیاویشیان بەدەستەوە بوو.

 

،،

زانایانی ئاینی تونس:

دڵنیابوینه‌ته‌وه‌پیاوان ناتوانن دادگه‌ری له‌نێوان خێزانه‌كانیان بكه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌ی ده‌كه‌ین.

 

 

تێگەشتنی هاوشێوەی ئەم تێگەشتنەی لەتونسدا هەبوو لەوڵاتانی تری عەرەبیش هاتە ئاراوە بناغەی ئەم تێگەشتنە بۆ نەتوانینی دادگەری دەگەڕایەوە، چونكە ئایەتە قورئانیەكەش باس لەمەرجی دادپەروەری دەكات لەنێوان ژنەكاندا (وإن خفتم الا تعدلوا فواحدە).

 كەپیاویش نەیتوانی ئەم دادگەریە بەرپا بكات لێرەدا ژن و منداڵ ستەمیان لێدەكرێت ئەركی دەوڵەتە بەیاسا ڕێگری لەو ستەمەبكات، بەڵام ئەم تێگەشتنانە لەهیچ وڵاتێك نەكران بەیاسا جگە لەوڵاتی تونس.

به‌شداری ئافرتانی تونس، له‌چالاكییه‌ مه‌ده‌نییه‌كاندا

 

موحەمەد تاهیر بن عاشور لەكتێبەكەیدا (تەنویرو تەحریر) بەڕاستەوخۆ فەتوای ڕێگریكردنی فرەژنی دەدات بەپاڵپشتی ئایەتی سێی سورەتی ئەلنیسا، گرفتەكە ئەوەیە هەمان ئەو ئایەتەی كەزۆربەی زۆری زانایان و فوقەها بۆ ڕێگەدان بەفرەژنی ئەیكەن بەبەڵگە ئەویش هەمان ئایەت دەكات بەبەڵگە بۆ ڕێگری لەفرەژنی.

 
ئبین عاشور ئەڵێ‌ ئەم ئایەتە پەیوەندی فرەژنی و پاراستنی مافی هەتیوی بەستوە بەیەكەوە (وان خفتم ألا تقسگوا فی الیتامی فانكحوا) ئیبن عاشور دەڵێ‌ بزانە ئەگەر وادابنێین كە دادگەری لەنێوان مناڵەكانی ژن، وە لەنێوان فەرمان كردن بەمارەكردنی ژنەكە هیچ نین كەواتە مەرجی دادپەروەری مەرجێكی هەوانتەیە (عەبەسیە).

 
هەروەها لەكیتابی تەحریرو تەنویردا دەڵێ‌ فەرمانی ژنهێنان و فرەژنی پەیوەست كراوە بە مەرجی نەبونی ترس لەدادگەری نێوانیان ئەمەشی بە تێگەشتنی زانایانی سەلەف پێناسە كردوە.


ئیبن عاشور لەم بۆ چونەیدا كاریگەری شیخ موحەمەد ڕەشید ڕەزای لوبنانی لەسەرە كە دەڵێ‌ فرەژنی خێزان تێكدەدات.
ڕەشید ڕەزا لەتەفسیرەكەیدا (تەفسیری مەنار) ئاماژە بەوە دەكات كە ئەگەر هەركەس ورد بێتەوە دەبینێت فرەژنی چی خراپەیەكی لەم زەمانەدا هەیە، بەگوێرەی تێگەشتنی ئەم زانا لوبنانیە ئەو ماڵەی كەدوو ژنی پیاوێكی تێدابێت قەت ئارامشی تێدا نابێت وە هەرگیز ناتوانێت یاسای خۆشبەختی خێزانی بەسەردا جێبەجێ‌ بكرێت، ڕەزا بۆچونی وایە كەئەگەر پیاو هاوكاری ژنێكیانی كرد لەسەر حسابی ئەوی تریان ئەو كارە دەكات و ژنەكان وەكو دوژمنی یەكیان لێدێت، ڕق و خراپەی نێوان ژنەكان دەگوازرێتەوە بۆ منداڵەكان و لە ئەوانیشەوە دیتە ناو كۆمەڵگا بەگشتی.
وڵاتی میسرو مەغریب:

 
لەسەرەتای سەدەی ڕابردوو شێخ موحەمەد عەبدە كەموفتی وڵاتی میسر بوو لای خۆیەوە داوایكرد ڕێگری لە بوونی فرەژنی بگیرێت، بۆ ئەم مەبەستە فەتوایەكی دەركرد تێیدا ڕێگەی بەحاكم دا بۆ بەرژەوەندی گشتی ڕێگە لەفرەژنی بگرێت بەمەرج یاخود بەبێ‌ مەرج بەگوێرەی دنیابینی حاكم بۆ بەرژەوەندی گشتی.
موحەمەد عەبدە بڕوای وابوە فرەژنی ڕێگەی پێبدرێت لەحاڵەتی هەڵاوێرداندا بۆ نمونە كاتی جەنگ كەژمارەی پیاو كەم دەبێت و لەبەرامبەردا ژمارەی هەتیو بێوەژن زیاد دەبن.

 
عەبدە پێشنیاری بۆ حكومەتی میسر كرد هەتا بەیاسایەك كۆت و بەند بۆ فرەژنی دابنێت، بەڵام پێشنیارەكە سەركەوتوو نەبوو، دوای خۆشی لەساڵی 1928 خوێندكارەكانی هەمان پێشنیاریان كردەوە بۆ لیژنەی هەمواركردنی یاسای باری كەسێتی بەڵام دیسان سەركەوتونەبون.

 

،،

موفتیه‌كه‌ی تونس:

ئێستاش دڵنیام به‌رنامه‌ی ئیسلام، بۆ هه‌موو كات و شوێنك گونجاوه‌.

 

 

 
هەرچی دەربارەی وڵاتی مەغریبیشە عەلال فاسی سەرۆكی بزوتنەوەی نیشتیمانی لەپەنجاكانی سەدەی ڕابردودا فەتوای ڕێگریكردن لە فرەژنی دەركرد.
عەلا فاسی لەكتێبەكەیدا بەناوی نەقدی زاتی نوسیویەتی فرەژنی بەڕەهایی ڕێگری لێبكرێت، ئەم فەتوایە لە وڵاتی مەغریب وەك یاسای خێزانی حەفتا ساڵە خەڵكی مەغریب بەبێ‌ ئەوەی یاسابێت لەوڵاتەكەدا پەیڕەوی لێدەكەن و خۆیان ئەو جۆرە ژنهێنانەیان لەناو خۆیاندا قەدەغەكردوە.

 
فاسی بیانووی بۆ ئەم ڕێگریكردنە بەوە هێناوەتەوە كە وەك ئەزمونێكی مێژوویی فرەژنی جگە لە نەوەی یەكەم (هاوەڵانی پێغەمبەر د.خ) موسڵمانان لەشوێنی خۆیدا بەكاریان نەهێناوە .

 
فاسی لەدرێژەی فەتواكەیدا دەڵێ‌ بەتەواوی دڵنیایی دەروونیەوە كە هاوكاتە لەگەڵ بڕوای تەواوم بەوەی ئیسلام ئاینی هەمو كات و شوێنێكە، هاوكات ئومێدەوارم پرەنسیپی چاكسازی ئیسلامی جێبەجێ‌ بكرێت بەوەی كە لەم سەردەمەدا فرەژنی ڕێگری تەواوی لێبكرێت بۆ ئەوەی دادپەروەری بەرپابێت، وە ژن ڕێزی لێبگیرێت، وە پارێزگاری لەئیسلام بكرێت .

 
وەك یاسا داواكاریەكەی عەلا فاسی تەنها حیبری سەر كاغەزە، بەڵام ساڵی 2004 یاسای باری كەسی مەغریب ئەو مافەی دا بە ئافرەت كە مەرج لەسەر پیاو دابنێت ژنی دوەم و زیاتر نەهێنێت بەبێ‌ ڕەزامەندی ژنی یەكەم.

 

author photo

ماستەر لە زمانی عەرەبی