وڵاتێكی بچووك، بەڵام مەترسیدار

ئیستۆنیاو فاشیزم، سێكسیزم و نازیزم لە دەسەڵاتدا

وڵاتێكی بچووك، بەڵام مەترسیدار

1320 خوێندراوەتەوە

 ئیستۆنیا وڵاتێكی بچكۆلەیە لە ناوچەى باڵتیك لە باكووری ئەوروپا. ئەم وڵاتە لە بەشی خۆرئاوای وڵاتەوە دەگاتە سەر دەریای باڵتیك و لە باكووریشییەوە دەچێتەوە سەر كەنداوی فینلاند و سنووری خۆرهەڵاتی وڵاتەكەش دەچێتەوە سەر ڕووسیا و سنووری باشووری ئیستۆنیاش هاوبەشە لەگەڵ وڵاتی لیتۆنیا. دانیشتووانەكەی زۆر كەمن، واتا وڵاتێكی بچووكە، نزیكەى یەك ملیۆن و سێ سەد شانزە هەزار كەس نیشتەجێی ئەم وڵاتەن.

،،

ئیستۆنییه‌كان،بەڕەسمیی ڕایانگەیاندووە كە باوەڕیان بەهیچ ئایین و خوایەك نییە.

 

 

 تالین پایتەختی ئیستۆنیایە و ئەندامی یەكێتیی ئەوروپایە و پارەى یۆرۆ بەكاردەهێنێت و زۆربەى دانیشتووانەكەى بە ئیستۆنیایی قسە دەكەن كە لە زمانی فینلاندییەوە نزیكە. بەپێچەوانەى زمانە ئەوروپییەكانی دیكەوە، كە سەر بە هێڵی هیندۆئەوروپایین، ئیستوانیایی (زمانی ئیستوانیی) دەچێتەوە سەر زمانەكانی خێزانی ئۆرالیكیی. ئەم خێزانە زمانییە نزیكەى 38 زمان پێكدەهێنێت و فینلاندیی، ئیستۆنیایی، هەنگاریایی لە دیارترین ئەو گەلانەن كە ڕیشەى زمانەكەیان دەگەڕێتەوە سەر خێزانی ئۆرالیكیی.

 

 

بەكورتیی: ئیستۆنیا بچووكترین وڵاتی ئەوروپایە لەڕوانگەى دانیشتووانەوە. سەدا 69ی دانیشتووانەكەى بەڕیشە ئیستوانیی و سەدا 25ی دانیشتووانیش ڕووسن. تا چەند ساڵێك پێش ئێستا، لەڕووی ئایینەوە، بێدینترین وڵاتی ئەوروپا بووە و لەسەرووی سەدا 70ی دانیشتووانەكەى، بەڕەسمیی ڕایانگەیاندووە كە باوەڕیان بەهیچ ئایین و خوایەك نییە، بەكورتیی: ئەتایستن. دوایین سەرژمێریی، پیشانی داوە كە تەنها سەدا 14ی ئیستوانییەكان باوەڕیان بە خوا هەیە و لەم ڕێژەیەش، نیوەی كەمتر، پابەندن بە پراكتیزەكردنی ئەركە ئایینییەكانیان.

 

 

ئیستۆنیا تا شۆڕشی سۆسیالیستیی بەلشەڤییەكان لە ڕووسیا، لەلایەن ڕووسیای قەیسەرییەوە داگیركرابوو، لە پڕۆژەى "مافی چارەى خۆنووسینی نەتەوەكان" كە لەلایەن لینینەوە داڕێژرابوو، لە ڕیفراندۆمەكەدا، ئیستۆنیا سەربەخۆیی خۆی لە ڕووسیا ڕاگەیاند و بەلشەڤییەكانیش بەڕەسمیی دانیان بە جیابوونەوەى ئیستۆنیا لەڕووسیادا نا و وڵاتەكە، سەربەخۆیی خۆی وەرگرت. ئەم سەربەخۆییە تا ساڵی 1940 بەردەوام بوو، لە ساڵی 1941 لەلایەن ئەڵمانیای هیتلەرییەوە داگیركرا و پاشان دوای جەنگ، كەوتە دەستی یەكێتیی سۆڤێتەوە و تا ڕووخانی ستالینیزم لە یەكێتیی سۆڤێت، ئەم وڵاتە سەر بە ڕووسیا بوو، پاشان سەربەخۆیی خۆی وەرگرتەوە. لە ساڵی 2004یش چووە پاڵ یەكێتیی ئەوروپا و بوو بە ئەندام لەو یەكێتییە.

 

 

ئیستوانیا، بە دیموكراسیترین، ئازادترین وڵات بۆ ئازادیی ڕادەربڕین و جۆرنالیزم ناسراوە. بەڵام ئەم هاوكێشەیە، ئەم دیموكراسییە، زۆر دەوامی نەكرد، بە سەرهەڵدانی بزووتنەوە ڕاستڕەوە پەڕگیرەكان لە ئەوروپا، بزووتنەوەى فاشیست، سێكسیستی ئێكرە (پارتی كۆنزەرڤاتیڤی جەماوەریی ئیستۆنیا) دەركەوتووە و ئێستا چووەتە دەسەڵاتەوە. پارادۆكس و ناكۆكییەكەى بزووتنەوەى ڕاستڕەوی ئیستۆنیا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، وەك بزووتنەوەیەكی پۆپۆلیستی سەرتاپای ئەوروپا، گوتاری دژە پەنابەران و دژەكۆچبەران بەكاردەهێنێت.

 

 لەكاتێكدا ئەم وڵاتە بەپێچەوانەى وڵاتانی دیكەى ئەوروپا، یاخود پەنابەری لێ نییە، یان كەمترین كۆچبەری هەیە. بەڵام گوتارەكەى لەسەر ترسی هاتنی پەنابەران دامەزراندووە، لەكاتێكدا حكومەتی نوێ بەهۆى فشارەكانی برۆكسلەوە ڕایگەیاند كە تەنها لە نێوان 10 تا 50 پەنابەر وەردەگرێت، ئەویش بە مەرجی ئەوەى دوای جەنگ بگەڕێنەوە وڵاتەكانیان. لەم نووسینەدا، دێمە سەر باسی ئیستۆنیا و بارودۆخی هەنوكەیی، بەڵام وەك بەرچاوڕوونییەك بۆ خوێنەر، ئەم كورتە پێشەكییەم بە زەرووریی زانی.

 

 

لە 3ی ئازاری 2019دا هەڵبژاردنی گشتیی لە ئیستۆنیا ئەنجامدرا، پێشتر كە پارتی سێنتەر، بە سەرۆكایەتیی یوری ڕاتاس، لەحكومەتدا بوو، ئەمجارە بە سەرهەڵدانی پارتی ئیكرە، ڕاتاس چیتر لەتوانایدا نەبوو حكومەت بەبێ هاوپەیمانیی پێكبهێنێت، بەڵام پارتی ڕیفۆرم، پارتێكی لیبراڵی كلاسیك، بە سەرۆكایەتیی كایا كالاس، توانی بە ڕێژەى 28.9% ببێتە یەكەم پارتی وڵات و پارتی كێسك (سێنتەر سەوز، وشەى كێسك كە لە كەسكی كوردییەوە نزیكە)، بە سەرۆكایەتیی یوری ڕاتاس، سەرۆكی حكومەت، بەڕێژەى 23.1% بووە دووەم پارت و پارتی ئیكرە بە سەرۆكایەتیی كوڕ و باوك: مارت و مارتین هێلمە، بەڕێژەى 17,8% بوونە سێیەم پارتی وڵات.

 

  یوری ڕاتاس و پارتەكەى، كە كۆنزەرڤاتیڤی كلاسیكن، بۆ مانەوەی لە دەسەڵات، بەڵێنی لەلایەن ئیكرە پێدرابوو كە پێگە گرنگەكانی ناو كابینەكەیان پێبدات و ئەوانیش ڕاتاس وەك سەرۆكی حكومەت دەهێڵنەوە، لەكاتێكدا دەبوو كایا كالاس و پارتی ڕیفۆرم دەستپێشخەریی بكەن بۆ پێكهێنانی حكومەت. وەك كایا گوتی: "ڕاتاس هەموو بەهاكانی خۆی خستە زێرابەوە تەنها بۆ ئەوەى وەك سەرۆك وەزیران بمێنێتەوە". بەپێی دەرەنجامی هەڵبژاردنەكان بووایە، كایا كاڵاس، دەبووە یەكەم سەرۆكوەزیرانی ژن لە مێژووی ئەم وڵاتەدا، خانم كاڵاس هەم لاوە (40 ساڵ) و هەم ڕابەرێكی لیبراڵ و هاوكات دیموكراسیخواز و ئاشتیخوازی وڵاتەكەیە.

 

 

 

وێنه‌ی به‌شێك له‌گه‌نجانی ئه‌و وڵاته‌ ئه‌وروپییه‌

 

 

 

پارتی ئیكرە بە مەرجێك ڕازی بوو كە ڕاتاس وەك سەرۆك وەزیران بمێنێتەوە، كە 15 وەزیر وەربگرن و هەروەها حكومەتی نوێ دەبێت ڕازیش بێت بە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بۆ هەڵوەشاندنەوەى مافی كەسانی لیزبیەن و گەى و هاوسەرگیریی تەنها مافی نێوان ژن و پیاو بێت. باوك و كوڕ هەردوو پۆستی وەزیری ناوخۆ و وەزیری داراییان وەرگرت و ڕاستەوخۆ دەستیان كرد بە جێگیركردنی ڕەمز و سیمبولەكانی "باڵادەستی ئینسانی سپیپێست" و لە ڕێوڕەسمی سوێندخواردندا، كە پێشتر ئەم سیمبولانە قەدەغەبوون، بەئاشكرا بەرزكرانەوە.

 

 وەرچەرخانی ئیكرە لە هاتوهاوارێكی پەراوێزییەوە بۆ ناو دڵی حكومەت، نیشانەى كەوتن و داڕمانی سیاسەتی باوە لە ئەوروپا. ئەگەرچی برۆكسل هۆشداریی دابوو بە تالین كە نابێت هاوپەیمانیی حكومەت لەگەڵ ئێكرە پێكبهێنرێت، بەڵام ڕاتاس وەرەقەكەى خستە قومارەوە. ئەمەش ئەوەمان بیردەخاتەوە كە چۆن پارتی "سێنتەر" (تسێنتروم) لە ئەڵمانیا، لە 1933 ڕێگای بۆ هیتلەر خۆشكرد، ڕێژەى یاسایی تەواو بكات لە پێكهێنانی كابینەدا. بۆیە پارتە سێنتەرەكان هەمیشە جێگای مەترسیبوون و ئەزموونی ئیستۆنیاش دووبارە ئەمەى پشتڕاستكردەوە.

 

 

 

لەگەڵ هاتنەسەركاری حكومەت، یەكسەر ئازادیی ڕۆژنامەگەریی سنوورداركرا، هاوشێوەى هەموو حكومەتە ڕاستڕەوەكانی دیكە لە مێژوودا. بۆ نموونە، ڤیلیا كیسلەر، نووسەری ڕۆژنامەى "پۆستیمیس" دەستی لەكاركێشایەوە لەبەرئەوەى لە بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆژنامەكەوە پێیگوترابوو كە نابێت چیتر ڕەخنەى توند لەحكومەت بگرێت. كیسلەر دەڵێت تەنانەت ئەندامانی ئیكرە هەڕەشەى دەستدرێژیی سێكسیی و توندوتیژییان بەرانبەر كردووە و بە پۆلیسیشی ڕاگەیاندووە بەڵام پۆلیس وەڵامیان نەداوەتەوە.

 

هاوڵاتیانی ئیستۆنیا

 

 

ئێكرە بەمەوە نەوەستاوە، دەستیكردووە بە چوونە ناو گروپی ڕاستڕەوە پەڕگیرەكانی ئەوروپا و لەسەر بانگهێشتی ماتیۆ سالڤینیی، هاوپەیمانیی ناسیۆنالیستەكانیان لەگەڵ بزووتنەوە ڕاستڕەوەكانی دیكە پێكهێناوە، وەك: مارین لوپن لە فەڕەنسا، ئێكرە لە ئیستۆنیا، پارتی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا، و هتد. بۆیە وەك هەموو پارتە ڕاستڕەوە پەڕگیرەكان و ڕاسیستەكانی ئەوروپا، ئێكرە دەستیكردووە بە بڵاوكردنەوە و پەرەدان بە گوتاری پۆپۆلیستیی دژی كۆچبەران، لەكاتێكدا وڵاتەكەى كەمترین كۆچبەری هەیە.

 

 یاك مادیسن، پەرلەمانتارێكی ئێكرە بە ئاشكرا گوتوویەتی كە بەهۆى فشارەكانی برۆكسلەوە، تەنها دەتوانن 10 تا 50 پەنابەر وەربگرن ئەویش بەمەرجی گەڕانەوە نەك مانەوە. مادیسن بەوەشەوە نەوەستاوە، بەكو بە ئاشكرا بەم دواییانە لە نووسینێكیدا بە ئاشكرا بەرگریی لە نازیزم كرد بەوەی كە لەڕووی ئابوورییەوە نازیزم سەركەوتنی بەدەستهێناوە. لە نووسینەكەیدا دەڵێت: "ئەگەر تۆ بەزۆر خەڵك بۆ كەمپەكانی كاری زۆرەملێ ببەیت، كارێكی دروست نییە، بەڵام ڕاستییەكەش ئەوەیە لەڕێگای ئەم كارەوە [نازییەكان] كۆتاییان بەبێ كاریی هێنا".

  

،،

حزبی سیاسی له‌م وڵاته‌ هه‌یه‌، به‌ئاشكرا پشتیوانی له‌كاری نازییه‌كانی ئه‌ڵمانیا ده‌كات.

 

 

 

ڕابەرێكی دیكەى دیاری ئەم پارتە "ڕوبین كالیپ"ـە، كە ڕابەری بزووتنەوەى لاوانی پارتەكەیە و لاوترین ئەندامی پەرلەمانی ئەو وڵاتەشە (25 ساڵ)، بەئاشكرا گوتی: "ناتوانین نكوڵیی لە ئەڵمانیای نازیی بكەین، چونكە گەلێك كاری باشی ئەنجام دان". لە چاوپێكەوتنێكدا بە ئاشكرا باس لە ئامانجەكانی خودی خۆی و پارتەكەی دەكات: "بەتەواوی خەبات دەكەین دژی هەژموونی جیهانیی ئایدیۆلۆژیای چەپ".

 

 

 كەواتە ڕاستڕەوەكان وردە وردە، ماسكەكەیان لادەبەن، لەڕێگای بەكارهێنانی گوتاری دژەپەنابەران و كۆچبەرانەوە، ئامانجێكی دیكە دەگرنە بەر. جگە لەوە، ئەو پارتە بە ئاشكرا دژی كەمینەى ڕووسیی ئیستۆنیاییە و كالیپ دەڵێت تەنانەت ئەگەر بەتەواوییش ببن بە ئیستۆنیایی، ئێمە هەر قبوڵیان ناكەین.

 

كایا كالاس دەنووسێت: "ڕووسیا هەمیشە پروپاگەندەى ئەوەی كردووە كە ئیستۆنیا بریتییە لە وڵاتێكی بچكۆلەى نازیی، بەڵام هیچ بنەمایەكی بۆ ئەم بانگەشەیە نەبووە" جگە لە بەكارهێنانی چەوسانەوەى ئەتنیكیی ئیستوانییە بەڕیشە ڕووسەكان، بەڵام كاڵاس درێژەى پێدەدات، كە: "ئێستا ڕووسەكان دەتوانن هەموو شتێك بەكاربهێنن تا بڵێن حكومەتی ئێستا دژی ئێمەیە".

،

نووسه‌ر: پێویسته‌ ئێمه‌ سوود له‌ ئه‌زموونی ئیستۆنیا وه‌ربگرین.

 

 لەڕاستیشدا، كرملین سەركەوتوو بوو لەوەى بە جیهان بڵێت: ئەوەتا وێنەى ڕاستەقینەى ئیستۆنیا. بەڵام ئایا خەباتی ڕووسیا دژی ئیستۆنیا لەژێر حوكمڕانیی ئۆلیگارشەكان و ڤلادیمیر پوتیندا، خەباتە دژی فاشیزم؟ بێگومان نەخێر و بەپێچەوانەوە ڕاستە.

 

ئێستا دەتوانین وانەیەكی دیكە لە ئیستۆنیاوە وەربگرین. ئیستۆنیا وەك وڵاتێكی بچووك، بەڵام مەترسیدار، چونكە لەگەڵ ئەوەى هیچ بنەمایەكی بۆ گەشەسەندنی بزووتنەوەى ڕاستڕەوی پەڕگیر نەبوو، كەچی چوونە ناو دڵی حكومەتەوە.

 

author photo

نووسەرو وەرگێڕ لەبواری فیكری سیاسیی، ئابووریی و بیری چەپ.
تا ئێستا 34 كتێبی نووسراو و وەرگێڕدراوی بڵاوكردۆتەوە.
 سەرقاڵی خوێندنی زانستە سیاسییەكانە لە بەرلین.