چه‌ند پێشنیارێك بۆ سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان

چه‌ند پێشنیارێك بۆ سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان

134 خوێندراوەتەوە

 له‌م ده‌یه‌ی دوایی یه‌كێك له‌و ده‌ستگایانه‌ی له‌ هه‌رێمی كوردستان زۆرترینجار بۆته‌ رۆژه‌ڤ و جێی مشتومڕ و ره‌خنه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، په‌رله‌مانی هه‌رێمی كوردستان بووه‌. هه‌موو ئه‌م قسه‌وباس و مشتومڕانه‌ له‌ فۆرمی وتار، چاوپێكه‌وتن، شعر، داشۆرین، كاریكاتێر، سیخۆڕمه‌، گۆرانی میللی، تد هه‌موویان به‌شداربوونه‌ له‌ دروستكردن و بیناكردنی ئه‌م ده‌ستگایه‌. چونكه‌ له‌ لایه‌ك بونه‌ته‌ دروستكردنی هۆشیاری جڤاكی له‌ هه‌مبه‌ر ده‌ستكاگه‌ و ئاگایی خه‌ڵكیان به‌ لای ده‌ستگاكه‌دا ڕاكێشاوه‌.

 

،،

هه‌ردی: تا ئێستاش خه‌ڵكی هیوایان به‌ په‌رله‌ماندا بۆ ده‌سته‌به‌ر كردنی مافه‌كانیان هه‌ڵواسیوه‌.

 

 

 هه‌م به‌ به‌رده‌وامی ده‌ستگاكه‌یان له‌ نێوجه‌رگه‌ی رۆژه‌ڤ و باسوخواسی رۆژانه‌دا هێشتۆته‌. هه‌مش به‌ شێوه‌یه‌كی په‌نهان و ناراسته‌وخۆ دانپێدانانێكبووه‌ به‌م ده‌ستگایه‌ و گرنگی له‌ دونیای ئێمه‌دا. چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر هه‌موو ئه‌و خۆپیشاندانانه‌ی له‌ هه‌ولێر ده‌كران له‌ به‌رده‌م په‌رله‌ماندا ته‌واو ده‌بوون. كه‌ ئه‌مه‌ش بۆ خۆی مانا و مه‌غزایه‌كی قوڵی هه‌یه‌. هاتنی خه‌ڵك بۆ به‌رده‌م په‌رله‌مان، هانابردنه‌ بۆ ئه‌م ده‌ستگایه‌، دانپێدانا‌نه‌ پێی، پاشان راسپاردنێتی كه‌ له‌ جێی ئه‌وان له‌ به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ته‌نفیزی بێته‌ گۆ. مه‌به‌ستمه‌ بڵێم، به‌ پێچه‌وانه‌ی بیری عه‌وام، كۆی ئه‌و ره‌خنه‌، داشۆرین و قسه‌و‌باسانه‌ی له‌م ساڵانه‌ی دوایی تا ئه‌مڕۆ له‌ سه‌ر ئه‌م ده‌ستگایه‌ ده‌كرێن، دواجار ده‌بنه‌ مایه‌ی به‌هێزكردن و به‌تینكردنی هه‌م له‌ هۆشیاری جڤاتدا، هه‌م له‌ نێو كایه‌ی ده‌ستگایی هه‌رێمدا.

 

 

زۆر چالاكی و هه‌نگاو هه‌ن كه‌ ده‌شێت بنرێین و ڕۆڵیان له‌ كاراكردنی ئه‌م ده‌ستگایه‌ هه‌بێت هه‌م له‌ رووی ره‌مزی، هه‌م له‌ رووی كرده‌نی. بۆیه‌، له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، هه‌م وه‌ك هاوڵاتی، هه‌م وه‌ك لێكۆڵه‌وه‌ر و پسپۆڕی ده‌ستگا سیاسیه‌كان، به‌ باشی ده‌زانم چه‌ند پێشنیارێك بخه‌مه‌ به‌ر دیدتان:

 

،،

نووسه‌ر: له‌ 10 خاڵدا، پێشنیاره‌كانی كۆده‌كاته‌وه‌ و ئاڕاسته‌ی سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مانی ده‌كات....

 

 

 

یه‌كه‌م، بۆ نزیكردنه‌وه‌ی ئه‌م ده‌ستگایه‌ له‌ خه‌ڵك و بردنی بۆ هه‌ر شوێنێكی مه‌مله‌كه‌ت و دروستكردنی رایه‌ڵ له‌ نێوان كۆمه‌ڵگا و ده‌ستگاكه‌، به‌ باشی ده‌زانم په‌رله‌مان زه‌مینه‌سازی بۆ ئه‌وه‌ بكات كه‌ هاوڵاتیان مافی ئه‌وه‌یان هه‌بێت بێن وه‌ك < بینه‌ر و گوێگر> له‌ دانشتنه‌كانی په‌رله‌مان ئاماده‌بن. هه‌مو تاكێكی وڵات مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ بزانێت ئێوه‌ له‌ سه‌ر چی گفتوگۆ ده‌كه‌ن؟ چۆن گفتوگۆ ده‌كه‌ن؟ چۆن باسی گرفت و كێشه‌كانی شار و مه‌مله‌كه‌ت ده‌كه‌ن؟ له‌ هه‌موو وڵاتێ ئه‌م مافه‌ هه‌یه‌ و هاوڵاتی حه‌قی په‌یڕه‌وكردنی هه‌یه‌. بۆیه‌، به‌ باشی ده‌زانم، كه‌ په‌رله‌مان له‌ سه‌ر ماڵپه‌ڕه‌كه‌ی فۆرمێكی تایبه‌ت ته‌رخان بكات بۆ هه‌ر هاوڵاتیه‌ك كه‌ خواستی ئاماده‌بوونی دانیشتنه‌كانی په‌رله‌مانی هه‌یه‌. كه‌سی به‌ خواست پێشه‌كی فۆرمی تایبه‌ت پڕبكاته‌وه‌ و رۆژ و كاتی گه‌شتنی دیاری بكرێت. به‌ڵام، په‌رله‌مان شوێنی جوگرافیای میوانه‌كان ڕه‌چاو بكات و كرێی هاتوچۆ و خواردنیان له‌ ئه‌ستۆبگرێت.

 

دووه‌م، په‌رله‌مان ڕێیوشوێنی تایبه‌تش بگرێته‌ به‌ر بۆ پێشوازیكردنی فێرخوازان و لێكۆڵه‌وه‌ران كه‌ به‌مه‌به‌ستی توێژینه‌وه‌ روو له‌ په‌رله‌مان ده‌كه‌ن. له‌م رووه‌وه‌ هه‌م ئاسانكاری هاتنیان و چونه‌ ژووره‌وه‌یان بۆ بكرێت، هه‌م كۆمه‌ڵێ پێودانگی دی بۆ ئاسانكاری كار و چالاكی لێكۆڵینه‌وه‌یان. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، په‌رله‌مان ده‌توانێت به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ سه‌ر ماڵپه‌ڕه‌كه‌ی فۆرمێكی تایبه‌ت بۆ ئه‌م توێژه‌‌ ته‌رخان بكات.

سێییه‌م، زۆر گرنگه‌ وه‌ك زۆرێك له‌ په‌رله‌مانانی جیهان، په‌رله‌مانی كوردستان گرنگی به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بدات و له‌م بواره‌دا ببێته‌ هانده‌ر. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، زۆر باش ده‌بێت گه‌ر په‌رله‌مان بتوانێت بۆرسێكی تایبه‌ت بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ ته‌رخان بكات به‌ ناوی <بۆرسی په‌رله‌مان بۆ لێكۆڵینه‌وه‌>. ئه‌م بۆرسه‌ بۆ خوێندكارانی دۆكتۆرا بێت و په‌رله‌مان بۆ ماوه‌ی سێ ساڵ و مانگانه‌ موچه‌یه‌كی شایسته‌ بۆ كه‌سی براوه‌ی بۆرسه‌كه‌ ته‌رخان بكات بۆ ئه‌وه‌ی له‌ هه‌لومه‌رجێكی گونجاودا كار و لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی ئه‌نجام بدات. ئه‌م بۆرسه‌ ده‌شێت دوو، یان سێ ساڵ جارێك بێت و له‌ ڕێگه‌ی پێشبڕكێیه‌كی زانستی و بێگه‌رد ببه‌خشرێت.

چواره‌م، هه‌ر له‌ بواری لێكۆڵینه‌وه‌ و هاندانی پرۆسه‌ی زانستی، گرنگه‌ په‌رله‌مان خاوه‌ن گۆڤارێكی زانستی وه‌رزی بێت بۆ هاندان و په‌ره‌پێدانی لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌م له‌ سه‌ر په‌رله‌مان و په‌رله‌مانتاران، هه‌م له‌ سه‌ر كایه‌ی سیاسی به‌ گشتی بۆ نمونه‌ له‌ سه‌ر حزبه‌ سیاسیه‌كان، سیسته‌می هه‌ڵبژاردن، ده‌نگدانی هاوڵاتیان، تد. بێگومان، له‌ حاڵی حازردا <گۆڤاری په‌رله‌مانتار> هه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستانه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، به‌ڵام گۆڤاره‌كه‌ زۆر دووره‌ له‌ چاوه‌ڕوانی ئێمه‌ی لێكۆڵه‌وه‌ره‌وه‌.

 

پێنجه‌م، له‌وانه‌یه‌ كاتی ئه‌وه‌ هاتبێت كه‌ په‌رله‌مان كۆتایی به‌ كولتوری پاسه‌وان بێنێت. له‌ جیاتی پاسه‌وان و به‌ مه‌به‌ستی باشتركردنی دۆخ و هه‌لومه‌رجی كاركردن و چالاككردنی په‌رله‌مانتاران، په‌رله‌مان بۆ هه‌ر ئه‌ندام په‌رله‌مانێك سێ گه‌نجی بڕوانامه‌دار له‌ سێ بواری جودادا ته‌عین بكات و وه‌ك تیمێك بۆ راپه‌ڕاندنی كار و چالاكیه‌كانی یاوه‌ر و پشتیوانی بن. له‌ زۆرینه‌ی وڵاتان، په‌رله‌مانتار، یاریده‌ده‌ریان هه‌یه‌ كه‌ رۆڵێكی گرنگ له‌ هه‌ڵسوڕاندن و ڕیاییكردنی كاره‌كانیدا ده‌بینن. ئه‌م یاریده‌ده‌رانه‌ ‌ده‌توانن ببنه‌ هاوكاری په‌رله‌مانتار له‌ ئاماده‌كردنی ڕاپۆرت، بینینی خه‌ڵك و چۆنه‌ سه‌ری مه‌یدان، گه‌ڵاڵه‌كردنی پێشنیاری یاسایی، ئاماده‌كردنی په‌رله‌مانتار بۆ گفتوگۆی نێو هۆڵی په‌رله‌مان، تد.

 

شه‌شه‌م، گرنگیدان و خستنه‌ سه‌رپێیی < دیپلۆماسی په‌رله‌مان> به‌ كارێكی هه‌ره‌ بایه‌خدار و گرنگ ده‌زانم. پێویسته‌ په‌رله‌مان خودان پلان و به‌رنامه‌ی خۆی بێت بۆ دونیای ده‌ره‌وه‌یی و له‌م رووه‌ دینامیكێكی دیپلۆماسی تایبه‌ت به‌ خۆی بخاته‌سه‌ر پێ. له‌م ساڵانه‌ی دوایی، له‌ ئه‌وروپا دیپلۆماسی په‌رله‌مان زۆرجار بۆته‌ جێیی گفتوگۆ و باسی هه‌م میدیاكان و دونیای سیاسی،، هه‌مش ناوه‌نده‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ و زانكۆكان.

 

حه‌وته‌م، زۆر به‌ گرنگی ده‌زانم په‌رله‌مان به‌شێكی تایبه‌تی بۆ ئامار هه‌بێت. چالاكی ئه‌م به‌شه‌ش بریتیبێت به‌ ژماره‌ییكردنی (Quantitative) كۆی چالاكی و كاره‌كانی په‌رله‌مان. گرنگه‌ بزانین مانگانه‌ چه‌ند پرۆژه‌ی یاسایی له‌ حكومه‌ته‌وه‌ بۆ په‌رله‌مان دێت و چه‌ندیان په‌سه‌ند ده‌كرێن. له‌ به‌رامبه‌رشدا، چه‌ند پێشنیاری یاسایی له‌ لایه‌ن په‌رله‌مانتارانه‌وه‌ پێشكه‌ش ده‌كرێن و چه‌ندیان ده‌خرێنه‌ به‌رنامه‌ی كار و دواتر په‌رله‌مان په‌سه‌ندی ده‌كات. گرنگه‌ به‌رچاو روونیه‌كمان هه‌بێت له‌ سه‌ر ژماره‌ی راپۆرتی لیژنه‌كان، ژماره‌ی چونه‌ سه‌ر مه‌یدانی په‌رله‌مانتاران، ژماره‌ی كۆبونه‌وه‌كانیان، ئاماده‌یی و نائاماده‌ییان، ژماره‌ی ئه‌و نامانه‌ی له‌ لایه‌ن هاوڵاتیانه‌وه‌ بۆ په‌رله‌مان دێت، تد.

 

هه‌شته‌م، له‌ زۆرینه‌ی وڵاتان ئه‌ندام په‌رله‌مان خاوه‌ن نوسینگه‌ی كه‌سی خۆیه‌تی و خه‌ڵك له‌ نوسینگه‌كه‌یدا ده‌بینێت. له‌ هه‌رێمی كوردستان، له‌ جیاتی نوسینگه‌ی كه‌سی په‌رله‌مانتار، په‌رله‌مان نوسینگه‌ی خۆی هه‌یه‌ و له‌ چه‌ند شار و شارۆچكه‌یه‌دا دایناون‌. به‌ڵام، ژماره‌ی ئه‌م نوسینگانه‌ كه‌من و نوێنه‌رایه‌تی هه‌موو شاروشاروچكه‌كانی هه‌رێم ناكه‌ن. بۆیه‌ پێویسته‌ چاوێك به‌ ژماره‌ و ئاماده‌ییاندا بخشێنرێته‌وه‌.

 

نۆیه‌م، زۆر گرنگه‌ په‌رله‌مان یان لیژنه‌یه‌ك، یان له‌ نێو یه‌كێك له‌ لیژنه‌كانی به‌شێكی تایبه‌ت به‌ < سكاڵا و گازنده‌ی> خه‌ڵك ته‌رخان بكات. خه‌ڵك مافی خۆیه‌تی هانا بۆ په‌رله‌مان بێنێت له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌و ناحه‌قی و بێدادیانه‌ی له‌ به‌رامبه‌ریاندا ده‌كرێت.

 

ده‌یه‌م، بڵاوكردنه‌وه‌ی ژیاننامه‌ی په‌رله‌مانتاران له‌ سه‌ر ماڵپه‌ڕی په‌رله‌مان هه‌م بۆ هاوڵاتیان و هه‌مش بۆ لێكۆڵه‌وه‌ران جێ بایه‌خ و گرنگیه‌. بێگومان، پێشتر ئه‌م كاره‌ كراوه‌، به‌ڵام زۆر به‌ ساده‌ییبووه‌ و له‌ جێی خۆزگه‌ی لێكۆڵه‌وه‌راندا نه‌بوو. بۆیه‌، ده‌شێت له‌م رووه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی تێروته‌سه‌لتر و ده‌ستگاییانه‌تر ئه‌م كاره‌ بكرێت.

 

author photo

دكتۆرا له‌ زانسته‌ سیاسیه‌كان

مامۆستای زانكۆی پاریس- دۆفین