ئاماژەکانی شەڕ؛ ئایا ئێران و ئەمریکا بەرەو شەڕکردن دەچن؟

ئاماژەکانی شەڕ؛ ئایا ئێران و ئەمریکا بەرەو شەڕکردن دەچن؟

416 خوێندراوەتەوە

نووسەر: موراد وەیسی

ئایا ئێران و ئەمریکا هەنگاو بە هەنگاو لە شەڕکردن لەگەڵ یەکدی نزیک دەبنەوە؟ ئەمە پرسیارێکە کە لەم ماوەیەدا زۆر دەیبیستین. وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بە بێ شرۆڤەکردنی دۆخی هەنووکەیی لە نێوان ئەو دوو وڵاتەدا ناکرێت. جۆن بۆڵتن راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی کۆشکی سپی ناردنی کەشتی فڕۆکەهەڵگری ئابراهام لینکۆڵن بۆ ناوچەکەی بە پەیامێکی روون بۆ ئێران دانا، وتیشی ئەمریکا نایەوێت لەگەڵ ئێران شەڕ بکات، بەڵام ئامادەیە وەڵامی هەر هێرشێک بداتەوە کە بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانانی بکرێت.

محەممەد جەواد زەریف، وەزیری دەرەوەی ئێران لە گفتوگۆی لەگەڵ ئێندیپێندنتدا گوتی؛ هەڵگیرسانی شەڕ لە نێوان ئێران و ئەمریکا بە ئەگەرێکی نزیک نازانێت، بەڵام دەکرێ هەندێک رووداو بێنە ئارا کە تێکگیرانیان بە دوادا بێت.

لە راستیدا هیچ بەرپرسێکی باڵای سیاسی و فەرماندە سەربازییەکان نە لە واشنتن و نە لە تاران نەیانوتووە مەبەستیانە شەڕ لەگەڵ وڵاتی بەرامبەر بکەن، بەڵام با بزانین ئاماژەکانی شەڕ دۆخی نێوان ئەو دوو وڵاتە چۆن وێنا دەکەن؟ شەڕی نێوان وڵاتان پێش ئەوەی دەست پێ بکات هەندێک ئاماژەی لێ دەردەکەوێت کە دەکرێت لە سەر بنەمای ئەو ئاماژانە دۆخی ئێستای نێوان ئێران و ئەمریکا هەڵبسەنگێندرێت.

 

،،

کۆی ئاماژەکان پێشان دەدەن کە ئەمریکا و ئێران ئێستا زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە لەم دۆخە نزیکن؛ هەردوولا زۆرترین ئاستی ئیرادەی خۆیان بۆ چوونە ناو شەڕ پێشان دەدەن، بەڵام هیچیان ئاماژەیەک بۆ ئەوە ناخەنە روو کە دەستپێشخەری شەڕ دەبن.

بەرزبوونەوەی ئاستی گرژی زارەکی لە نێوان بەرپرسانی سیاسی و فەرماندە سەربازییەکان

یەکێک لە ئاماژەکانی ئامادەبوونی دوو وڵات بۆ رووبەڕووبوونەوەی سەربازی بەرزبوونەوەی ئاستی گرژی زارەکی یا دەمەقاڵەیە لە نیوان بەرپرسانی باڵای سیاسی و فەرماندە سەربازییەکانیان. وەک تا ئێستا دەرکەوتووە بەرپرسانی باڵای سیاسی ئەمریکا و ئێران لە ماوەی چەند هەفتەی رابردوودا بە زمانێکی راشکاوانەتر و توندتر هەڵوێستەکانیان بۆ یەکدی دەربڕیوە. ئەو بەرپرسانە لە ئێران بریتی بوون لە ئایەتوڵلا خامەنەیی وەک رابەر، حەسەن رووحانی وەک سەرۆک کۆمار و محەممەد جەواد زەریف وەک وەزیری دەرەوە، هەروەها عەلی شەمخانی وەک بەرپرسی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی. لە ئەمریکایش دۆناڵد ترەمپ وەک سەرۆک کۆمار، جۆن بۆڵتن وەک راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی، مایک پۆمپیۆ وەک وەزیری دەرەوە و برایان هۆک وەک نوێنەری تایبەتی ئەمریکا بۆ کاروباری ئێران زیاتر هەڵوێستیان پێشان داوە، بەڵام سەرۆکی سی ئای ئەی و وەزیری بەرگری کەمتر.

لە ئاستی سەربازیشیدا فەرماندە باڵاکانی هەر دوو وڵات ئامادەییان بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەر هێرشێکی گریمانکراو پێشان داوە. هەرچەند فەرماندە ئێرانییەکان زیاتر دواون، بە تایبەت ئەوانەی سەر بە سوپای پاسدارانی ئێرانن. لەگەڵ ئەوەی بەروارد بە رابردوو ئاستی جوابەجەنگێ لە نێوان فەرماندە باڵاکانی ئێران و ئەمریکا زیاتر بووە، بەڵام دەبێ ئەوەیشمان لە بەر چاو بێ کە ئەم دەمەقاڵە و جوابەجەنگێیە لانیکەم لە ماوەی ٣٠ ساڵی رابردوودا بەردەوام لە ئارادا بووە و تاقی کراوەتەوە، کەچی هەرگیز نەگەیشتووەتە شەڕ. هێشتایش هیچ بەرپرسێکی سیاسی و سەربازی ئەو دوو ولاتە نەیانوتووە دەیانەوێ دەستپێشخەری شەڕ بن. تەنیا ئەوە دووبارە کراوەتەوە کە ئامادەن وەڵامی هێرشی بەرامبەر بدەنەوە ئەگەر پێویست بکات.

 

پچڕانی پێوەندی دیپلۆماسی، داوای بەشە خاک یا کۆتاییهێنان بە بەڵێننامەکانی پێوەندیدار بە سنوور

یەکێکی دیکە لە ئاماژەکانی هەڵگیرسانی شەڕ لە نێوان دوو وڵاتدا، پچڕانی پێوەندی دیپلۆماسی، دەرکردنی دیپلۆماتەکانی یەکدی، کۆتاییهێنان بە بەڵێننامەکانی پێوەندیدار بە سنوور و هێنانە ئارای داواکاری بەشە خاکە لە ئاست یەکدی. وەک ئەوەی لە ساڵی ١٣٥٩ی هەتاوی لە نێوان ئێران و عێراق بینیمان و دەرکردنی دیپلۆماتەکان و داخستنی کۆنسولخانەکان بەدوادا هات و سەدام حسێن رۆژێک پێش هێرشکردنە سەر ئێران بەڵێننامەکانی پێوەندیدار بە سنوور و نیازپاکی دراوسێیەتی دڕاند و هەڵیوەشاندنەوە. لە ساڵی ١٩٩٠یش حکومەتی عێراق لە بابەتی ناوچەی نەوتیی رمیلە داوای بەشە خاکی کرد و تەنانەت کوێتی بە پارێزگای نۆزدەیەمی عێراق راگەیاند و ئەو وڵاتەی داگیر کرد.

لە نێوان ئێران و ئەمریکادا دۆخێکی لەو شێوەیە نابینین. پێوەندی دیپلۆماسی نێوان ئەو دوو وڵاتە نەپچڕاوە. لە بابەتی پەیمانەکان و رێککەوتنەکاندا، مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ساڵی رابردوو رایگەیاند وڵاتەکەی لە پەیمانی (موەدت) ی ئێران و ئەمریکا دەردەچێت. پێش ئەوەیش ئەمریکا لە رێککەوتنی ئەتۆمی ئێران دەرچوو. هەرچەند دەرچوونی ئەمریکا لەو دوو پەیمانە پێوەندی نێوانیانی ئاڵۆزتر کرد، بەڵام هیچیان ناتوانن بە شێوەی راستەوخۆ ئاماژە بن بۆ هەڵگیرسانی شەڕ. لە لایەکی دیکەوە ئەمریکا هیچ داوایەکی بەشە خاکی لە ئێران نییە و باسێکی نەهێناوەتە ئارا کە پێوەندی بە یەکپارچەیی خاکی ئەو وڵاتەوە بێت.

دەرچوونی ئەمریکا لە رێککەوتنی ئەتۆمی و پەیمانی ١٩٥٥ وەک بەشێک لە سیاسەتی دروستکردنی زۆرترین فشار بە مەبەستی گۆڕینی هەڵسوکەوتی ئێران راگەیەندراون. بە واتایەکی دیکە لەگەڵ ئەوەی نێوانی ئەو دوو وڵاتە ئێستا گرژی تێکەوتووە، بەڵام دەرچوونی ئەمریکا لەو پەیمانانەی کە حکومەتی ترەمپ لە بەرژەوەندی وڵاتەکەی نایانبینێت تەنیا ئێرانی نەگرتووەتەوە و لە نموونەی دیکەیشدا ئاماژە نەبوون بۆ هەڵگیرسانی شەڕ.

 

رابردووی تێکگیرانی سەربازی

ئاماژەیەکی گرنگ بۆ هەڵگیرسانی شەڕ لە نێوان دوو وڵاتدا کە لە دۆخی پێش شەڕدان، روودانی تێکگیرانە لە سنوورە هاوبەشەکانیان یا تێکگیرانی سنووردار لە نێوان هێزەکانیاندا. ئێران و ئەمریکا سنووری وشکانی هاوبەشیان پێکەوە نییە، هەرچەند هێزە وشکانییەکانیان لە ماوەی ١٠ ساڵی رابردوو و بە تایبەت لەم چەند ساڵەی دواییدا لە شەڕی دژ بە داعش لە ناوچەی نزیک لە یەک جێگیر بوون، بەڵام تێکگیرانی سەربازی راستەوخۆ لە نێوانیان رووی نەداوە.

بگرە لە هەندێک حاڵەتدا وەک لە ئەفغانستان و عێراق، بە شێوەی ناڕاستەوخۆ دژی تاڵیبان و داعش هاوکارییان پێکەوە هەبووە. ئەگەرچی ئەمریکا دەڵێت ئێران ناڕاستەوخۆ دەستی هەبووە لە کوشتنی ٦٠٠ سەربازی ئەمریکیدا، بەڵام محەممەد جەواد زەریف وەزیری دەرەوەی ئیران لە وەڵامدا دەڵێ سوپای پاسداران هەرگیز هێزی ئەمریکی نەکوشتووە.

دیارە لە ناوچەی کەنداو ٣١ ساڵ پێش ئێستا لە نێوان هێزە دەریاییەکانی ئێران و ئەمریکا تێکگیران رووی دا و لەو کاتەوە هەر دوو وڵات گەورەترین هێزی سەربازییان لە کەنداو جێگر کردووە. لە لایەک هێزی دەریایی سوپای پاسداران لە ٥ ناوچەی بەندەر عەباس، بووشەهر، ماهشەهر، عەسەلویە و بەندەر لەنگە جێگیرن و رێڕەوی بازرگانی و هاتوچۆ بۆ ناو کەنداو لە دوورگەکانی ئەبوو مووسا و تونبی بچووک و تونبی گەورەوە کۆنترۆڵ دەکەن. لە لایەکی دیکە هێزی پێنجەمی دەریایی ئەمریکا لە بەحرەین جێگیرە کە زۆربەی کات پێک دێت لە کەشتی فڕۆکەهەڵگر و تیمی جەنگی و دەیان بەلەمی گەورە و بچووکی سەربازی، جگە لەوەیش ناوەندی فەرماندەیی سنتکام (هێزە ناوەندییەکانی ئەمریکا)یش لە قەتەر جێگیرن کە بەشێکی بەرچاو لە کەنداو، دەریای عەمان، ئەفغانستان و ئاسیای ناوەندی و بەشێکی ئەفریقیا کۆنترۆڵ دەکەن.

لەگەڵ ئەوەی هەر دووڵا ئەو هێزە گەورانەیان لە ناوچەکە جێگیر کردووە، بەڵام لە ماوەی ٣١ ساڵی رابردوودا هیچ تێکگیرانێک لە نێوانیان رووی نەداوە. هەرچەند لە پێش قۆناغی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپدا هەندێک گرژی لە نێوان بەلەمە توندئاژۆکانی ئێران و یەختەکانی ئەمریکا هاتە ئارا بەڵام نەگەیشتە تێکگیرانی راستەوخۆ و بەردەوام. لە دوای ئەوەیش هیچ راپۆرتێک لە بارەی گرژی و تێکگیران لەو ناوچەیە بڵاو نەکراوەتەوە.

 

کۆبوونەوەی هێزی زۆری وشکانی لە ناوچەکانی پێوەندی

شەڕ بە واتای شەڕی تەواو، هەم واتایەکی بەرینتر لە تێکگیرانی سنوورداری هەیە و هەم زیاترە لە هێرشێکی ئاسمانی یا مووشەکی. شەڕی تەواو بەکارهێنانی هێزێکی گەورەی وشکانی هەر دوو لایەن دەگرێتەوە، بەڵام نە ئەمریکا و نە ئێران ئێستا لە دۆخێکی ئەوتۆدا نین. نە ئەمریکا وەک جەنگەکانی کوێت – ١٩٩١، ئەفغانستان – ٢٠٠١ و عێراق - ٢٠٠٣ هێزێکی گەورەی وشکانی هێناوەتە ناوچەکە (هێزێکی شەڕکەر لە نێوان ٢٠٠ بۆ ٦٠٠ هەزار کەس)، نە ئێرانیش لە ناوچەکانی باشووری وڵاتەکە کە ناوچەی سەرەکی گریمانکراون بۆ شەڕ، هێزێکی گەورەی جێگیر کردووە. بەڵام دیارە ئەمریکا ژمارەی فڕۆکە جەنگییەکانی لەو ناوچەیە زیاد کردووە.

زۆربوونی نمایشی هێرشبەرانە و بەرگریکارانەی سەربازی

سوپای ئەو وڵاتانەی ئەگەری چوونە ناو شەڕیان نزیکە، پێش هێرش یا بەرەوڕووبوونەوەی هێرش ژمارەی نمایشە سەربازییەکانیان لە ناوچەکانی هاوشێوەی ناوچەی شەڕ زیاد دەکەن. لە ماوەی ١٠ ساڵی رابردوودا و بە تایبەت ٥ ساڵی رابردوو، هێزە وشکانییەکانی ئێران و بە زۆری قەرارگا جەنگییەکانی سوسپای پاسداران، نمایشی جۆراوجۆری سەربازییان لە کەناراوەکانی باشووری ئەو وڵاتە بەڕێوە بردووە، کە ئەوە شتێکی تازە نییە و لانیکەم ماوەی دە ساڵە دەکرێت.

لە کەنداویش دەکرێ بڵيین دۆخێکی هاوشێوە لە ئارایە، هەم نمایشە سەربازییەکانی ئەمریکا رابردووی کۆنیان هەیە هەم نمایشە سەربازییەکانی سوپای پاسداران و سوپای نیشتمانی ئێران. نمایشی سەربازی ئەمریکا و هاوپەیمانانی بۆ رووبەڕووبوونەوەی مینی دەریایی بە کارێکی هێرشبەرانە لێک نادرێتەوە و زیاتر جەختکردنەوەیە لە ئیرادەی ئەمریکا بۆ هێشتنەوەی گەرووی هورموز بە کراوەیی. دەربڕینی ئامادەبوون بۆ شەڕ هەمیشە واتای چوونە ناو شەڕ نادات.

 

،،

دیارە روودانی هەر جۆرە تێکگیرانێکی گریمانکراوی بچووکیش لە نێوانیان بە رەچاوکردنی ئەو دۆخە گرژەی لە ئارایە ئەگەر کۆنترۆڵ و خۆڕاگری و وریایی لەگەڵ نەبێ دەرفەتی ئەوەی بۆ هەیە بە خێرایی بگۆڕێت بە تێکگیرانی گەورە و تەنانەت شەڕی دەریایی و بە دوایدا هێرشی ئاسمانی و مووشەکی دوورمەودا، کە هێشتا لە شەڕی وشکانی دوورترن.

هەڕەشەکردنی زۆر؛ هەم ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی شەڕ هەم ئاماژەیە بۆ هەوڵەکانی بەرگرتن بە هەڵگیرسانی شەر

کاتێک بەرپرسانی سیاسی و سەربازی دوو وڵات ئاستی هەڕەشەکردن و خۆنواندنی سەربازییان بەرز دەبێتەوە، ئەوە چەندە ئاماژەیە بۆ هەڵگیرسانی شەڕ، بە هەمان ئەندازە ئاماژەیە بۆ هەوڵدان بۆ بەرگرتن بە شەڕ، ئەویش لە رێگەی پێشاندانی زۆرترین ئاستی ئامادەبوون بۆ شەڕکردن بە مەبەستی پەشیمانکردنەوەی لایەنی بەرامبەر لە  دەستپێکردنی شەڕ. لە راستیدا هەندێکجار وڵاتان لە رێگەی بەرزکردنەوەی ئاستی نمایشە سەربازییەکان و پێشاندانی کەرەستە و هێز و توانای سەربازی، لایەنی بەرامبەر لە مەترسییەکانی چوونە ناو شەڕ ئاگادار دەکەنەوە، کەواتە هەڕەشەکان بۆ شەڕکردن نین و بۆ بەرگرتن بە هەڵگیرسانی شەڕن.

کۆی ئاماژەکان پێشان دەدەن کە ئەمریکا و ئێران ئێستا زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە لەم دۆخە نزیکن؛ هەردوولا زۆرترین ئاستی ئیرادەی خۆیان بۆ چوونە ناو شەڕ پێشان دەدەن، بەڵام هیچیان ئاماژەیەک بۆ ئەوە ناخەنە روو کە دەستپێشخەری شەڕ دەبن. ئێستا نەک هەر ئاماژەکانی شەڕ لە نێوانیاندا بەدی ناکەین بگرە سەرباری ئەوەی نزیک مانگێکە ئەمریکا سوپای پاسدارانی ئێرانی خستووەتە لیستی تیرۆرەوە و ئێران سنتکام – ی بە تیرۆریست ناوزەد کردووە و هێز و کەرەستەی سەربازیی زۆریان لە کەنداو جێگیرە، هێشتا تێکگیرانێکی بچووکیش لە نێوانیان رووی نەداوە.

دیارە روودانی هەر جۆرە تێکگیرانێکی گریمانکراوی بچووکیش لە نێوانیان بە رەچاوکردنی ئەو دۆخە گرژەی لە ئارایە ئەگەر کۆنترۆڵ و خۆڕاگری و وریایی لەگەڵ نەبێ دەرفەتی ئەوەی بۆ هەیە بە خێرایی بگۆڕێت بە تێکگیرانی گەورە و تەنانەت شەڕی دەریایی و بە دوایدا هێرشی ئاسمانی و مووشەکی دوورمەودا، کە هێشتا لە شەڕی وشکانی دوورترن.

ئێستا ئەوەی لە ئاراستەی هێزەکانی ئێران و ئەمریکا لە کەنداو دەبیندرێت جۆرێکە لە چاودێریکردنی بەردەوامی بەرامبەر کە هاوتەریبە لەگەڵ راگەیاندنی ئامادەبوون بۆ شەڕ و پێشاندانی ئیرادە بۆ رووبەڕووبوونەوەی هێرش، هێرشێک کە تا ئێستا هەر دوو لا دەڵێن دەستپێشخەری نابن.

  سەرچاوە : رادیۆ فەردا

https://www.radiofarda.com/a/War-Semiotics-is-US-and-Iran-facing-a-War/29924769.html

 

     

   

          

 

 

 

  

         

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك