کۆمەڵگەى کوردستان، کۆڵەوارە

کلتورى خوێندنەوە

کۆمەڵگەى کوردستان، کۆڵەوارە

495 خوێندراوەتەوە

ئەنوەر حسێن (بازگر)
خوێندنەوە بریتیە لە بیر کردنەوە، بە بەکارهێنانى عەقڵى کەسێکى تر (شۆپنهاوەر) 
کلتورى خوێندنەوەى کتێب لەهەر وڵاتێکدا پەیوەندى بە ئاستى ڕۆشنبیرى، مەعریفى کۆمەڵگە و تاکەکانی، سەرخان و ژێرخانى ئەو کۆمەڵگەیە، زانكۆ و سيستمى پەروەردەى تەندروستەوە هەیە، بە واتایەکى تر ئاستى فکرى و مەعریفى، تیراژى چاپکردنى گۆڤار و ڕۆژنامە، کتێب و ئەکتیڤى میدیا بۆ خۆى بەشێکە لەسەرخانى ئەو کۆمەڵگەیە، بوێریس فرایهێر فۆن لەو کتێبەى شاخەوان سدیق بەناوى چێژى خوێندنەوەدا دەڵێ "کتێب حەکیمترین پیرە، کتێب ئازاترین پیاوە، کتێب دایکانەترین ژنە، کتێب دلۆڤانترین و نەرمونۆڵترین کچە، هەر کەسێک حەوت کتێبی باشی هەبێت، پێویستى بە مرۆڤ نییە". 

 

،،

به‌پێی ئامارێكی زانكۆی دهۆك: له‌كۆی نزیكه‌ی 1000 مامۆستا، ته‌نها نۆ مامۆستا ده‌خوێنێته‌وه‌.

 

 
مەریوان وریا قانع لە کتێبی (کتێب و دونیا)دا دەڵێت "خوێندنەوەى کتێب ئینسان دەکاتە بونەوەرێکى خەیاڵکراوە، عەقڵانى، ڕەخنەیی و پرسیارکەر". 

 هەرێمى کوردستان کە دانیشتوانەکەى ئێستا نزیکەى (5700000) هاوڵاتییە و سلێمانى بە پایتەختى ڕۆشنبیرى ناوزەند کراوە و هەولێر بە پایتەختى ئابورى، لەگەڵ ئەوەى دەیان دەزگاى چاپ و بڵاوکردنەوە هەیە، تا کۆتایی 2018 (950) ڕۆژنامە و گۆڤار مۆڵەتییان وەرگرتوە، بەڵام ڕیژەى خوێنەرانى (1%) کەمترە، (39) کەناڵى تەلەفزیۆنى ئاسمانى، (122) کەناڵى تەلەفزیۆنى لۆکاڵى، (160) کەناڵى ڕادیۆ هەیە، بەڵام زۆرینەى ئامارەکان ئەوە پشت ڕاستدەکەنەوە، کە هاوڵاتییانى کوردستان کەم دەخوێننەوە، لە کاتێکدا لە ساڵێکدا (36781) کەس سەردانى کتێبخانەکانى هەولێریان کردوە و لە شەش مانگدا (85266) کەس سەردانى کتێبخانەکانى سلێمانییان کردوە، کە (92) کتێبخانەى گشتى هەیە، (4) لە پارێزگاکان، (16) لە قەزاکان، (72) دانە لە ناحیە و گوندەکاندایە. 

  
بەپێى ئامارێکى زانکۆى دهۆک بۆ ساڵى (2008) لە کۆى (950) مامۆستاى زانکۆ تەنها (9) مامۆستا دەخوێننەوە، بەپێى ئامارێکى وەزارەتى ڕۆشنبیرى لە ساڵى 2012 (221) کتێب، 2013 (210) کتێب ژمارەى سپاردنیان پێدراوە، واتا بۆ هەر (25900) کەس، (1) کتێبی بەردەکەوێت. 

 

 

 

  
بە بەراورد لەگەڵ وڵاتێکى وەکو ئیسرائیل، هەر کەسێک ساڵانە (40) کتێب، سوید (10) کتێب، فەرەنسا (7) کتێب، یابان (25) کتێب، ئەمەریکا (11) کتێب، بەریتانیا (7) کتێب دەخوێننەوە، واتا هەر تاکێکى فەرەنسی هەفتانە (5) کاتژمێر و (54)خولەک، تاکێکى بەریتانى (5) کاتژمێر و (18) خولەک، هەر تاکێکى هیندستانى (10) کاتژمێر و (42) خولەک، کات بۆ خوێندنەوە تەرخان دەکەن. 

 
بەڵام بە بەراورد بە وڵاتانى عەرەبی کە لەسەر دەریاى نەوت و خۆشگوزەرانین، تەنها (10) خولەک دەخوێننەوە، واتا کۆى گشتى تاکى عەرەبی (1) وشەیە لە هەفتەیەکدا، بەڵام هەر تاکێکى ئەوروپى (63) کاتژمێر ساڵانە بۆ خوێندنەوە تەرخان دەکات. 

 
واتا هەر (320000) هاوڵاتى عەرەب لە ساڵێکدا تەنها (1) کتێب دەخوێنێتەوە لەناو (22) دەوڵەتى عەرەبییدا، کە ژمارەى دانیشتوانیان نزیکەى (400) ملیۆن کەسە. 
کەواتا بەپێى ئەو ئامارانە هەر تاکێکى بەریتانى ڕێژەى خوێندنەوەى (40) جار لە تاکى عەرەبی و هەر تاکێکى بەریتانی (225) جار زیاترە لە تاکێکى عەرەبی، واتا هەر تاکێکى ئەوروپى (62000) خولەک دەکاتە (500) کاتژمێر لە ساڵێکدا کتێب دەخوێنێتەوە.

 

یه‌كێك له‌پێشانگاكانی كتێب، له‌هه‌رێمی كوردستان

 

  
بەپێى هەندێک ئامار لە هەرێمى کوردستان تیراژى زۆربەى کتێبە چاپکراوەکان (500) دانەیە واتا بە هەر (11400) کەسێک (1) کتێبی بەردەکەوێت، گەر ئەوەش بزانین لەو (500) کتێبە تەنها (200) دانەى دەفرۆشرێت. 
هەرچەندە ئامارەکان دەڵێن لەو ڕێژەیە فرۆشی کتێبە ئەدەبییەکان، بەتایبەتى رۆمان، فرۆشی زۆرترە و بەدواى ئەویشدا کتێبە فکرى و سیاسییەکان دێن.

 
بەڵام ئەوەى گرنگە رۆڵى حکومەت لەم نێوەندەدا ئەکتیڤ و چالاک نییە، پێویستە فۆرمى تایبەت بدۆزێتەوە لە بابەتى (بەردەوامى پێشانگاى کتێب، هاندان لە ڕێگەى خوێندنگا و قوتابخانەکانەوە، باربۆ و دروستکردنى کتێبخانە لەو ناوەندانە، تەرخانکردنى بودجەى پێویست بۆ ئەو کتێبخانە و زانکۆیانە). 

 

،،

پێویسته‌ كتێبه‌كوردییه‌ باشه‌كان،وه‌ربگێڕدرێنه‌ سه‌ر زمانه‌ بیانییه‌كان.

 

 

جیهانی خوێندنه‌وه‌

 

 

 
لە وڵاتى ئەڵمانیا دەوڵەت ساڵانە پێشانگاى کتێبى فرانکفۆرتى نێودەوڵەتى دەکاتەوە، جگەلە ڕاوێژکارى ئەڵمانیا، هەر ساڵەى نوسەرێکى گەورەى جیهانى پێشانگاکە دەکاتەوە، پار ساڵ (سەلمان ڕوشدى) نوسەرى گەورەى ئێرانى خاوەنى کتێبی ئایاتى شەیتانى ئامادە بوو. 

 
لەو پێشانگایەدا ساڵانە (500000) کەس ئامادە دەبن، کە دەیان ملیۆن ناونیشانى جیاواز لەخۆ دەگرێت بە سەدان زمانى زیندووى جیهانى، قەرەباڵغترین و پڕفرۆشترین پێشانگاى کتێبى ئەوروپایە و هەر ساڵە لەسەر شەرەفى وڵاتێک ڕێکدەخرێت ساڵى (2018) لەسەر شەرەفى وڵاتى جۆرجیا بووە کە نزیکەى (2) ملیۆن دۆلارى خەرجکردبوو لەو کارەدا، ئەگەرچى ساڵانە حکومەتى هەرێم بەشدار دەبێت، بەڵام چالاک نییە و پێویستى بە وەرگێرانى کتێبە کوردییە باشەکان هەیە، بۆ سەر زمانە زیندووەکان، واتا دەوڵەت ڕۆڵى هەیە لەو کارانەدا. 

 

،،

به‌هۆی ئه‌وه‌ی مه‌سعود بارزانی كتێبی په‌نده‌كانی پیره‌مێردی له‌پێشانگای نێوده‌وڵه‌تی هه‌ولێر كڕی، خوێنه‌ران هه‌مووان ڕویان كرده‌ كڕینی ئه‌و كتێبه‌ و بووه‌ پڕفرۆشترین كتێبی پێشانگاكه‌.

 

 
ساڵى (2018) لە پێشانگاى کتێبى نێودەوڵەتى هەولێر، کە ساڵانە دەکرێتەوە، کارێکى پۆزەتیڤە کاریگەرى خۆى داناوە، جەنابى مەسعود بارزانى کتێبی (پەندەکانى پیرەمێرد)ى کڕى، بەوهۆیەوە کتێبەکە بووە پڕفرۆشترین کتێبى ئەو ساڵەى دەزگاى ئەدیبان - ئارام محەمەد-، کە ئەمساڵ ڕێگایان نەدا بەشدار بێت.

  ئەگەرچى گرفتێکى ئەو پێشانگایە نرخى شوێنى دەزگاکانى چاپ و بڵاوکردنەوە (1000 – 4000) دۆلارە و کاریگەرى نێگەتیڤى هەیە، سەرەڕاى نەبوونى ڕیکلامى گونجاو بۆ هاندان و بەشدارى خەڵک، بەڵام باشوایە بکرێتە شەش مانگ جارێک و شار و شارۆچکەکانى تریش بگرێتەوە و حکومەتیش بەشدار بێت. 

 

 

 
لە پاڵیدا حکومەتى هەرێم و وەزارەتى ڕۆشنبیرى باربۆى دەزگاکانى چاپ و بڵاوکردنەوەى وەک (ئەدیبان، سەردەم، موکریان، غەزەلنوس، ڕەهەند، ئەندێشە، خانى، دەزگاى ئایدیا بۆ فکر و لێکۆڵینەوە، نارین، ماڵى وەفایی، مێخەک و جەمال عیرفان) بکات، ئەگەرچى لەم کابینەیەى حکومەتدا، بەڕێز نێچیرڤان بارزانى و خالید دۆسکى، هاوکار و پشتیوانى زۆر لەو ناوەند و دەزگایانەیان کردوە، بە تایبەتى جەنابی وەزیرى ڕۆشنبیرى ڕۆڵى گەورەى گێڕاوە لەو بوارەدا سەرەڕاى قەیرانى دارایی ئەو کابینەیەى حکومەت، بەڵام نەیتوانى زاڵ بێت بەسەر کۆى ئەو گرفتانەدا. 

 
بەڵام هەموو ئەوانە ناتوانێت لە ئێستادا ڕەوشی خراپى کتێب و خوێندنەوە ڕاستبکاتەوە و ئامارەکان بەرێتە سەرەوە، گەر هەوڵى جددى نەبێت و گرفتەکان چارەسەر نەکات، ئەگەرچى پێموایە فاکتەرەکانى نەخوێندنەوەى کتێب و خراپی ئامارەکان هێندەى فاکتەرى خودى و زاتین و پەیوەندە بە تاکەکانەوە، نیو هێندە پەیوەندى بە حکومەتەوە نییە، بەو دەلیلەى فاکتەرەکە زاتییە، تاک و هاوڵاتى ئامادە نییە مانگى کتێبێک بکرێت بە (3)هەزار دینار، بە بیانووى خراپى بارى دارایی، بەڵام هەر ئەم تاکە ساڵانە مۆبایلەکەى (400) دۆلارى پێدەدات و مانگانە (100) دۆلار خواردنى خۆش و خواردنەوە، (200) دۆلار دەدات بە کەمالیات و ئۆتۆمبێلى جوان، گرانبەها، سەفەر، خۆشگوزەرانى و کڕینى باڵندەى جۆراوجۆر....

ئەمە موسیبەتێکە وەکو مارکس دەڵێ "خۆدانە کەمالیات لە کۆمەڵگەدا موسیبەتى بە دواوەیە".

ئامێره‌ ئه‌لیكترۆنییه‌كان وه‌ك جێگره‌وه‌یه‌كی كتێب

 
لەوەش خراپتر لە کوردستاندا لە هەزاردا یەکێ لە ماڵەکانیان بچوکترین کتێبخانەى تێدا نییە، بەڵام بارى پڕ خواردنەوەى گرانبەها و کەمالیاتى ڕەنگاوڕەنگى تێدایە، بێگومان ئەمە بۆ سیاسییەکانیش ڕاستە، کە هێندەى خەریکى نەوت و بارزگانى مۆدێلى ئۆتۆمبێلەکانیان، نیو هێندەیان - جگەلە کەمێکیان کە بە پەنجەى دەست دەژمێردرێن - کتێبخانەیان نییە و ساڵى کتێبێک ناخوێننەوە،بەڵام سیاسەت دەکەن.

 دەیانەوێت ڕابەرى کۆمەڵگە بن، گۆڕانکارى بکەن، خۆشیان بە نوخبە و پێشەنگ دەزانن، پرسیارەکە ئەوەیە سیاسییەک، وەزیرێک، مامۆستایەک، ....هتد گەر مانگى کتێبێک نەخوێنێتەوە، وڵاتەکەى، زانکۆ و خوێندنگاکەى، حکومەت و داموودەزگاکەى چۆن پێشدەکەوێت؟ 

 
ئامارەکان دەڵێن هەر خوێنەرێکى ڕۆژئاوایی ساڵانە (35) کتێب دەخوێنێتەوە، بەڵام وەکو وتمان لە هەرێمى کوردستان ڕێژەکە هێندە نزمە شایەنى باسکردن نییە و نزیک دەبێتەوە لە وڵاتێکى وەکو لوبنان کە بە (300000) کەس (1) کتێب دەخوێننەوە، ئەمە وەکو کتێبی گشتى، خۆگەر وردى بکەینەوە بۆ مناڵان، ڕەنگە ڕێژەکە سفر بێت، چونکە ئێستا هیچ دەزگایەکى تایبەتى نییە کتێبی مناڵان چاپبکات. 

 

،،

سه‌رچاوه‌كان: زیاتر له‌ 70 ملیۆن عه‌ره‌ب نه‌خوێنده‌وارن.

 

 
بەپێى توێژینەوەیەکى هەڵگورد مەسعود بەناوى (خوێندنەوە لە زمانى ژمارەکاندا) دەڵێ "ئەو کتێبانەى لە جیهانى عەرەبی بۆ مناڵان چاپدەکرێت (400) دانەیە، بەڵام ئەمەریکا (13260) کتێب، لە بەریتانیا (3837) کتێب، لە فەڕەنسا (2118) کتێب، ڕوسیا (1458) کتێب بۆ مناڵان چاپدەکرێت". 

 
بەپێى ئەو ئامارانەى هەڵگورد مەسعود زیاتر لە (10) ملیۆن مناڵى عەرەب نەخوێندەوارن و بە گشتییش سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن کە (70) ملیۆن کەس لە جیهانى عەرەبی نەخوێندەوارن. 
ڕێژەیەکى ورد لەبەردەستدا نییە کە لە هەرێمى کوردستان ڕێژەى نەخوێندەوارى چەندە، بەڵام بەپێى ڕێژەى خوێنەرانى کتێب بێت، ڕێژەکە بەرزە. 

 

 

 
تیراژ و ژمارەى کتێبی چاپکراو ڕۆڵێکى گرنگى هەیە لە بڵاوبوونەوەى کتێب، ئەم ڕێژەیە لە هەرێمى کوردستان بۆ زۆربەى دەزگاکان (500) کتێبە و ڕێژەى نوسەرانى کتێب لە کوردستاندا (100 – 150) کەس زیاتر نییە، بەڵام لە جیهانى عەرەبییدا (6500) نوسەریان هەیە، لە ئەمەریکا (102000)، ئەمەریکاى لاتین (42000) 
تیراژى کتێب لە وڵاتانى عەرەبی (5000) دانەیە.

  لە ڕۆژئاوا (50000) دانەیە، هەڵگورد مەسعود لەو توێژینەوەدا سەرنجى ورد دەخاتەڕوو سەبارەت بە ڕێژەى کتێبە چاپکراوەکان و دەڵێ "لە ساڵى 1996 لە قەتەر (216) ناونیشان، لە عەممان (7)، لە میسر (1916)، لە سعودیە (3900) کتێب بووە". 

 
بەڵام بەراورد بەو وڵاتانە لە وڵاتێکى وەکو ئیسرائیل کە (7) ملیۆن کەسە لە ساڵى 2005 (4000) ناونیشانى چاپکردوە، لە ساڵى 1997 ئەڵمانیا (80) هەزارى چاپکردووە، هەرچەندە لە بابەتى پێشوومدا ئاماژەم بەوە کرد، کە ڕەنگە ساڵانە لە هەرێمى کوردستان نزیکەى (3000) کتێب چاپبکرێت، بەپێى بۆچوونى وەزارەتى ڕۆشنبیرى بەشێکى زۆرى کتێبە چاپکراوەکان ئیسلامى یان فکرى ئیسلامین و زۆرترین فرۆشی پێشانگاى کتێب لە هەولێر بۆ ساڵى (2019) کتێبە ئیسلامییەکان بوون. 

 
دیسان هەڵگورد مەسعود لە بابەتى وەرگێڕاندا ئاماژە بەوە دەکات لە ساڵى (1997 – 2000) لە جیهانى عەرەبی ئەو کتێبانەى کە وەرگێردراون (6881) کتێب بووە ئەوەش یەکسانە بە تەنها چاپکردنى ئەو کتێبانەى ئیسرائیل، هەنگاریا و ئیسپانیا وەریانگێڕاون. 
واتا هەموو ئەو کتێبانەى لە ماوەى (50) ساڵى ڕابردووى (22) دەوڵەتى عەرەبی یەکسانە بە تەنها وەرگێڕانى ئیسپانیا بۆ یەکساڵ. 

 

 
پەیوەند بە هەرێمى کوردستانەوە پرۆسەى وەرگێڕان هەنگاوى باشی ناوە و پێدەچێت ساڵانە (1500) کتێب وەربگێڕدرێن، ئەمەش بەراورد بە وڵاتانى عەرەبی ڕێژەیەکى باش و گونجاوە. 

 
بەپێى ئامارەکانى بەڕێوەبەرایەتى سپاردن لە وەزارەتى ڕۆشنبیرى لە ساڵى 2017 ڕێژەى خوێنەرانى کتێب (121653) کەس بووە و بۆ ساڵى 2017 (2060) ژمارەى سپاردن دراوە بۆ ساڵى 2018 (2327) ژمارەى سپاردن دراوە، لەکاتێکدا بەشێک لە کتێبەکانیش بەبێ ژمارەى سپاردن دەرچوون.