تەحسین حەمە غەریب: ڕۆشنبیرەكانی كورد لەبواری ئاینناسیدا نەخوێندەوارترین ڕۆشنبیرەكانی دونیان

ئیسلامییەکانى كوردستان بەم ڕەوتەی ئێستایانەوە، پەنجا ساڵیتریش ناگەن بە ناسری سوبحانی

تەحسین حەمە غەریب: ڕۆشنبیرەكانی كورد لەبواری ئاینناسیدا نەخوێندەوارترین ڕۆشنبیرەكانی دونیان

1032 خوێندراوەتەوە

 نوسەرو ڕۆشنبیر تەحسین حەمەغەریب، سەبارەت بەئیسلامی كوردی دەدوێت‌و بڕوایوایە كەئیسلامییەكانی كوردستان رۆحی كۆمەڵگەی كوردییان نەناسیوەو ئەوەشی كەئەوان رەواجی پێدەدەن‌و پەیڕەوی دەكەن ئیسلامێكی كوردی نییەو ئیسلامێكی عەرەبییە هەر ئەوەشە وایكردووە كەنەتوانن كۆمەڵگەی كوردی ببزوێنن‌و لەم كۆمەڵگە موسڵمان نشینەدا كەمینەبن، ئەوبڕوایشی وایە كەئیسلامییەكانی كوردستان بەم رەوتەی ئێستایانەوە پەنجاساڵیتر ناگەنەوە بەناسری سوبحانی‌و دەشڵێت رۆشنیبرەكانی كورد لەبواری ئاینناسیدا نەخوێندەوارترین رۆشنبیرەكانی دونیان.

 

،،

بنه‌ڕه‌تی ئیسلام، له‌گه‌ڵ كلتور و سروشتی كورده‌واری وه‌ك یه‌ك ڕۆح وان.

 

 

 

دیبلۆماتیك: ئێوە پێتانوایە ئەوەی ئێستا لەكوردستاندا گوزارشتی لێدەكرێت، ئیسلامێكی كوردی نییەو شۆڕنەبووەتەوە بۆ ناو رۆحی كۆمەڵگەی كوردی‌و ئیسلام نەبووە بەئیسلامێكی كوردی، واتا ئێوە لەگەڵ ئەوەدا هاوڕان كەئەوەی هەیە ئیسلامێكی عەرەبییە؟

 

تەحسین حەمە غەریب: بێگومان ئیسلام لەبنەڕەتدا نەك ئیسلامی عەرەب نییە، بەڵكو ئیسلام چووەتە ناو رۆحی كوردەوەو ئیسلام بزوێنەری كوردەو لەگەڵ رەهەندە نەتەوەییەكەی كورددا بووەتە یەك، بەڵام ئەو ئیسلامەی كەئێستا رەواجی پێدەدرێت لەلایەن ئیسلامییەكان‌و بانگەوازی نوێوە ئیسلامێكی كوردی نییەو ئیسلامێكی عەرەبییە.

 

دیبلۆماتیك: ئەی ئیسلامی كوردی چییەو كامەیە؟

 

تەحسین حەمە غەریب: ئێمەی رۆشنبیرانی (ناوەندی هەژان) لەجیاتی تاوتوێكردنی كتێبە دینییە تەقلیدییەكان گواستوومانەتەوە بۆ لێكدانەوەی شیعری شاعیرە كوردییەكان، شیعرەكانی مەحوی، نالی، مەولەوی، بەردەوامیش كاریان لەسەر دەكەین.

  دەمانەوێت بیسەلمێنین كەدینداری كوردی لەبنەرەتدا دیندارییەكە جیایە لەدینداری فیقهی عەرەبی كەكۆمەڵگەی كوردی بەنامۆی دەزانێت، نهێنی سەرنەكەوتنی ئیسلامییەكان‌و نەتوانینیان بۆ بزواندنی كۆمەڵگەی كوردی هۆكارەكەی ئەمەیە، ئەمەش خاڵێكی سیاسی نییە، بەڵكو خاڵێكی فیكرییە.

 

،،

حزبه‌ ئیسلامییه‌كانی ئێستا، حزبێكی ئیسلامی كوردی نین.!

 

 

  ئەو ستایلەی ئیسلامییەكان كاری لەسەر دەكەن، ئیسلامێكی كوردی نییە، ئەوە بۆخۆی پرسیارێكی گرنگە كە لەكۆمەڵگەیەكی ئیسلامیدا ئیسلامییەكان كەمینەبن، هۆكارەكەشی ئەوەیە كەڕەوتی ئەوان رەوتێكی ئیسلامی كوردی نییەو مامەڵەیەكی كوردانە لەگەڵ ئیسلامدا ناكەن، ئیسلامی كوردی ئیسلامێكە پایەیەكی عیرفانی‌و هونەری هەیە، هەركەس بیەوێت لەكوردستاندا بەدیدێكی ئیسلامییەوە كاربكات‌و كۆمەڵگەی كوردی ببزوێنێت دەبێت ئەدەبیات‌و عیرفانی كوردی بناسێت.

 

بەداخەوە ئەوەی ئیسلامییەكان كاری لەسەر دەكەن، نە لایەنە فیكرییەكەی ئیسلامە، نەلایەنە هونەری‌و رۆحی‌و ئەدەبییەكەی ئیسلامە، ئیسلامییەكان دێن ئیش لەسەر لایەنی فیقهی ئیسلام دەكەن، ئێمە دەیان دیوانی شیعری كوردیمان هەیە كە بابەتەكانیان بابەتی دینی‌و هونەرین، شاعیرە كوردەكان بابەتە دینییەكان لەشیعرەكانیاندا سەنتەرە، تەنانەت هونەری كوردی، هونەرێكی دینییە.

 لەهۆرەو سیاچەمانەوە بگرە تا مەقامات‌و هەموو ئەو بوارانەی هونەری كوردی كاریان لەسەر دەكات، ئەوانە رەهەندێكی رۆحی‌و دینیان هەیە، لەهەموو مێژوودا كورد تەنها یەك كتێبی فیقهی هەیە، كە كتێبی( شەریعەتی ئیسلام)ی مامۆستا عەبدولكەریمی مودەریسە، ئەویش لەكتێبی( سیراج الوهاج)ی ئیمامی نەوەوییەوە وەریگێڕاوە.

 

مامۆستا ته‌حسین حه‌مه‌ غه‌ریب

 

 ئیسلامییەكان دێن لایەنە فیقهییەكەی ئیسلام زەق دەكەنەوە كەئەوەش لەدیوە عەرەبییەكەوە وەریان گرتووە، بۆیە ئیسلامییەكان ناتوانن كۆمەڵگەی كوردی ببزوێنن، چونكە نەیانتوانیوە رۆحی كۆمەڵگەی كوردی بناسن، ئەمان نەیانتوانیوە یەكیەتییەك لەنێوان دینداری‌و كۆمەڵگەی كوردیدا دروست بكەن.

  بەهاتنی فیكری سەلەفیش بۆ كوردستان قەیرانەكە قوڵتربووەتەوە، سەلەفیەت شتێكی نامۆیە بەكۆمەڵگەی كوردی، بیری سەلەفییەت ئیسلامییەكان نامۆتر دەكاتەوە بەكۆمەڵگە، پرۆژەی ئیسلامییەكان دەبێت پرۆژەیەكی ئیسلامیانەی كوردیانە بێت، واتە پرۆژەیەكی عیرفانی مەعنەوی بێت.

 

دیبلۆماتیك: ئیسلامییەكان دەركیان بەوە نەكردووە كەپرۆژەكەیان پرۆژەیەكی ئیسلامیانەی كوردانە نییە‌و ئەوان ڕۆحی كۆمەڵگەی كوردیان نەناسیوە، یاخود بڕوایانوایە ئەو جۆرە مامەڵەیەی كە لەگەڵ ئیسلامدا دەیكەن زیاتر بەقازانجی سیاسییانە؟

 

تەحسین حەمە غەریب: لەسەرەتاوە دەركیان پێنەكرد، دروستبوونی رەوتی ئیسلامی لەدونیادا، سێ‌ سەنتەری هەبوو، میسر، پاكستان، توركیا، هەروەك چۆن عەلمانییەكانی كوردستان بیری نەتەوەییان لەدەرەوە هاوردە كرد، ئاواش ئیسلامییەكان فیكری ئیسلامییان لەدەرەوە هێنا، بەڵام ئێستە تووش بوون‌و لایەنگرەكانیان بەو جۆرە پەروەردە كردووە‌و بەدەست ئەو بارودۆخەوە گیریان خواردووەو ناتوانن لێی دەرباز ببن، ڕەنگە هەبێت لەسەركردایەتی حیزبە ئیسلامییەكاندا دەركی بەم قەیرانە كردبێت، بەڵام دەزانێت ئەگەر ئەم پرسە بوروژێنێت.

 

،،

دینداری كوردی، له‌ته‌واووی دیندارییه‌كانی وڵاتانی دیكه‌ی ئیسلامی جیاوازه‌.!

 

 

  ئەوا پێگەی خۆی لەدەست دەدات، بۆیە ناچار دەبێت بێدەنگ بێت، چونگە كاری ئەو سیاسەتە، من لەگەڵ زۆرێك لەسەركردایەتی ئیسلامییەكان قسەم كردووەو ئەوانیش دەركیان بەم قەیرانە كردووە، بەڵام پێیانوایە دۆخەكە بەم شێوەیە رابگیرێت باشترە، باشترە كەئیسلامییەكان، ئیسلامی كوردی كەشف بكەنەوە، پێویستە ئەوان تەركیز بكەنە سەر لایەنی رۆحی‌و مەعنەوی‌و هونەری ئیسلام.

 

دیبلۆماتیك: ئەگەر ئەو ئیسلامەی كەئێستە لەكۆمەڵگەی كوردیدا پەیڕەو دەكرێت، ئیسلامێكی كوردی نەبێت‌و ئاوێزانی رۆحی كۆمەڵگەی كوردی نەبووبێت، جگە لەئیسلامییەكان‌و رەوتی ئیسلامی، بەرپرسانی دیكەی ئەو باردۆخە كێن، جگە لەوان كێ‌ دەتوانێت كاریگەری هەبێت بۆ ئەوەی ئیسلام ببێتە ئیسلامێكی كوردی‌و خۆماڵی لەكوردستاندا؟

 

تەحسین حەمە غەریب: یەكەم كەس كەدەبێت ئەو كارە بكات رۆشنبیرانی كوردن، دەبێت سیاسییەكان ئاگاداربكەنەوە كەكورد جۆرێك لەدینداری تایبەت بەخۆی هەیە، هیچ نەتەوەیەك لەدونیادا نییە، ئاینی بەو ستایلە قبوڵكردبێت كەیەكەم جار لەنەتەوەیەكیتردا دەركەوتووە، ئاینی بوزایی كەلەهیندستان سەرهەڵدەدات، یابان‌و چین بەتایبەتییەكانی كۆمەڵگەی خۆیانەوە وەریدەگرن، ئیسلامیش دەبێت تێكەڵ بەرۆحی كورد بكرێت.

  بەڵام ئەمە لەكۆمەڵگەی كوردیدا كاری لەسەر نەكراوە، بەداخەوە رۆشنبیرانی كورد لەبواری دینناسیدا نەخوێندەوارترین رۆشنبیرەكانی دنیان، لەسەدەی نۆزدەدا رۆشنبیرەكانی كوردو بزوێنەرەكانی كۆمەڵگەی كوردی ئەم لایەنەیان كەشفكردووە، كاتێك (مەولانا خالید) دەچێتە هیندستان‌و دێتەوە، تەریقەتی نەقشبەندی بەرۆحێكی كوردانەوە بڵاو دەكاتەوە، خۆی دەبێتە شاعیرو شیعر دەنووسێت، شوێنكەوتوانیشی زۆربەیان دەبنە شاعیرانی گەورەی كورد.

 

 

 

 دیبلۆماتیك: بەبۆچوونی ئێوە كورد لەسەدەی نۆزدەدا لەرووی رۆحی‌و عیرفانییەوە پێشەوایەتی میللەتانی كردووەو لەو سەردەمەدا هیچ نەتەوەیەك هێندەی كورد رۆحانی نەبووە،باشە كورد چۆن ئەو پێشەوایەتییەی لەدەستدا، یاخود چۆن ئەم لایەنەی تائاستی نەمان تێدا كاڵبوویەوە؟

 

تەحسین حەمەغەریب: بەدڵنیاییەوە لەسەدەی نۆزدەدا كورد لەبابەتە رۆحی‌و عیرفانییەكاندا پێشەوایەتی جیهانی ئیسلامی كردووە، هەر لەو كاتەشدایە كەئەدەبیاتی كوردی بەهەموو شێوە زارەكانییەوە دەتەقێتەوەو رۆحانیەتێكی نوێ‌لەناوكورددا سەرهەڵدەدات.

 ئەم رۆحانیەتە كۆمەڵگەی كوردی دەبزوێنێت‌و دەگوازرێتەوەبۆ كۆمەڵگەكانیتر،كاتێك مەولانا خالید لەسلێمانی دەردەكەن، خەڵك لەبەغدادو دیمەشق‌و توركیاوە پێشوازی لێدەكەن،ئەو لەئەندەنووسیاش شوێنكەوتووی هەیە،بەڵام بەهاتنی مۆدێرنە كورد لەو روەوە پاشەكشەی كردووە.

 بەبروای من دەبێت ئیسلامییەكان بگەڕێنەوە بۆ ئەو قۆناغە، ئەگەرنا ناتوانن لەكۆمەڵگەی كوردیدا جێگەیان بێتەوە، دەبێت بەشێوەیەك مامەڵە لەگەڵ كۆمەڵگەی كوردیدا بكەن، ئەدەب‌و هونەر بخوڵقێنن، دەبێت لەدیوی رۆحییەوە كۆمەڵگە بجوڵێنن.

 نابێت لەسەر ئەو مامەڵە رووكەشانە بەردەوام بن، چونكە ئەحكامی فیقهی وشك نامۆیە بەكۆمەڵگەی كوردی،وەكو نالی دەڵێت، ڕێگەی ئێمە ڕێگەی ئاوی‌و ترشە، پاشەكشەی ئیسلامییەكان هۆكارەكەی ئەوەیە كە لەئیستاتیكای ئیسامییەوە گواستویانەتەوە بۆ ئەحكامی فیقهی وشك،كۆمەڵگەی كوردیش ئەمە قبوڵ ناكات.

 

،،

كۆمەڵگەی كوردی داوای جێبەجێكردنی فیقهو شەریعەت ناكات.

 

 

 

دیبلۆماتیك: واتە بەبڕوای تۆ ئیسلامییەكان، هەم بەهۆی زیاتر گرنگیدانیان بەسیاسەت‌و ئیدارەوە‌و هەم بەهۆی مامەڵەیەكی وشكی فیقهیانە لەگەڵ ئیسلامدا، لەرۆحی ئیسلام دوركەوتوونەتەوە، پێتوایە ئەو دووانە پێكەوە هۆكارن بۆ پاشەكشەی ئەوان‌و نەبزواندنی كۆمەڵگەی كوردی لەلایەن ئەوانەوە؟

 

تەحسین حەمەغەریب: ئەو شێوازە سیاسی‌و ئیدارییەی كەئیسلامییەكان كاری لەسەر دەكەن نامۆیە بەئیسلام‌و كۆمەڵگەی كوردی، نامۆیە بەئیسلام چونكە دروستكردنی حیزبە بەشیاسەتێكی مۆدێرن، حیزبیان لەسەر بنەما مۆدێرنەكان دروستكردووەو دەشیانەوێت شەرعیەت لە بابەتە فیقهییەكانەوە وەربگرن، لەناو فبقهدا ناتوانی سیاسەت دەربهێنی، هەروەها مامەڵەیان، مامەڵەیەكی نامۆیە بەكۆمەڵگەی كوردی.

  لەبەر ئەوەی دینداری كوردی، دیندارییەكی هونەری‌و رۆحییە، دیندارییەكی فیقهیانەی دەرەكیانە نییە، ئەگەر ئیسلامییەكان نەشیان گواستایەتەوە بۆ كایەی سیاسی‌و ئیداری‌و سەرگەرمی بابەتە فیقهییەكان بوونایە، كۆمەڵگەی كوردی هەر قبووڵی نەدەكردن، كۆمەڵگەی كوردی داوای جێبەجێكردنی فیقهو شەریعەت ناكات.

  دینداربوون لەكۆمەڵگەی كوردیدا ئەو كەسەیە كە لایەنی رۆحی بەهێزە، نمونەی دینداری لەكۆمەڵگەی كوردیدا بریتییە لەمەولەوی‌و ئەحمەدی موفتی زادەو نەورەسی، كەهونەرو ئەدەبیاتیان خوڵقاندووە، ئەوەی ئیسلامییەكان كاری لەسەر دەكەن.

 دیوە وشكەكەی دینە، بۆیە خۆیان ناچار دەبن لێی دەرچن، ئەو ئیشكالیەتەی كەلەنێوان ئیسلامییەكاندا سەبارەت بەفرە ژنی دروستبووە، یان ئەوەی كەسەبارەت بەبواری ئابووری بەرپرسەكانیان لەلای لایەنگرو ئەندامانیان درووستبووە، نازانن سەبارەت بەمانە چۆن وەڵامی شوێنكەوتووەكانیان بدەنەوە‌و چۆن شەرعیەتی بدەنێ‌.

 

 

 

 

دیبلۆماتیك: هەرچەندە كپكرایەوە، بەڵام ماوەیەك پرسی جیاكردنەوەی باانگەوازو سیاسەت لەناو ئیسلامییەكاندا هاتە بەرباس، برواتوایە جیاكردنەوەی ئەو دوانە لەیەكتر یارمەتی ئیسلامییەكان بدات بۆ گەڕانەوە بۆ رۆحی دین‌و دەربازبوون لەو قەیرانەی كەتۆ باسی دەكەیت؟

 

تەحسین حەمەغەریب: ئەم پرسە دیسان لەوەوە سەری هەڵداوە كەجۆری دیندارییەكەیان نامۆیە بەكۆمەڵگەی كوردی، هێنانە پێشەوەی ئەوپرسە بۆ رازیكردنی بانگخوازەكانیانە، چونكە بانگخوازەكان ئەو شتەیان قبوڵە كە لەحەفتاكان‌و هەشتاكانی سەدەی رابردوودا پەیڕەو كراوە، سیاسییەكانیش كەبانگخوازە دێرینەكانن،بۆیە داوای جیاكردنەوەی سیاسەت‌و بانگەواز دەكەن، بۆ ئەوەی دەستیان كراوە بێت.

  ئەم قەیرانە لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كەنەیانتوانیوە لەرووی فیكرییەوە لەگەڵ ئەو بۆچوونەدا تەریب بێنەوە كەئیسلام هەموو رەهەندەكانی لەخۆ گرتووە، هێندەی من بەدواداچوونم كردووە، ئیشكالیەتی فیكری ئەو بۆچوونەی دروستكردووە كە بانگەوازو سیاسەت لەیەك جیابكرێتەوە، ئەوەی كەباسیدەكەن جیاكردنەوەی بانگەوازو سیاسەت، بۆ باشكردنی كار نییە، ئەوە هۆكاری ئەوەیە كەكاتێك لەرابردوودا كاری بانگخوازییان دەكرد خەڵك ئیستیجابەی زیاتری هەبوو بۆیان تا ئێستا كەكاری سیاسی دەكەن.

 

،،

لەرووی فیكرییەوە ئیسلامییەكان،  ئەحمەدی موفتی زادەو ناسری سوبحانیان به‌دڵ نییه‌.!

 

 

 

دیبلۆماتیك: (ئەحمەدی موفتی زادەو ناسری سوبحانی) لەهەردوو بواری مەعریفەی ئاینی‌و رۆحانییەتەوە دوو كەسایەتی باڵان، بۆ ئیسلامییەكانی كوردستان بیروراكانی ئەوانیان فەرامۆشكردووە؟

 

تەحسین حەمەغەریب: ئەحمەدی موفتی زادەو ناسری سوبحانی مامەڵەیان لەگەڵ دیندا مامەڵەیەك بووە، كەنزیكبووە لەرۆحی كوردەوە، ئەوان هونەریانە ژیاون‌و شاعیربوون، دیوە كوردانەكەی ئەو دوانە بەئیسلامییەكان ناخوات‌و تەنانەت لێیشی تێناگەن.

 لەرووی فیكرییەوە ئیسلامییەكان ئەوانیان قبوڵ نییە، لەرووی فیكرییەوە جیاوازن، ئیسلامییەكان پێیانوایە كەمەعریفەو فیكری ئەحمەدی موفتی زادەو ناسری سوبحانی كێشەیان بۆ دەنێنەوە، لەرووی فیكرییەوە ئەوان زۆر پێشكەوتووترن لەوەی ئیسلامییەكان ئێستە دەیكەن، لەناو ئیسلامییەكاندا مەعریفەی ئاینی‌و فیكری بوونی نییە.

 ئەوەی مامۆستا ناسری سوبحانی موفتی زادە كردوویانە هەم لەبوارە هونەری‌و كوردییەكەداو هەم لەبوارە فیكرییەكەدا، مەعریفە بووە لەپێناو مەعریفەدا، بەڵام ئیسلامییەكان مەعریفەیان لەپێناو سیاسەتدایە، بەبڕوای من تائێستاش باشترین خوێندەواری جیهانی ئیسلامی ناسری سوبحانییە، ئەو لەزۆربەی زانستەكاندا داهێنانی كردووە، لەبواری (نەحو سەرف)دا داهێنانی وای هەیە كە زانا عەرەبییەكانیش شتیوایان نەكردووە.

  ئەگەر ئیسلامییەكانی كوردستان بەم رەوتەی ئێستایانەوە بڕۆن پەنجا ساڵی تر ناگەنەوە بەناسری سوبحانی، لەبەر ئەوەی كەفیكری ناسری سوبحانی‌و ئەحمەدی موفتی زادە تەركیزیان لەسەر لایەنە سیاسییەكە نییە، بۆیە ئیسلامییەكان ناتوانن قبوڵی بكەن.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی