ستراتیژی پركێشەی ئەمەریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای باشوردا

ستراتیژی پركێشەی ئەمەریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای باشوردا

1441 خوێندراوەتەوە

لەلایەن ئەنتۆنی كۆردسمان
وەرگێڕانی: بەهمەن ئەحمەد


تێگەشتن لەو راستییەی كە ئەمەریكا خاوەنی ستراتیژێكی روون نیە بۆ هیچكام لەململانێكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای باشور شتێكی هێندە ئاڵۆز نیە، هاوكات ئەمەریكا ستراتیژێكی روون و ئاشكرای بۆ ئالەنگارییە ستراتیژییەكانیش نیە لەهەردوو ناوچەكەدا.


سەرنجی رۆژانەی میدیاكان لەسەر كێشە تایبەت و تاكەكەسییەكانی رۆژانەی خەڵك دەرخەری ئەو راستییەیە كە ئەمەریكا سیاسەت و ستراتیژی خۆی كەم كەم لەسەر بنەمای رووداوەكانی رۆژانە دادەڕێژێت.


ئەم سیاسەتی رۆژانەیەش لەبابەتێك بۆ بابەتێكی تر و لەشوێنێك بۆ شوێنێكی تر دەگۆڕێت و هەندێك جار لەڕووی تاكتیكییەوە سەركەوتن بەدەستدەهێنێت، بەڵام ئەم سەركەوتنە بەرمەبنای ستراتیژێكی روون نیە و زۆر درێژە ناكێشێت و نابێتەهۆی سەقامگیری لەناوچەكەدا.


ئەم سیایەتی رۆژانەیەی ئەمەریكا وەڵامدەرەوەی ستراتیژی كورتخایەنە و سیاسەتە درێژخانەیەكەی زۆر لەو كێشەو ئاژاوەیە بچوكترە كە رووداوە دەرەكییەكان دەیهێننە ئاراوە.


درێژترین شەڕی ئەمەریكا ئێستاش بەردەوامە بەبێ هیچ ئامانجێكی روون، ئەو وڵاتە ئێستا دەستوپەنجە لەگەڵ ئاڵەنگارییەكانی وەك ناسەقامگیری گەورەتر نەرمدەكات، بۆنمونە ناسەقامگیری جیهانی عەرەبی و ئێران و دەستێوەردانی رووسیا و شەڕی توركیا لەگەڵ كوردەكان بەو جۆرەی كە دەیبینین. لەوەش زیاترو ئەمەریكا سەرنجەكانی خۆی لەسەر شەڕی داعش و تاڵیبان چڕكردۆتەوە بەبێ بوونی ستراتیژێكی روون بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئاڵەنگارییە سەربازییەكانی تر لەناوچەكەدا. هەروەها ئەمەریكا هیچ خوێندنەوەیەكی بۆ زیانە مەدەنییەكان نیە و نەبووە لەسوریا و عێراق و ئەفغانسات، لەگەڵ پێویستی سەقامگیریی سیاسی و گەشەكردنی ئابوری.

،،

شەری داعش كارێكی كرد كە ئێران كاریگەری لەهەریەك لەلوبنان، عێراق و سوریادا زیاتربێت و لەدەرئەنجامدا رووبەرووی ئابورییەكی شكستخواردووی شپرزە ببنەوە لەگەڵ قەیرانی زۆری ئاوارە و بێلانەو ماڵەكان.


ئەگەر سەرنجێك لە رووداوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای باشور بدەین دەبینین كە هەموو ئەو هێزانەی كە بوونەتە ناسەقامگیریی لەناوچەكە زۆر خراپتربوون و باشتر نەبوون. ئەوەش كەپێیدەوترێت " بەهاری عەرەبی " هیچ سەقامگیرییەكی نەهێناوە بۆ جیهانی عەرەبی، تەنها سەركەوتنێك ئەگەر ناوی بنێین سەركەوتن لەتونسدا بووە كە ئەوێش تا ئێستا لەدۆخێكی ناجێگیردایە.


لەمیسر و جەزائیریش كێشەكان بەردەوامە و تا ئێستاش دەسەڵاتێكی تۆتالیتار خزمەتی تاقمێكی دەستەبژێر دەكەنو نەك خەڵكەكەی. ئەگەر قسەش لەسەر پرۆسەی ئاشتی عەرەب-ئیسرائیل بكەین دەبینین ئەویش بازنەیەكی بۆش و بێ ئەنجامە بەهەمان ستانداردی ئاست نزمی رابردوو پرۆسەكە دەچێتە پێشەوە و لەگەڵ ئەوەشدا هەریەك لەئێران و رووسیا و توركیا و حزبوڵا ئاڵەنگاری و مەترسی نوێ دەخەنەڕوو كە مترسی سەرهەڵدانی جەنگیان لێدەكرێت.


ئەگەر ئەمەریكا هیچ ستراتیژێكی روونی لەسوریادا هەبێت بۆ بەدەستهێنانی ئامانجێكی بەرهەمدار، ئەوا ئەو ستراتیژە بە نهێنیترین ستراتیژی ئەمەریكا لەمێژووی خۆیدا دادەنرێت كە كەس نایبیستێ و نایبینێ !


ئەوەی پێیدەوترێت " شكستی " خەلافەت لەئایندەدا كادیرە سەرەكییە تونڕەوەكانی خۆیان بەسەلامەتی دەهێڵنەوە، ئەسەد تا ئێستا كۆنترۆڵی زۆرینەی سوریای بەدەستەوەیە و عێراقیش بەشێوەیەكی گشتی لەنێوان گروپە تائیفییەكاندا دابەشكراوە. ئەمەش تەواوی وڵاتانی ناوچەكە جگەلە ئیسرائیل لەناوگێژاوی نەبوونی پلانی نوێبوونەوە پێشكەوتندا دەهێڵێتەوە، لەهەمان كاتدا ئەم وڵاتانە گیرۆدەی شەڕی تائیفی و مەزهەبی بوون، رووبەرووی لەشكرێك لە گەنجی بێكار بوونەتەوە و لەلایەن رژێمە گەندەڵ و بێشیرازەكانەوە بەڕێوەدەبرێن. بەرامبەر دەسەڵاتە دەرەكییەكانیش، ئەمەریكا ستراتیژێكی روونی نیە بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەل رووسیا كە رۆڵێكی بەردەوام و گەشەكردووی هەیە لەشەڕێ نێوان توركیا و كوردەكان.


شەری داعش كارێكی كرد كە ئێران كاریگەری لەهەریەك لەلوبنان، عێراق و سوریادا زیاتربێت و لەدەرئەنجامدا رووبەرووی ئابورییەكی شكستخواردووی شپرزە ببنەوە لەگەڵ قەیرانی زۆری ئاوارە و بێلانەو ماڵەكان.


هەموو ئەو هێزانەش كە توندوتیژی بەرهەمدەهێنن تا ئێستا ماونەتەوە، ململانێ و شەڕی نێوان سوننە و شیعەش و كورد و عەرەب و پێكهاتەكانی تریش بەردەوامە. چەندین ساڵ لەمەوبەر دێڤد پەترایۆس پرسیارێكی زۆر جەوهەری كرد ئەویش ئەوە بوو " تاكەی جەنگی عێراق بەردەوام دەبێت؟ " ئەوسا و ئێستاش وەڵامێكی روونی ئەو پرسیارە نەدرایەوە. نەك تەنها عێراق، بەڵكو نەبوونی پلان بۆ كۆتایهێنان بەشەڕ ئێستا سوریاشی گرتۆتەوە لەگەڵ هاوبەشیكردنی ئێران لەلایەن هەریەك لە رووسیا و توركیا وەك یاریكەری دەرەكی لەشەڕی سوریادا.


پێناچێت ئێران بیەوێت بەشێوەیەكی چالاكانە كار لەسەر بەرهەمهێنانی چەكی ئەتۆمی بكاتەوە، بەڵام ئەمەریكا ستراتیژێكی روونی نیە بۆ دانانی سنورێك بۆ پێشكەوتنەكانی ئێران لەو رووەوە بەپێی رێككەوتنە ئەتۆمییەكە و هیچ بنەمایەكی روونی كاركردنی نیە تەنانەت بۆ دەستپێكردنی دیالۆگیش لەگەل هاوپەیمانە ئەوروپییەكانی بۆ چۆنیەتی كۆتایهێنان بەوبابەتە. تا ئێستا هیچ ستراتیژێكی روونی بەیاننەكردووە بۆ چۆنیەتی رێگریكردن لە تەشەنەكردنی رۆڵی ئێران لەناوچەكەدا، لەنێوانیاندا گەشەكردنی موشەكی هەوایی، سیستمی دژەموشەك، لەگەڵ دامەزراندنی بنكەی موشەكی دەریایی لەئاوەكانی مەندا و نزیك ئاوەكانی كەنداوی عومان.


هەروەها ئەمەریكا شكستی هێناوە لە كۆتایهێنان بە شەڕی مناڵانەی میرەكانی قەتەر و سعودییە و ئیمارات كە ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی لاوازتر و شپرزەتر كردووە. ئەمەریكا نەشیتوانوە دەسەڵاتدارانی بەحرەین ناچاربكات بەرەو چاكسازی هەنگاو بنێن، یارمەتی كوەیتی نەداوە بۆ یەكگرتنی زیاتر، هاریكاری عومانیشی نەكردووە خۆی لەگەڵ كێشەكانی ئابوری و دەرفەتی كار بگونجێنن.

،،

هەندێك لە یەكە سەربازییەكانی سوپای ئەمەریكا دەستیان لە ململانێ و شەڕەكانی كەنداو و دەریای سوردا هەیە، بەڵام ستراتیژێكی روونیان نیە بۆ چارەسەركردن و چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەكانی دیكەی ناوچەكە وەك یەمەن و سودان و ئەسیوبیا و سۆماڵ.


هەندێك لە یەكە سەربازییەكانی سوپای ئەمەریكا دەستیان لە ململانێ و شەڕەكانی كەنداو و دەریای سوردا هەیە، بەڵام ستراتیژێكی روونیان نیە بۆ چارەسەركردن و چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەكانی دیكەی ناوچەكە وەك یەمەن و سودان و ئەسیوبیا و سۆماڵ، لەهەموشی خراپتر ئەمەریكا هیچ پلانێكی ئەوتۆی نیە بۆ ئەم وڵاتانە كە ئامانج لێی گێڕانەوەی سەقامگیریی و سەربازی بێت.


ئەمەریكا ئاسیای ناوینی پشتگوێ خستووە، گرنگی بە پەیوەندییەكانی لەگەڵ هندستان نادات تا بیكاتە ركابەری چین. بەنگلادش و سریلانكا بەهیچ جۆرێك نخراونەتە بازنەی ستراتیژی دوورخایەنی ئەمەریكا. هەریەك لە ئەفغانسان و پاكستان زۆرترین ئەزمونی شەركردنیان لەگەڵ ئەمەریكا هەیە، بەڵام هێشتا ئەمەریكا وەڵامی ئەو پرسیارەی لانیە كە ئایا ئەم شەرە كەی و چۆن كۆتایی دێت.


ئەمەریكا چاكسازی زۆری لە پلانە تاكتیكییەكەی كردووە لە ئەفغانستان، بەڵام نەیتوانی لەڕووی سەقامگیری سیاسی و مەدەنییەوە. لێرە ئەمەریكا نەك رووبەرووی دۆخی خراپی ئاسایشی بوەتەوە، بەڵكو ستراتیژێكی ئابوری و سیاسی و حكومڕانی روونیشی نیە، ئەو راستییەشی پشتگوێ خستووە كە حكومەتی مەركەزی ئەو وڵاتە بچوكتر دەبێتەوە و خەرێكە دەبێتە حكومەتی كابوڵستان. هەرچی دەربارەی پاكستانیشە، ئەمەریكا هەڕەشەی برینی هاوكارییەكانی لێدەكات و لەوانەیە سزای ئابوریشی بەسەردا بسەپێنێت، بەڵام پلانی بۆ ئەوە نیە كە چۆن پاكستان بكاتە وڵاتێكی واتادار بۆ بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا و یارمەتی بدات سەقامگیری بنیان بنێت.


سەرۆك ترەمپ فەرمانی بە چەند توێژینەوەیەك كردووە بۆ چارەسەركردنی ئەو گرفتانەی كە باسكران، بەڵام بەرەوپێشچونەكان لەسیاسەت و ستراتیژی ئەمەریكا زۆر كەم و سنوردار بوون ، بەتایبەتی لەهەمبەر چارەسەركردنی كێشەكانی هەندێك لەوڵاتان كە روون و ئاشكرایە مامەڵەی ئەمەریكا زادەی ستراتیژێكی قوڵ و فراوان نیە.


دەرئەنجام ئەوەیە كە بەرپرسیارێتی گەورە دەكەوێتە سەر یەكەی سەربازی ئەمەریكا كە لەماوەی رابردوودا تەنها هەندێك تاكتیكی سەربازی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان بەكارهێناوە و هیچ ستراتیژێكی قوڵ و خوێندنەوەیەكی واقیعییانەی بۆ داعش و تالیبان نەبووە.


ئەوەی ئەمەریكا پشتی پێدەبەستێت لە دروستكردنی هەرای كرداری پچڕ پچڕ و ناڕێكخراو لەگەڵ ستراتیژی كاتی و دروشمی ستراتیژی درێژخایەن كە لەراستیدا بوونی نیە، هیچ نیە جگەلە گۆرینەوەی چیرۆكە خەیاڵییەكان.

 

author photo

ماستەر لە كارگێری كار

بەكالۆریۆس لە زمانی ئینگلیزی

ئەندامی ژوری توێژینەوەی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان