مەولانای ڕۆمی، زانای شەریعەت‌و عاریف‌و عاشقی حەقیقەت

مەولانای ڕۆمی، زانای شەریعەت‌و عاریف‌و عاشقی حەقیقەت

610 خوێندراوەتەوە

کاتێک بەرهەمەکانی دەخوێنیتەوە بەناچاری چۆکدائەدەیت لەبەردەم کێوی شکۆی کەسایەتی ئەودا، مەولانا جەلالەدین وەکو زاناو خواناس و عاشقی حەقیقەت، وەک عەلەمداری پەیامی عیرفان‌و وەکو مورشیدی ئاشتی و پێکەوە ژیان، بۆسەرجەم شوێنکەوتوانی ئاینەکان و گەلەکان و ولاتەکان دەناسرێت. مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی کێیە؟

 

،،

عەلی شەریعەتی ده‌رباره‌ى مه‌ولانا: ئەگەر مەولانا نەبوایە، ئەوا من خۆمم کوشتبوو.

 

 مه‌ولانا جەلالەدین، لەبنەماڵەیەکی زانستی و دیاری شاری ( بەڵخ)یی سەر بە ئەڤغانستان لەساڵی ١٢٠٦ زایەنی لەدایکبووە، کوڕی بهاالدین وەلەد، کەب ەپاشایی زانایان ناسرابوو،وه‌ بەکەسایەتیەکی زانای تەسەوف ناسرابوو، دایکیشی (مومنیە) خاتونی کچی ڕکن الدین ئەمیری بەڵخ بوو. وشەی مەولانا واتە (گەورەمان ) مامۆستامان، هەروەها بە( ڕۆمی) ناوبانگی دەرکرد، چونکە زۆربه‌ی ژیانی لە( ئەنادۆڵ) بردە سەر، لەئەنجامی تەسکبوونەوەی ئازادی وناکۆکی نێوان تەوژمی فەلسەفەگەراو تەوژمی عیرفان.

  لەئەنجامی سەغلەتبوونی لەدەسەڵات، وڵاتی بەجێهێشت و بەرەو رۆژئاوا بەڕێی کەوت، مەولانا بەهۆی نەخۆشکەوتنی و تایەکی لەرادەبەدەر کەخستیە ناوجێگاو لە کۆتایی ساڵی١٢٧٣کۆچی دوایکردو لەتەنیشت گۆڕی باوکیدا لەقۆنیە بەخاک سپێردرا. قۆناغەکانی ژیانی مەولانا جەلالەدین ئەتوانین قۆناغی ژیانی جەلالەدین بکەین بەدووبەشەوە:

قۆناغی یەکەم قۆناغی عەقڵ و زانست بوو، سەرەتا وەکو کەسێکی زانستخوازو حەکیم و خواناس ڕەفتاریی دەکرد، گوێی دەگرت لەدۆستێکی باوکی کەلەبەڵخەوە بەتایبەتی هاتبوو بۆلای باوکی بەناوی بورهانه‌دین حه‌ق، بەڵام کاتێک گەیشت شێخ بەهادین وەفاتی کردبوو، ئیتر بەپێوستی زانی دابنیشێت و خزمەت بەم مامۆستا زادە گەنجە بکات، وەک وەفایەک، بەڵکو بیکابە کەسایەتیەکی کامڵ و زانا. بەڕاوێژی ئەو مەولانا جەلالەدین چوو بۆ شام و حەلەب بۆ خوێندن، چوارساڵ لەدیمەشق مایەوەوفێری زمانی عەرەبی بوو، ئاستی زانستی بەرز بۆیەوە، هەروەها شێخ بورهان الدین ئیجازەی ئیرشادیاتی دا بەجەلالەدین، بەم شێوەیە جەلالەدین وەکو زانایەکی گەورەو مامۆستایەک و شێخێکی ناسراو ناوبانگی دەرکردو بەردەوامبوو لەدەرس وتنەوەو ئامۆژگاری، تا ساڵی ١٢٤٤ کەشەمسی تەبرێزی هات.

قۆناغی دووه‌م لەژیانی مەولانا دەستی پێکرد. قۆناغیی دوومی ژیانی مەولانا قۆناغی عیشق و دڵە یاخود بڵێن قۆناغی دوای هاتنی شەمسی تەبرێزی، سێ ساڵی یەکەم مشتومڕ بوو لەنێوانیاندا ، شەمس وەک دێوانەیەکی عاشق و ده‌روێشێکی خاکی وعابید، جەلاله‌دینیش وەکو مەلایەکی گەنج و شێخێکی پاک، شەمس دەگەڕا تا وەڵامی پرسیارەکان بداتەوە، هەروەها مەولانایش پێوسیتی بەکەسێک بوو ڕۆحی تێر بکات، بەیەقینی بگەیەنێ، هەردوولا گەیشتن بەئاوات. بەڵام شەمس هیچ لەڕواڵەتی نەگۆڕا، ئەوە مەولانا بوو لەسەر تەختی شێخایەتی و مەلایەتی دابەزی و بوو بەدێوانەیەکی عەوداڵ و هاوسەفەرو دێوانەیەکی غەریب.

 

 

  په‌یوەندی نێوان شەمس‌و مەولانا بەردەوامبوو تاماوەیەک شەمس خۆی ون کردو بزر بوو، پاشان زانرا چووه‌ بۆ شام، بەهەزار حاڵ مەولانا گەڕاندیەوە، بەڵام پاش ماوەیەک شەمس بەیەکجاری خۆی ون کرد قسەیەکش هەیە دەڵێن کوژراوه‌. ئیقبال لاهوری دەڵێت: مه‌ولانا چەندین شتی بۆ من بەدیهێناوە کەمن گەردیلەیەک لەبیابانەوە بڵند بووه‌تەوە بۆئەوەی ڕاویی نوری خۆر بکا، مەولانام بۆدەرکەوت کەهەرگیز لەڕێ ی خودا لای نەداوە. عەلی شەریعەتیش ده‌رباره‌ى ئه‌و دەڵێت، ئەگەر مەولانا نەبوایە ئەوا من خۆمم کوشتبوو.

 

،،

نووسه‌ر: مه‌ولانا له‌مردن نه‌ده‌ترسا، هه‌رله‌به‌ر ئه‌وه‌ شه‌وی مردنی به‌شه‌وی زه‌ماوه‌ند ناساندبوو.

 

 مێژوونووسی ناسراو ( هامر ) پێش دووسەدە وتوویه‌تى: مەسنەوی سەرچاوەی سەرەکی سۆفیەتییەو لەڕووباری کانج وە تا کەناری بسفۆڕ. ژنە نووسەر ( ایرانا مالیکوف) دەڵێت: ئەگەر هەموو گەلانی جیهان هەڵسن بەوەرگێڕانی کتێبەکانی مەولانا بۆزمانەکانی خۆیان و بیخوێننەوە بەتێگەیشتن و هۆشیاریەوە، ئەوا شەڕ و شۆڕ نامێنێ و ڕەق و کینە ئاگری بێزاری‌و دژایەتی و دوژمنایەتی لەناو مرۆڤەکاندا ئەکوژێتەوە.

 گوزەرێک بەسەر دیدو هزری مەلانای ڕۆمیدا مەولانا هەمیشە رامان دەکێشێت بۆ جیهانێکی زۆر تایبەت، زۆر کەمن ئەوانەی کەدەتوانن لەودەریایەدا مەلەبکەن، مەولانای ڕۆمی کۆمەڵە پرسیارێكی هەبوو، کە هەمیشە لەکتێبەکانیدا گرنگی پێئەداو بەردەوام بەدوای وەڵامەکانی دەگەڕا، ئەویش ئەوەیە کە من کێم ؟ بۆکوێ دەچم ؟ کێی منی ناردۆتە ئەم جیهانە؟ چیم لێی داوادەکات ؟ هەربۆئەم وەڵامی ئەم پریسارانە بانگێشتمان دەکات بۆ گەشتێکی بۆ جیهانێکی ناوخۆی و جیهانێکی دەرەوەمان.

 

 

 مەولانا دیدی و تێڕوانی بۆ ئەوباسانەی کەناو ئێمەدا باس دەکرێ هەندێک جاریش ترسمان لێى هەیە بۆنموونە، پرسی مردن کە زۆربەمان تێڕوانینمان وایە کە مردن کۆتایی ژیانەو ئیتر خۆشێ کۆتایی دێت . بەلام مەلانا زۆر جیاواز بیری دەکردوە کاتێک لە سەرەمەرگ دەبێ‌و نەخۆش دەبێـت حەکیم و دۆستان کاتێک باسی چارەسەرو شیفایان دەکرد مەولانا دەیوت شیفا بۆ خۆتان داواکەن تەنها پەردەیەک ماوە بۆگەیشتن بەدۆست، ئەیوت خودایە مردن لەهەنگوین شیرینترە مادام تۆ گیانم کەکێشی، مەولانا لەورۆژانەی نەخۆشیدا بەخۆشیەوە چاوڕێی مردنی ئەکرد ناوی لێنابوو (شەوی زەماوەند)، لەمەوە مەولانا خەڵکی فێرکرد کە مردن کۆچکردنەو خواحافیزی نییە بەڵکو ویسال و خۆشییە.

ڕۆمی

 

 

  بەرهەمی مەولانا خۆ دەبینێتەوە لە پەرتوکێک بەناوی " مەسنەوی"، مەسنەوی یان "مەسنەوی مەعنەوی" دیوانێکی شیعری مەولانا جەلالەددینی رۆمییە، دادەنرێت بەگرنگترین پەڕاوێک کە ڕۆمى دایناوە، ئەم کتێبە بۆ چەندین زمان وەرگێڕاوە. مەسنەوی چاپی جۆراوجۆری نووسراوی ھەیە کە لە زۆربەی کتێبخانە نێودەوڵەتیەکاندا پارێزراون، ژمارەی دێڕەکانی نێو مەسنەوی ٢٥٦٦٨ دێرن، کە دابەشبوونەتە سەر ٦ بەرگ، ھەروەرھا ٤٢٤ی چیرۆکی تێدایە کە شیکەرەوەی مانای مرۆڤ و چۆنیەتی گەیشتن بە خۆشەویستی بەڕاست و ئەڤینی خودایین.

 

 

 مەسنەوی لەسەر داواو بیرۆکەی حوسامەدین چەلەبی قوتابی کوردی مەولانا نوسراوە کە کاریگەرێکی زۆری ھەبووە لەسەر کەسایەتی مەولانای رۆمی. مەولانا شیعرەکانی لەبەرخۆیدا وتووەو حوسامەدینیش نوسیویەتی. ھۆکاری بیرۆکەکەی حوسامەدینیش بەھۆی ئەوەوە بووە کە موریدانی ڕۆمی تەنیا کتێبی " ئیلاھی نامە"ی سەنائی و کتێبی "مەنتقولتەیر"ی فەریدەدینی عەتاریان خوێندۆتەوە ئەویش پێشنیار بۆ مەولانا دەکات و دەڵێت با تۆش کتێبێکی لەو جۆرەت ھەبێت.

 لەوکاتەدا مەولانا بزەیه‌ک دەخاتە سەر لێوی‌و لە مێزەرەکەیەوە پارچەیه‌ک کاغەز دەردێنێت کە ١٨ دێڕی سەرەتای مەسنەوی تێدا نوسرا بووەو بەو دێڕە دەست پێدەکات: گوێ لە نەی بگرە چۆن باسی چیرۆکی خۆی دەکا، چۆن باسی ئازاری فیراقی خۆی دەکا.

مه‌ولانای ڕۆمی

 

 

 لەو کاتەی حوسامەدین ئەمە دەخوێنێتەوە لە مەولانای سەرداری دەپارێتەوە کە زیاتر بنوسێت و مەولاناش وەڵامی دەداتەوەو دەڵێـت: گەر تۆ بە نووسینی ڕازی بیت ئەوا منیش دەیڵێم. جا لەو کاتەوە مەولانا کە لە تەمەنی پەنجاکانی ژیانی بووە، دەست بە نووسینی مەسنەوی دەکات. مەولانا ھەمیشە شیعر لە زاریەوە دەھاتەدەرێ و حوسامەدینیش دەینووسینەوە لە ھەموو جێگاێک و شوێنێ، لە سوختەخانە لە مزگەوت و لە باخەکان و لە مەیدانەکان و ھتد. تەنانەت جاری وابووە حوسامەدین بەوە ڕانەگەشتووە کە مەولانا ھۆنیویەتیەوە لەسەریەک.

 

 

 بۆماوەی ٢ ساڵ بە ھۆی وەفاتی خێزانی حوسامەدینی چەلەبیەوە نووسینی مەسنەوی ڕاگیراوەو دواتر دووبارە دەست پێکراوه‌ته‌وه‌. مەولانای رۆمی لە کتێبی مەسنەویدا ئاماژە بەوەدەکات کە لەسەر پێشنیار و بیری حوسامەدین چەلەبی نوسراوەتەوە. سودم لەم سەرچاوانە وەگرتووە . - گەشتێک لەگەڵ مەولانای ڕۆمی - گوڵخانەی عاریفان - قوماری عاشقانە - پەنجاساڵ لەگەڵ مەولانا

سودم لەم سەرچاوانە وەگرتووە .

  • گەشتێک لەگەڵ مەولانای ڕۆمی
  • - گوڵخانەی عاریفان
  • - قوماری عاشقانە
  • - پەنجاساڵ لەگەڵ مەولانا

 

 

author photo

ڕۆژنامەنوس