نەخۆشی خەمۆكی چییە؟

چۆن دڵته‌نگى له‌ نه‌خۆشى خه‌مۆكى جیا ده‌كرێته‌وه‌؟

نەخۆشی خەمۆكی چییە؟

563 خوێندراوەتەوە

د. ڕێبوار غه‌ریب

حه‌مە هەر یەك لە ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەیدا تووشی چەندین ڕووداوی ناخۆش و نەخوازراو دەبین، ئەو ڕووداوە ناخۆشانەش كەم و زۆر كاریگەریان دەبێت لەسەرمان، هەندێ لەو ڕووداوانە بۆ ماوەیەیەكی زۆر لەبیرمان ناچنەوە، دەبنە بەشێك لە یادەوەرییەكانمان و ناتوانین بە ئاسانی لەبیر خۆمانی ببەینەوە، كاریگەریان لە سیماو رەفتارەكانمان ده‌بێت هه‌روه‌ها ڕەنگدانەوەیان دەبێت لەسەر بیركردنەوە، هەست، نەست، هەڵوێست و كردارەكانمان، ئەوخەسڵەتە نەرێنیانەش پێشاندەری نەخۆشی خەمۆكین لە ئێمە.

  له‌م باسه‌دا بەشێوەیەكی زانستی دڵتەنگی لە نەخۆشی خەمۆكی جیا ده‌كەینەوە، به‌ پشت به‌ستن بەم خاڵانەی خوارەوە:

  1. بە هێزی خەمەكە و كاریگەرییەكەی؛ واتا ئەو هۆكارەی كەسەكە پێی خەمبار بووە، تا چەند بەهێزەو كاریگەری كردۆتە سەر بیرو هۆش و پرۆسە عەقڵیەكانی و ژیانی ڕۆژانەی. هەندی كات تاك كاریگەر دەبێت بە هۆكارێك و پێی تووشی نارەحەتی دڵتەنگی دەبێت به‌ڵام كاریگەرییەكەی هێندە بە هێز نابێت تا كار بكاتە سەر پرۆسەی ژیرییەكان، ببێت بە پەككەوتن و توشبوون بە نەخۆشی.
    ،،

     بە پێچەوانەوە بە مانەوە و زوو چارەسەر نەكردنیشی دەبێتە هۆی زیاتر خراپ بوونی بارودۆخی نەخۆش، بەجۆرێك كاریگەری خراپی دەبێت لەسەر جەستە و ڕێخۆشكەرێكیشە بۆ توشبوون بە چەند حاڵەتی جەستەیی وەكو ئازاری گەدە و ڕیخۆڵە و ئازاری ماسولكەكان.

  2.  ماوەی خەمەكە؛ هەندێ خەم و ناخۆشی و گرفت هەن بۆ ماوەیەكی كەمه‌، ڕۆژێك یاچەند ڕۆژێك دەخایەنێت، دواتر وردە وردە بەسەردەچێت و نامێنێت، به‌ڵام ئەو دڵتەنگی و خەمبارییەی، كە زیاتر لەچەند هەفتەیەك و چەند مانگێك دەخایەنێت بۆ كاتێكی درێژ بەردەوام دەبێت ئه‌وا نەخۆشی خەمۆكی دروست دەكات. نەخۆش دەستەوەستان دەبێت لە جێبەجێكردنی ئەركەكانی ڕۆژانە و پەیوەندییە كۆمه‌ڵایەتیەكانی بێهێز دەبێت، كاردەكاتە سەر ڕوخسار و هەڵسوكەوت و ڕەفتارەكانی.
  3.  زۆربەی كات كەسەكە هۆیەكی دیاریكراوی نییە بۆ دۆخەكە؛ خۆ ئەگەر هۆیەكەش هەبێت ئەوە كاریگەرییەكەی زۆر بەهێزە..

نەخۆشی خەمۆكی وەك زۆربەی نەخۆشیەكانی تر، تا زوو فریای بكەویت چارەسەری ئاسانترە، بە پێچەوانەوە بە مانەوە و زوو چارەسەر نەكردنیشی دەبێتە هۆی زیاتر خراپ بوونی بارودۆخی نەخۆش، بەجۆرێك كاریگەری خراپی دەبێت لەسەر جەستە و ڕێخۆشكەرێكیشە بۆ توشبوون بە چەند حاڵەتی جەستەیی وەكو ئازاری گەدە و ڕیخۆڵە و ئازاری ماسولكەكان، هەتا نەخۆش درەنگ تر چارەسەر بكرێت چاكبونەوە زەحمەتر و نەخۆشیەكەی ئاڵۆزتر دەبێت ڕەنگە ئەنجام بە خۆكوشتن كۆتایی بە ژیانی خۆی بهێنێت. 

 به‌ گوێرەی توێژینەوە زانستیەكان و بڵاوكراوەكانی رێكخراوی تەندرستی جیهانی، نەخۆشی خەمۆكی بە سەخترین نەخۆشی دەروونی دادەنریت كە (20%)ـی دانیشتوانی جیهان لە قۆناغێك لە قۆناغەكانی ژیان توشی ئەو نەخۆشیە دەبن. لە ژێر رۆشنایی ئەم چەند خاڵەی سەرەوە زانایانی بواری دەروونی بەم شێوەیە نەخۆشی خەمۆكیان پێناسە كردووە، كه‌ نەخۆشی خەمۆكی بریتییە لە ( نەخۆشیەكی دەروونی درێژخایەن، بیزاركەرو ناخۆش، بە ڕادەیەك مەزاج و دەروونی ئەو كەسە تێكدەدات، لە هەمان كاتدا كاریگەری دەبێت لەسەر جەستە و توانای ژیرییه‌كان و بواری كاركردن و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی كەسە نزیكەكانی).

،،

خۆكوشتنەكان پەیوەندیان هەیە بە نەخۆشی خەمۆكییەوە، چونكە لەكاتی خەمۆكیدا مرۆڤ بیركردنەوەی دەشێوێت و ناتوانێت ژیرانە و دروست بیر بكاتەوە.

 ئەوانەی تووشی نەخۆشی خەمۆكی بوون ژمارەیان كەم نییە، ئامارەكان دەریان خستوە، كە (13- 20%)ـی دانیشتوانی جیهان بەم دەردەوە دەناڵێنن و نیشانەكانی خەمۆكیان تێدا بەدیدەكرێ، بە بەردەوامیش رێژەكەی لە زیاد بووندایە، لە ناو ئەمانەشدا (7%)ـیان دووچاری نەخۆشی خەمۆكی توند هاتوون، جگە لەوەش بە هەزاران كەیسیش لە بنكە رەسمیەكان تۆمار نەكراون یان لەبەر هەرهۆكارێك سەردانی پزیشكی دەروونی و پسپۆڕانی ئه‌و بواره‌یان نه‌كردووه‌.

 ئەم نەخۆشییە هەموو سنورەكانی ئابووری و كۆمه‌ڵایەتی و ڕۆشنبیری دەبڕێت. لە زۆربەی تەمەنە جیاوازەكان و لە هەردوو رەگەز بە ڕێژەی جیاواز بوونی هەیە. بۆ نمونە ژنان بە ڕێژەی (15- 25%) و پیاوانیش بە ڕێژەی (10- 15%)ـی تووش دەبن. لە بیرمان نەچیت (30- 70%) خۆكوشتنەكان پەیوەندیان هەیە بە نەخۆشی خەمۆكییەوە، چونكە لەكاتی خەمۆكیدا مرۆڤ بیركردنەوەی دەشێوێت و ناتوانێت ژیرانە و دروست بیر بكاتەوە. ئەگەر ڕەوشەكەی زوو چارەسەر نەكرێت، نەخۆش خۆی بە مرۆڤێكی بێبەها دەزانێت، پەنا بۆ خۆكوژی دەبات.

 ئەم رێژانەش لە وڵاتانی ئەمریكا و ئەوروپا تۆماركراوە، لە وڵاتانی ئیسلامی یاهەر وڵاتێكی تر كەپابەندبن بە ئایین كەمتر پەنا بۆ خۆكوشتن دەبەن. چونكە وەك لە لێكۆڵینەوەكەی (ئه‌میل دۆركهایم) دەركەتووە هۆكاری ئایینی، بە هێزی باوەڕ، كارگەرییەكی زۆری لەسەر رێژەی خۆكوژی هەیە.

• نیشانەكانی نەخۆشی خەمۆكی نەخۆشی خەمۆكی گەلێك نیشانەی هەن، كەسی تووشبووی پێ دەناسرێتەوە، هەر بۆیە نیشانەكانی لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی تر و جۆری نەخۆشیەكان، شێوە و هۆكارەكانی جیاوازن، بۆ نموونە نیشانەكانی كەسێكی تووشبووی تەمەن (20) ساڵان جیاوازە لە كەسێكی تەمەن (70) ساڵی، چونكە بارودۆخی ژیان و كەسایەتی هیچ كەسێك هاوشێوە نیین ئەمەش بۆ جیاوازی پەروەردەیی و پێكهاتەی دەروونی و توانای بەرگری جەستەیی تاكەكان دەگەڕێتەوە.

،،

تێكچوونی خەو و شڵەژانی نووستن، كەمخەوی لە هەندی نەخۆش و زۆر نوستن لای هەندێ نەخۆشی تر بێئاگابوون و نەمانی تەركیز. • كەمبوون و نەمانی توانای بڕیاڕدان.

 • بەشێوەیەكی گشتی دەتوانین دەستنیشانی چەند نیشانەیەك بكەین لە نیشانەكانی خەمۆكی، بریتین لە: • بێتاقەتبوون و نەمانی حەزو ئارەزوو لە ئەنجامدانی كاری ڕۆژانە.

• هەستكردن بە نا ئومێدی و بێ هیوایی.

• تێكچوونی خەو و شڵەژانی نووستن، كەمخەوی لە هەندی نەخۆش و زۆر نوستن لای هەندێ نەخۆشی تر بێئاگابوون و نەمانی تەركیز. • كەمبوون و نەمانی توانای بڕیاڕدان.

• زیادبوون یان كەمبوونی كێش، بە هۆی نەمانی هاوسەنگی لە خواردن، واتە زۆرجار هەیە زیادەڕۆیی دەكات، زۆر دەخوات، دەبێتە هۆی قەڵەو بوونی، جاریواش هەیە زۆر كەم دەخوات دەبێتە هۆی لاوازبوونی و كەم بوونی كێشی.

• تووڕەبوونی زۆر، بە بێ هۆكارێكی دیاریكراو.

• خۆسەرزەنشتكردن و هەستكردن بە گوناح.

• زۆر هەستیاری بەبچوكترین بابەت خەمدەخۆن.

• هەستكردن بە كه‌می و بینرخی.

• لەدەستدانی حەز و ئارەزووی سێكسی، تێكچوونی سوڕی مانگانە لە مێینەدا.

• ئارەقكردن و سەر ئێشەی زۆر.

• بوونی كێشەى هەرسكردن و ئازاری كۆلۆن.

• بوونی نەخۆشی جەستەیی بێمانا، هەستكردن بە پشت ئێشە و سەرئێشە.

• حەزكردن بە تەنیایی و تێكەڵ نەبوون و دوورەپەرێزی.

• هەستكردن بە دڵەڕاوكێ، بێ ئارامی و نەحەسانەوە. • بیركردنە وە لە خۆئازاردان یان خۆكوشتن.

• لەبیر نەچوونەوەی ڕووداوە ناخۆشەكانی پێشوو و گەورە كردنیان زیاد لە پێویست.

  • ڕەشبینی و نائومێی، بێ هیوایی لە چاكبوونەوە، بڕوا نەبوون بە چارەسەر.

• زۆربەی كات بێتاقەت و بێمەزاجە، بەشداری نەكرنی چالاكى و تێكەڵ نەبوونی لەگەڵ دەوروبەر.

• هەستكردن بە سەرنەكەوتن، زۆربەی كات خەتایەكەش بۆ خۆیان ناگەڕێننەوە، بەڵكو هۆكاری سەرنەكەوتنەكەیان بۆ بارودۆخ و دەوروبەر و خەڵكانی تر دەگەرێنەوە.

،،

نەخۆشی خەمۆكی وەك هەر نەخۆشیەكی تر ئەگەر چارەسەری بەپەلە و بنەبڕی بۆنەكرێت

 • هۆكارەكانی نەخۆشی خەمۆكی: تا ئیستا بەراست و دروستی و وردی هۆكاری سەرەكی ئه‌م نەخۆشییە نەزانراوە، هەرچەندە زۆر توێژینەوەی زانستی پزیشكی لەم بارەیەوەش ئەنجامدراون. بۆ دەستنیشانكردنی هۆكارەكانی تووشبوون به‌م نه‌خۆشییه‌، به‌ڵام ئاماژە بە زۆر هۆكار كراون لە بوارەكانی كۆمه‌ڵایەتی، ژینگەیی، بایلۆجی، جیناتەكان و بۆماوەیی و هیتر. وه‌ك باسمان كرد هۆكاره‌كان زۆرن، به‌كورتی باسی هۆكاری ماددە كیمیایی ده‌كه‌ین، ئەوەی زیاتر جێگای بایەخ و سەرنجی شارەزایانی ئەو بوارە بێت بریتییە لە بۆچوونێكی تازە و سەردەمیانە، كە هۆكاری تووشبوون بەم نەخۆشییە دەگەرێنێتەوە بۆ كەمی یان نەبوونی هاوسەنگی ئەو ماددە كیمیاییانەی لەناو مۆخدا هەن، ئەویش بەهۆی گوێزەرە دەماریەكان نورترانسمیترات (neurotransmitter) دەگوازرێنەوە بۆ مێشك و لەكاتى پێویستیشدا ڕژێنەكان ئەم ماددە كیمیاییانە دەردەن بەتایبەت (سیرۆتین و نورابترین و دوپامین)، نەڕژانی ئەم ماددانەش لەكاتی پێویست دەبێتە هۆی دروستبوونی گرژی دەروونی و تێكچونی باری دەروونی، له‌ئەنجامیش تووشبوون بە نەخۆشی خەمۆكی.

 نەخۆشی خەمۆكی وەك هەر نەخۆشیەكی تر ئەگەر چارەسەری بەپەلە و بنەبڕی بۆنەكرێت، كەسی تووشبوو چاوەڕوانی ئەنجامی خراپی لێدەكرێت، ئەگەری یەكێك لەو ئەنجامانەی خوارەی لێدەكرێت: پەنابردن بۆ خۆكوژی. ڕاهاتن و خوگرتن (الادمان) لەسەر خواردنەوە كهولیەكان. ڕاهاتن و خوگرتن (الادمان) لەسەر بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان. تووشبوون بە دڵەڕاوكێ (قلق).

 كێشە لە فێربوون. تووشبوون بە نەخۆشیەكانی تر بەتایبەت نەخۆشی دڵ. كرژی و كێشەكانی ناو خێزان. دروستبوونی كێشە و مامەڵەی ژن و مێردایەتی . گۆشەگیری كۆمه‌ڵایەتی (العزلە اللاجتماعیە).

 چارەسەری نەخۆشی خەمۆكی:

پێویستە ئه‌وه‌ بزانین كە ژیان هەمووی بەدڵ و خواستی ئێمە نابێت، چونكە كەس نییە لەژیان خراپە و ناخۆشی بۆخۆی بوێت. بۆیە دەربارەی چارەسەریش هەر بەمشێوەیە، واتە بۆی هەیە بەتەنها ڕێگایەك لەو نەخۆشیە ڕزگار نەبێت و پێویستیت بە تاقیكردنەوەی ڕێگایەكی تر و كاتێكی تر بێت، ناكرێت لەم جۆرە نەخۆشی و كێشانە چاوەڕوانی ئەوەبین، كەبە كوتوپڕی چاك ببین و بەتەواوی چارەسەربكرێن، بگرە هەندێ نەخۆشی پێوستی بەكاتێكی زۆرتر هەیە. هەر وەك دەزانین، مرۆڤ لە سێ بەشی سەرەكی پێكدێت ئەوانیش (ڕۆح و عقل و لاشەیە)، بۆیە چارەسەركردنیشی پێویستی بەچارەسەركردنی هەرسێ لایەن هەیە، چونكە ئەوسێ لایەنە پەیوەندیەكی بەهێزیان لەگەڵ یەكتر هەیە.

،،

پزیشك بەمكارە سەرقاڵ دەكات، گرنگی نادات بەو چارەسەر و دەرمانەی كە لەلای پزیشك وەریگرتووە و باوەڕی بەچارەسەری ئەو پزیشكە نییە.

 كاتێك كەسێك هیچ كێشەكی جەستەیی نییە، به‌ڵام نەخۆشیەكی دەروونی توش دەبێت نەخۆشیە دەروونیەكەی كاریگەری دەبێت لەسەر تەواوی جەستەی، بەتایبەتی كۆئەندامی هەرس، لە كۆتاییدا دەبێتە هۆی دروستبونی نەخۆشی جەستەیش. بۆ چارەسەركردنیشی پێوستی بە چارەسەری دەروونی و جەستەییش ده‌بێت، هەندێ كەس كە نەخۆشی خەمۆكیان هەیە ناتوانن بەشێوەیەكی بابەتی و دڵنیای و ڕاستی گوزارشت لە هەست و سۆزو هەڵچونەكانی خۆیان بكەن، بەهۆی كاریگەریەكانی ژینگەیی و كەلتوری و دەروونی و ئاستی بەهێزی و لاوازی كەسایەتی، بۆیە كەمتر گرنگی بە لایەنی هەست و سۆز و هەڵچونەكانی دەدات، بەڵكو گرنگی دەدات بە نەخۆشیە لاوەكیەكانی كە دەرهاویشتەی خراپی باری دەروونیەتی.

 ئەم جۆرە نەخۆشانە كەسانێكی ڕاڕا و خۆهەڵخەلەتێنەرن، پزیشك بەمكارە سەرقاڵ دەكات، گرنگی نادات بەو چارەسەر و دەرمانەی كە لەلای پزیشك وەریگرتووە و باوەڕی بەچارەسەری ئەو پزیشكە نییە، پەنا بۆ چەندین پزیشك و چارەسەرێكی تر دەبات، بۆیە بۆ چارەسەری نەخۆشی خەمۆكی پێوستی بە هاوكاریكردنی نەخۆش و دەوروبەرو ماڵەوەی هەیە، تا ئەو حاڵەتە تێدەپەڕێنن.

 • ڕێگاكانی چارەسەری نەخۆشی خەمۆكی:

به‌كورتی ئه‌م رێگایه‌ن سوودی زۆریان بۆ نه‌خۆشی خه‌مۆكی هه‌یه‌:

یەكەم/ چارەسەری خودی.

دووەم/ چارەسەری بەدەرمان.

سێیەم/ چارەسەری دەرونی.

چوارەم/ چارەسەری بە تەزووی كارەبایی (E.C.T).

پێنجەم/ چارەسەری رێكخستنی خێزانی.

شەشەم/ چارەسەر بە كاركردن.

حەوتەم/ چارەسەری بە خۆشحاڵكردن (ترفیهی).

 دکتۆر ڕێبوار غه‌ریب حه‌مە

  • پسپۆڕی کلینیکی دەرونی
  • - بۆرد (دکتۆرا) لە نەخۆشییە دەروونییەکان، چارەسەریدەروونی بۆ منداڵ و ھەرزه‌کاران
  • - زانکۆی هامبۆرگ - ئەڵمانیا - مامۆستا لە کۆلێژی پزیشکی زانکۆی سلێمانی