ئیمانی ویژدانی یان ئیمانی ئەعرابی؟

ئیمانی ویژدانی یان ئیمانی ئەعرابی؟

265 خوێندراوەتەوە

 عومه‌ر عه‌لی غه‌فور

 

ئاین رێبازێكی فەلسەفییە، واتە سیستمێكی دیاریكراوی بیركردنەوەو قەناعەت و تێڕوانینە بۆ بوون و ژیان، كە بۆ وەرگرتن یان رەتكردنەوەی پێویست بە ئاستێكی پێشكەوتووی تێگەیشتن و هۆشیاری دەكات.

 

،،

عومه‌ر عه‌لی: به‌شێكی مسوڵمانان باوه‌ڕیان نه‌هێناوه‌، به‌ڵكو ته‌سلیم بوون.

 

 

 واتە ئەسڵ وایە ئاین لەڕێی هەڵبژاردنی هۆشیارانەی تاك خۆیەوە بگوێزرێتەوە، نەك بە تەلقین و بۆماوە. جیاوازیی نێوان عەقڵ و تەلقینی بۆماوەییش ئەوەیە لە یەكەمیاندا تاك هۆشیارانە ئاین دەخوێنێتەوە ئەنجا بڕیار لەوە دەدات ببێتە "باوەڕدار" یان نەبێ، بەڵام لە دووەمیاندا ئەوەی دەیكاتە "باوەڕدار" عەقڵ و هۆشیاریی مرۆڤ خۆی نیە، بەڵكو هێزێكیترە لە دەرەوە (خێزان و كۆمەڵگە)، كە لە قۆناغێكدا هێشتا منداڵ هۆشی نەپژاوە و توانای هەڵسەنگاندن و بەراوردكردنی ئەكتیڤ نەبووە، بەتەلقین و پەروەردە باوەڕ بە پیرۆزیی ئاینەكە لە ناخیدا جێگیر دەكات، ناوی "باوەڕدار" و ئەرك و پابەندیەكانی بەسەردا فەرز دەكرێ.

 جا ئەگەر ئازادی مەرجی عەقڵ و تەكلیف بێ -وەك لە شەرعیشدا هاتووە- ئەوا باوەڕداری راستەقینە یەكەمیانە، هەرچی دووەمیانە تەنها لاساییكەرەوەی باوەڕی دەوروبەرەكەیەتی، واتە زیاتر تەسلیم بووە تا ئەوەی باوەڕی هێنابێ. رێك وەك ئەو ئەعرابیانەی كاتێ بە پێغەمبەریان وت: ئێمە باوەڕمان هێناوە (قالوا ێمنا)، وەحی وەڵامی دانەوە بەوەی: "نەخێر، باوەڕتان نەهێناوە، بەڵكو بڵێن: تەسلیم بووین" (ولكن قولوا أسلمنا.."(الحجرات 26). ئیمانی دووەم ئیمانێكی ئەعرابییە,

 

،،

نووسه‌ر: ئه‌گه‌ربێت و ئێستا نه‌ك ڕه‌خنه‌ به‌ڵكو پرسیار له‌هه‌ندێ شتی ئیسلام بكه‌یت، له‌وه‌ڵامدا پێته‌ڵێن ناشێت باوه‌ڕت پێنه‌بێ و خه‌فه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌.

 

 

 واتە زیاتر تەسلیمبوونە بە كۆمەڵگە نەك باوەڕێكی ویژدانی و عەقڵیی مرۆڤ خۆی. راستییەكەی ئیمانی دینی دەبێ لە جۆری یەكەمیان بێ تا ئیمانێكی راست و بەرهەمدار بێ، هەروەها بكرێ كابرا ئیلزام بكەیت بەوەی پابەندی سنوورەكانی ئاینەكە بێ لەو رووەوە ئەو پێشوەخت بەقەناعەت گەیشتۆتە باوەڕ بە راستیی بنەماكانی ئیمان (باوەڕ بە خوا و بە پێغەمبەرەكەی و رۆژی دووایی و..هتد)، كە ئەوەی یەكلا كردەوە، ئیدی بەدڵنیاییەوە باقی وردەكاریەكانی ئاینەكەیش بە ملكەچیەوە وەردەگرێ چونكە دەزانێ لە خواوەن، باوەڕی ئەم جۆرە باوەڕدارە فرێشەیە كە هاوشێوەی باوەڕی ئەو نەخۆشەیە بەملكەچی جەستەی خۆی دەخاتە بەردەم پزیشكێك تا یەكاڵای بكاتەوە، چونكە باوەڕی بەوە هێناوە ئەو كەسە پزیشكە و باشتر لە شتەكان دەزانێ، با ئەو خۆیشی سەری لە حیكمەتی قسە و بڕیارەكانی دەرنەچێ، گرنگ ئەوەیە دەزانێ ئەو باشتر دەزانێ.

 

 

 بەڵام جۆرەكەیتری لە قۆناغی بێدەركیدا بەمیكانیزمی تەلقین هێنراوەتە ناو بازنەی باوەڕ، واتە هێشتا بەقۆناغی قبوڵكردنی پایەكانی ئیماندا تێنەپەڕیوە، لەسەری فەرز دەكرێ ملكەچی سەرجەم موعتەقەدات و ئەحكامی ئاینەكە بێ.

 زۆرجار دەبینین كاتێ كەسێك پرسیارێكی رەخنەئامێز یان ئیعتیرازێك لە بابەتێكی ئاینیدا دەردەبڕێ بە سەرسوڕمانەوە پێی دەڵێن: ناشێ گومانت لە بوونی خوا هەبێ؟ مەگەر تۆ باوەڕت بە ئیسلام نیە؟ وادیارە گومانت لە زیندووبوونەوە و قیامەت هەیە؟ مەگەر گومانت لە بوونی شەیتان و جنۆكە هەیە؟ ئاخر ئەوە ئایەت یان حەدیسی لەسەرە چۆن وا ئەڵێیت؟! ئەمانە و دەیان بیروباوەڕیتر..

 ئیدی كابرا دەبێ زاری ببەستێ و تۆبە و ئەستەغفیروڵا بكات لەوەی وتوێتی!. ئاخر كە بڕیار بێ ئەو باوەڕدار بێ دەبێ ئەو باوەڕهێنانە رۆژ و مێژوویەكی دیاریكراوی هەبێ، ئادەی بزانم كێ لە زانا و سەركردە ئاینیەكان، كێ لە ئێمە رۆژی باوەڕهێنانی خۆی دەزانێ؟!. بەدڵنیاییەوە كەس نایزانێ، چونكە شتی وا رووی نەداوە.

 

،،

نووسه‌ر: هه‌ندێك ئاین ده‌بێته‌ هۆی سڕكردنی مێشكی مرۆڤ.

 

 هەموومان كە چاومان كردۆتەوە دەبینین ئاینێكمان هەیە كە دنیایەك بابەتی فەلسەفی و كۆمەڵایەتی جێپرسیاری تێدایە، بەڵام كۆمەڵگە فەرزی كردوە كە نابێ قسەیان لەسەر بكەین، بەو حسابەی ئێمە پێشتر بەیەك گوژمە باوەڕمان بەسەرجەم ئەوانە هێناوە! زۆرجار هەمان چیرۆكی ملكەچكردنی نەخۆش و پزیشكەكەی بەسەردا دەخوێنرێتەوە، لەكاتێكدا ئەو چیرۆكە بۆ باوەڕدارە هۆشیارەكە دەست دەدات نەك ئەم، كە دەرفەتی نەدراوەتێ دڵنیا بێ لەوەی ئەو كەسەی نەشتەگەری دەكات بەڕاستی پزیشكە، بەتایبەت كە زۆر كەسیتریش لافی پزیشكبوون لێدەدەن!.

 كێشە ئەوەیە دەمڕاست و زانا و بانگخوازانی هەر ئاینێك داكۆكی لەوە دەكەن شوێنكەوتوانی ئاینەكانیتر ئازادییان هەبێ رەخنە لە بابەتە جێگومانەكانی ئاینەكەیان بگرن و بەشوێن راستیدا بگەڕێن، كەچی كە بابەتەكە دێتە سەر ئاینەكەی خۆیان حاشا لەو ئازادییە دەكەن و بە شوێنكەوتوانیانی رەوا نابینن، بەناوی ئەوەی ئاینەكەی ئەمان حەقیقەتی حاشاهەڵنەگرە، لەكاتێكدا ئاینەكانیتریش هەمان قەناعەتیان سەبارەت بە ئاینی خۆیان هەیە.

  ئەمە كێشەی ئاینێكی دیاریكراو نیە، ئاینەكان، بگرە ئاینزاكانی سەر بە هەر ئاینێكیش هاوشێوەی زمان و دابونەریت بە تەلقین و پەروەردە لە باوانەوە بۆ نەوەكان دەگوێزرێنەوە، پاشتریش پابەند دەكرێن بە مەرجەكانی باوەڕداری بەبێ ئەوەی ئەوان قۆناغە فیكری و هەستیەكانی پێش هەر باوەڕهێنانێكیان بڕیبێ.

  ئەو جۆرە ئاینگواستنەوە بۆماوەییە دوو جۆر مرۆڤ بەرهەم دێنێ: مرۆڤێك كە عەقڵی سڕ دەكات و دەمڕاستانی ئاینەكەی چی تەلقین بكەن وەك تووتی دەیڵێتەوە، كە ئەمانە لەلایەن ناوەندی باڵادەستی ئاینەكەوە بە باوەڕداری دڵسۆز و راستگۆ ناودەبرێن. هەروەها مرۆڤێكیتر بەرهەم دێنێ كە لە ترس و دڵەڕاوكێ و ئیزدیواجیەتدا دەژی، ناكۆكی لەنێوان ویژدانی خۆی و ئەوەی كۆمەڵگە بەسەریدا دەسەپێنێ، لەنێوان حەزی دەربڕینی ئازادانەی فیكری خۆی و مەترسیەكانی دەربڕینی، هەندێ جار لەنێوان باوەڕێكی بەتێپەڕبوونی كات ریشەداكوتاو لەگەڵ عەقڵێك كە ناتوانێ ئەو باوەڕە وەك خۆی قبوڵ بكات و ملكەچی بێ.

 

 

 

 ئەم جۆرە كەسانە یان ئەوەتا ناخی خۆیان سەركوت دەكەن و باوەڕدارێكی مۆلەق یان دەكرێ بڵێین "دووڕوو" دەردەچن و ژیان بەو شێوەیە دەبەنەسەر، یان ئەوەتا دەنگی عەقڵ و ناخیان بەهێزتر دەبێ و ناوبەناو رەخنە و ناڕەزاییان لە ئاینەكە لێ بەرز دەبێتەوە، یان لەوەیش تێدەپەڕێنن و جاڕی دەرچوون لە ئاینەكە دەدەن.

 ئەگەر كۆمەڵگە لە ئیمان و پەرۆشیەوە بۆ ئاینەكەی، ناتوانێ پێشوەخت رۆڵەكانی لەسەر ئاینە مێژووییەكەی پەروەردە نەكات، بەڵام نەوەی نوێ مافی ئەوەی هەیە كاتێ گەیشتە قۆناغی كامڵبوون ئەو ویسایەتە لەسەر خۆی هەڵبگرێ و بەعەقڵ و ئەزموونی رۆحیی خۆی بڕیار لەسەر ئاینی خۆی بدات.

 سەیر لەوەدایە هەر ئاینێك ئەم مافە بۆ دەرەوەی خۆی بەڕەوا دەبینێ تا دەرفەتی كەسبكردنی باوەڕداری نوێ بەدەست بێنێ، بەڵام دەرگاكە لەسەر شوێنكەوتوانی خۆی دادەخات، نەوەك لێی دەربچن. ئەمە هەم زەبر لە سەنگینی ئاین دەدات، هەمیش ستەم لە عەقڵ و ئازادی و ئیرادەی مرۆڤ دەكات.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك