ئۆپۆزسیۆن‌و سیستەمی حوکمڕانی

بۆ دروستبوون‌و گەشی ئۆپۆزسیۆن کامیان باشترە پەرلەمانی یان سەرۆکایەتی؟

ئۆپۆزسیۆن‌و سیستەمی حوکمڕانی

122 خوێندراوەتەوە

 لە دوو بەشی پێشوی ئەم زنجیرە وتارەدا دوای ناساندن‌و پێناسەی سیستمی پەرلەمانی‌و سەرۆکایەتی باسمان لە پەیوەندی نێوان جۆری سیستمی حوکم‌و فرەحیزبی‌و ئەگەرەکانی بەدیموکراسیبوون‌و بەدیموکراسیمانەوەو تەنگژەی سیاسیی‌و کودەتای سەربازی کرد. لەم بەشەدا باس لە پرسێکی دیکەی گرنگ لە پەیوەند بە جۆری سیستمی سیاسیی‌و کاریگەری لەسەر گەشەی دیموکراسی لە وڵاتە تازە-بەدیموکراسیبووەکان، وەک کوردستان، دەکەین ئەویش پرسی جێکردنەوەی ئۆپۆزسیۆنە لە سیستمی سیاسیی وڵاتەکە.

 

،،

نووسه‌ر: یه‌كێك له‌كۆڵه‌كه‌كانی دیموكراسی له‌هه‌روڵاتێك بوونی هێزی ئۆپۆزسیۆنه‌.

 

 

یەکێک لەهۆکارە هەرە سەرەکییەکانی سستی گەشەی دیموکراسی لە وڵاتە تازە-بەدیموکراسیبووەکان نەبوونی چوارچێوەیەکی دامودەزگایی-یاسایی‌و دابونەرێتی-سیاسییە کە جێگەوڕێگەی کاری ئۆپۆزسیۆن لەناو سیستمە سیاسییەکە رێکبخات. بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە داخۆ کامە جۆر لە سیستمی سیاسی، پەرلەمانیی یان سەرۆکایەتیی، چاکترو زیاتر رێگە بە بوونی ئۆپۆزسیۆن لەناو سیستمە سیاسییەکە، نەک لە دەرەوەی، دەدات.

 

لەسەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین کە بوونی ئۆپۆزسیۆن بە کۆڵەکەیەکی سەرەکی گەشەی دیموکراسی‌و لێپرسینەوە لە دەسەڵات دادەنرێت. لەڕاستیدا بوونی ئۆپۆزسیۆنێکی بەهێز زامنکەری هەرە سەرەکی راستەڕێکردنی حکومەتە، ئەویش بە ئیلزامکردنی حکومەت بە جێبەجێکردنی ئەو پەیمانانەی لە بانگەشەکانی هەڵبژاردن بە خەڵکی دەدات‌و لێپێچینەوەش لە بڕیارەکان‌و نیشاندانی لایەنە شاردراوەو نێگەتیڤەکانی بەرنامەو بڕیارەکانی حکومەت. بۆیە ئەو سیستمەی کە فەزاکانی کاری ئۆپۆزسیۆن واڵاتردەکات چاکتر خزمەت بە گەشەو سەقامگیری دیموکراسی دەکات‌‌. بۆیە لەکاتی هەڵبژاردنی سیستمی حکومڕانیدا دەبێت بەهەند وەربگیردرێت.

 

 

بەشی هەرە زۆری توێژەرو ئەکادیمییەکانی جیهان لەو باوەڕەن کە بەڵگەی زۆر لەبەردەستدان پشتیوانی لەو ئارگیومێنتە تیورییە دەکات کە پێیوایە سیستمی پەرلەمانی دیموکراسی فەزاکانی ئازادی بەرفراوانتر دەکات‌و کارئاسانی بۆ وەلانانی ئەو ئاستەنگە کۆمەڵایەتی‌‌و ئابوریانە دەکات کە بوونەتە کۆسپ لەبەردەم دیموکراسییە تازەپێگەیشتووەکان (وەک کوردستان) ‌.

 

،،

شێركۆ: بوونی ئۆپۆزسیۆن ئه‌و په‌یامه‌ به‌هاوڵاتیان ده‌دات، ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی ئێستا تاسه‌ر نابێت و ئه‌كرێ له‌ئاینده‌دا ئێمه‌ ببینه‌ جێگره‌وه‌یان.

 

 

لوجە هێلمس (Ludger Helms)، کە پرۆفیسۆری زانستە سیاسییەکانە لە زانکۆی ئینسبروک (Innsbruck) لە نەمسا، لە توێژینەوەیەک کە لە جۆرناڵی (Government and Opposition) لە ٢٠٠٤ بڵاویکردۆتەوە، هاوشێوەی ستێپان‌و سکاچ (بڕوانە بەشەکانی دیکەی ئەم زنیجیرە وتارە) باس لەوەدەکات کە بەگشتی ئەکادیمی‌و توێژەرەکان لەو باوەڕدان کە سیستمی پەرلەمانی دیموکراسی باشتر لە سیستمی سەرۆکایەتی جێگە بە بوونی ئۆپۆزسیۆن دەدات. ئەویش پێیوایە ئۆپۆزسیۆن لە سیستمی پەرلەمانی چاکتر دەتوانێت بەکارەکانی خۆی لە چاودێریکردنی حکومەت‌و جێگیرکردنی دیموکراسییەت‌و شەفافییەت‌و لێپرسینەوە هەڵبستێت. لەم بەشەدا باس لەوە دەکەین کە بۆ لە سیستمی پەرلەمانیی، بەبەراورد بە سەرۆکایەتیی، ئۆپۆزسیۆن کاراترو راحەتتر دەتوانێت ئەرک‌و کارەکانی مەیسەر بکات.

 

 

یەکەم، سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێین کە لە سیستمە پەرلەمانییەکان، بەتایبەتی ئەو سیستمانەی لەسەر بنەمای سیستمی وێستمینیستەر (Westminster) دامەزراوان (وەک بەریتانیا، ئوسترالیا، کەنەدا، مالیزیا) ئەوا ئۆپۆزسیۆن بەرەسمی دانیپێنراوەو لەناو پەرلەمان‌و لە دەرەوەی پەرلەماندا بە فەرمی ئەرک‌و کارەکانی خۆی ئەنجامدەدات.

ئەم بە فەرمی ناسینە بۆتە مایەی ئەوەی کە لە زۆربەی سیستمە پەرلەمانییەکان ئۆپۆزسیۆن حکومەتی سێبەر پێکبهێنێت. حکومەتێک کە وەک جێگرەوەی حکومەتەکەی دەسەڵات دەبینرێت‌. بوونی حکومەتێکی سێبەری دانپێنراو لە زۆر رووەوە گرنگی هەیە بەڵام لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە حکومەتەکەی دەسەڵات ئینتیباعێکی لادروست دەبێت کە جێگرەوەی هەیە بۆیە ئەوپەڕی هەوڵەکانی خۆی دەخاتەگەڕ بۆ خزمەتکردنی هاوڵاتیان. هاوکات خەڵکیش‌/دەنگدەرانیش ئەو هەستەیان لادروستدەبێت کە حکومەتەکەی رۆژ ئەزەلی نییەو ئەوان دەتوانن لە هەڵبژاردنی داهاتودا دەنگ بە حکومەتەکەی دیکە بدەن کە خۆی لە سێبەردا وەک بەدیلی حکومەت نیشاندەدات.

 

 

ئامادەیی‌ ئەو هەموو هەلە لەبەردەست هاوڵاتیاندا کە لە سیستمە پەرلەمانییەکان بوونیان هەیە لە سیستمی سەرۆکایەتی بوونی نییە. خەڵک/دەنگدەران لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان (بۆ نمونە: ئەمریکا) تەنیا چەند مانگێک پێش هەڵبژاردنەکان دەزانن کە کاندیدی ئۆپۆزسیۆن بۆ سەرۆکایەتی کێیە. لەوەش خراپتر تا دوای هەڵبژاردنەکان نازانن داخۆ کابینەی حوکم لە کێ پێکدێت چونکە سەرۆک دوای هەڵبژاردن ئیختیاری ئەندامانی کابینە دەکات، کەچی، وەک گوتمان، لە سیستمی پەرلەمانی هاوڵاتی بەردەوام دەزانێت کە کێ لە هەڵبژاردنی داهاتو دەبێت بە سەرۆک وەزیران‌. سەرۆک وەزیرانی چاوەڕوانکراو (سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن) دەبێت بەردەوام لەبەرابەر پۆستی هەر وەزیرێک پێش هەڵبژاردنەکان‌و دوای هەڵبژاردنەکان بەردەوام ئەندامانی کابینە چاوەڕوانکراوەکەی لە حکومەتەکەی سێبەردا دەستنیشانکردبێت.

 

 

دووەم، بێجگە لەمە بوونی حکومەتی سێبەر وەک قوتابخانەیەک وایە بۆ ئەزمون وەرگرتنی ئەندامانی ئۆپۆزسیۆن نەک تەنیا وەک سیاستەوان‌و پەرلەمانتارێک بەڵکو وەک دەوڵەتدار (statesman). لەوەش گرنگتر خەڵک حکومەتە بەدیلەکە پێش هەڵبژاردن دەناسن بۆیە دەزانن داخۆ ئەم حکومەتی سێبەرە شایستەی ئەوەیە دەنگی پێبدرێت یان مانەوەو هێشتنەوەی حکومەتی دەسەڵات. ئەمەش بژاردە/ئیختیار لەبەردەم هاوڵاتیان زیاددەکات. وەزیرەکانی سێبەر کۆمەڵێک تواناو کارامەیی لە قۆناغی لە سێبەربووندا فێردەبن کە زۆر بەكەڵک دەبن لەوکاتانەی کە دێنە دەسەڵات. ئەمەش وادەکات کە حکومەتە نوێیە پێکهاتووەکە بە کۆمەڵێک ئەزموونەوە بچێتە سەرکار نەک وەک ئەوەی لە سیستمە سەرۆکایەتییەکاندا پەیڕەودەکرێت چونکە لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان حکومەتی سێبەر بوونی نییە. ئەمەش بۆ ئەو عەقڵییەتە دەگەڕێتەوە کە سەرۆک لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان لە هەموو دەسەڵاتێک باڵاترەو کەس ناتوانێت ببێتە رکابەری یان سێبەری.

 

 

سێیەم، لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان‌و نیمچە سەرۆکایەتییەکان بە پێچەوانەی سیستمە پەرلەمانییەکان پەرلەمان نەبۆتە سەنتەری سیستمی سیاسی‌و بڕیار‌و گفتۆگۆو بەڵكو ئەوە سەرۆکایەتییە کە هەم چاوی میدیا هەم هاوڵاتیانی لەسەرە. لە دەزگای سەرۆکایەتیش ئۆپۆزسیۆن غایبە چونکە دەزگای سەرۆکایەتی تەنیا لەلایەن حیزب یان ئیئتیلافی دەسەڵاتبەدەستەوە پێکهاتووەو بەڕێوەدەچێت. ئەم حالەتە زۆرجار ئۆپۆزسیۆن توشی بێئومێدی دەکات‌و هەندێکجار وایلێدەکات دەست بۆ ناڕەزایی لەدەرەوەی سیستمی سیاسی ببات ئەمەش زۆرجار کارەساتی گەورەی لێدەکەوێتەوە، وەک لێکترازانی نیشتیمانی.

 

،،

كرمانج: سیسته‌می په‌رله‌مانی واتا لێپرسینه‌وه‌ له‌ته‌واووی ده‌سه‌ڵاته‌كان، به‌سه‌رۆكی وڵاتیشه‌وه‌.

 

 

چوارەم، لە سیستمە پەرلەمانییەکان سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن بێجگە لە موچەی خۆی وەک ئەندام پەرلەمان ئەوا بە حوکمی مەقامی وەک سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن بودجەی تایبەتیشی بۆ تەرخاندەکرێت. لە پاڵ سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن ئەندامانی حکومەتی سێبەریش بودجەی تایبەتیان بۆ تەرخاندەکرێت کە بەگشتی خۆی لە بوونی نوسینگەی تایبەتی‌و دابیینکردنی چەند فەرمانبەرێک کە یارمەتی سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن‌و حکومەتی سێبەر دەدەن لە ڕاپەڕاندنی کارەکانیان بەتایبەتی کاری بەدواداچوون‌و لێکۆڵینەوەو توێژینەوە.

 

 

پێنجەم، لە سیستمە پەرلەمانییەکان نەرێتێک هەیە کە پێیدەگوترێت کاتی پرسیار (question time). راستە ئەم نەرێتە بەپێی دەستور لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان رەتنەکراوەتەوە بەڵام ئەزمونی گەلان ئەوەمان پێدەڵێن کە تا ئێستا لە هیچ وڵاتێک سەرۆک بانگهێشتی پەرلەمان نەکراوە بۆ لێپرسینەوە لە کارو ئەرک‌و بڕیارەکانی. بەپێچەوانەی ئەمە لە سیستمە پەرلەمانییەکان هەم سەرۆک وەزیران هەم وەزیرەکان هەموو هەفتەیەک، لەو هەفتانەی کە پەرلەمان تێیاندا دادەنیشێت، چەندین سەعات تەرخانکراوە بۆ کاتی پرسیار. کاتی دیاریکراو بۆ کاتی پرسیار لە سیستەمێکی پەرلەمانی بۆ سیستمێکی پەرلەمانیی دەگۆڕێت بەڵام زۆربەی هەرە زۆری ئەو وڵاتانەی کە پەیڕەوی سیستمەکە دەکەن هەفتانە، ئەگەر نەڵێین رۆژانە، کاتیان تەرخانکردوە هەم بۆ ئۆپۆزسیۆن هەم بۆ ئەندامانی دیکەی پەرلەمان بۆ لێپرسینەوە لە سیاسەتەکانی حکومەت، ئەویش بە پرسیارکردن لە سەرۆک وەزیران‌و وەزیرەکان.

 

شەشەم، شتێکی دیکە کە لە سیستمە پەرلەمانییەکاندا بووە بە نەرێت ئەویش تەرخانکردنی کاتی یەکسانە لە میدیاکانی دەوڵەت. بۆنمونە بەپێی چارتەری دەزگای بی بی سی، کە میدیایەکی دەوڵەتییە لە بەریتانیا، هەم لەکاتی هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن هەم لەکاتی بانگەشەکردن یان رەخنەگرتن لە سیاسەتێک یان بڕیارێک یان بەرنامەیەکی حکومەت یان ئۆپۆزسیۆن دەبێت هەردوولایەن یەکسانانەو بێلایەنانە لە بی بی سی کاتیان بۆ تەرخانبکرێت. دیارە بە گشتی یان پارتی کرێکاران یان پارتی پارێزگاران لە بەریتانیا لەسەر حوکمن بۆیە کاتی دیاریکراو بۆ حزبەکانی دیکەی پەرلەمان، وەک پارتی لیبرالەکان، بەپێی سەنگیان لە پەرلەمان لە میدیای حکومی بۆ تەرخانکراوە.

 

ئەم نەرێتە لەوانەیە لە سیستمە سەرۆکایەتییەکانیش تا ڕادەیەک ڕەچاوبکرێت بەڵام لە سیستمە پەرلەمانییەکان بووە بە نەرێتێکی سیاسی‌و بەپێی ڕێنماییەکان ڕێکخراوە کە خزمەتێکی گرنگ بە پرسی گەیشتنی دەنگی لایەنەکان بە هاوڵاتیان بە یەکسانی دەکات. ئەمەش خزمەتێکی گەورە بە دیموکراسی دەکات، چونکە دیموکراسی ناکرێت‌و نابێت تەنیا لە دەنگداندا قەتیسبکرێت.

 

حەوتەم، سیستمە پەرلەمانییەکان بە حوکمی ئەوەی کە پەرلەمانیان کردوە بە سەنتەری هەموو جموجۆڵەکانی حکومەت‌و ئۆپۆزسیۆن، هەروەها لەبەرئەوەی ئۆپۆزسیۆن لە سیستمە پەرلەمانییەکان بە فەرمی دانیپێنراوەو لەناو پەرلەماندا مافی زیاتری پێدراوە، بۆیە لەم سیستمە فەزای ململانێ لەنێوان حیزبەکان کراوەترە. لە راستیدا لە سیستمە پەرلەمانییەکانی وەک بەریتانیا‌و ئوسترالیا پەرلەمان سەنتەری هەم یاسادانان هەم بڕیاردانە چونکە وەزیرەکان‌و وەزیرەکانی سێبەر هاوکات وەزیر یان وەزیری سێبەرو ئەندامی پەرلەمانیشن. ئەم خسڵەتەی سیستمە پەرلەمانییەکان گرنگییەکەی لەوەدایە کە بڕیاری گەلێک ناکەوێتە دەست تاکە سەرۆکێکی هەڵبژێردراو وەک ئەوەی لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان بەدیدەکرێت. ئەمەش خسڵەتی دەستەجەمعی لە بڕیاردان دەبەخشێت بە سیستمە پەرلەمانییەکان لەبەرابەر بڕیاردانی تاکڕەوانە کە خسڵەتێکی سیستمە سەرۆکایەتییەکانە.

 

 

هەشتەم، راستی ئەمەی سەرەوە لەوەدایە کە کوتلەی پەرلەمانی حیزبی دەسەڵاتدار لە سیستمە پەرلەمانییەکان دەتوانن سەرۆک وەزیران بگۆڕن‌و یەکێکی دیکەی لە جێگەی دانێن بەڵام سەرۆک لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان لەبەرئەوەی شەرعیەتی راستەوخۆ لە خەڵک وەرگرتوە بۆیە هیچ دەسەڵاتێک نەدەتوانێت لێبپرسینەوەی لەگەڵدا بکات نە هیچ کەس‌و دەزگایەکیش دەتوانێت لایببات. سەرۆکی هەڵبژێردراو مەگەر خیانەت بکات‌و ئاشکراببێت یان توشی نەخۆشی نەفسی بێت دەنا هەرچەند ناکاراو تاکڕەو بێت ئەوا بۆ چوار ساڵ حکومی خۆی دەکات‌و هاوڵاتیان‌و پەرلەمانیش‌ ناچارن تا کاتی هەڵبژاردنی داهاتوو چاوەڕێبکەن ئەگەر بیر لە لابردنی بکەنەوە.

 

،،

د. شێركۆ كرمانج: به‌هه‌موو پێوه‌رێك، سیسته‌می په‌رله‌مانی له‌سه‌رۆكایه‌تی باشتره‌.

 

 

 

نۆیەم، لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان‌و نیمچە سەرۆکایەتییەکان ئۆپۆزسیۆن نە وەک سیستمە پەرلەمانییەکەی ئەڵمانیا، کە ئۆپۆزسیۆن لە دانانی کارنامەی پەرلەمانی (parliamentary agenda) رۆڵی هەیە، نە وەک سیستمە پەرلەمانییەکەی بەریتانیا، کە ئۆپۆزسیۆن رۆژانی ئۆپۆزسیۆن (opposition days) هەیە، مافی هەیە. غیابی رۆژانی ئۆپۆزسیۆن یان نەبوونی رۆڵ لە دانانی کارنامەی پەرلەمانی بوونی ئۆپۆزسیۆن لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان دەکات بە بوونێکی کارتۆنی‌. ئەمەش دژایەتی دەکات لەگەڵ پرنسیپە دیموکراسییەکان. بۆیە دەبینین لە سیستمە سەرۆکایەتییەکان هەندێکجار تەنانەت حیزبە کەمینەکان مافی پێشنیازکردنی پرۆژە یاسایان نییە.

 

لەژێر رۆشنایی ئەم قسەوباسانەی سەرەوە دەتوانین بڵێین کە سیستمی پەرلەمانی باوەشی زۆر ئاواڵاترە لە سیستمی سەرۆکایەتیی بۆ ئۆپۆزسیۆن ئەمەش هەم سەقامگیری سیاسی زامنتردەکات هەم ئاسانکاری بۆ گەشەی دیموکراسی دەکات

 

author photo

 

توێژەر و مامامۆستای زانكۆ