شەڕی خواکورک و ئامانجە شارەوەکان!

شەڕی خواکورک و ئامانجە شارەوەکان!

993 خوێندراوەتەوە

شەماڵ بەشیری

ناتان سیلز، کۆردیناتۆری وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، سەردانی تورکیا دەکات.

 

،،

تورکیە ئەو شەڕەی کە هەنووکە لە خواکورک لە ئارادایە چەندین ئامانجی ستراتێژیک دەپێکێت.

 

  

بەپێی راگەیاندنەکانی تورکیا سیلز لەسەر مژارەکانی شەڕی دژی تیرۆر، پرسی ئەمنیەتی سنوور و شەڕ لە دژی پەکەکە، دەگەڵ کاربەدەستانی تورک کۆدەبێتەوە. ئەوە لە کاتێکدایە کە هەنووکە لە هەرێمەکانی خواکورک شەرێکی دژوار لە نێوان پەکەکە و دەوڵەتی تورک لە ئارادایە کە پدک و ئێرانیش بەشێکن لەو شەڕە. بەڵام هەر لایەنەی بەشدار لە شەڕەکە خاوەن کۆمەڵێک ئامانجی جیاوازە و شەڕەکە خەریکە رەهەندێکی هەرێمی و ناودەوڵەتی لێدەکەوێتەوە.

 تورکیە ئەو شەڕەی کە هەنووکە لە خواکورک لە ئارادایە چەندین ئامانجی ستراتێژیک دەپێکێت. تورکیە بە دەستبەسەرداگرتنی هەرێمی خواکورک، دەیهەوێت ئامادەکاری قۆناخی سازبوونی هەر چەشنە ئاڵۆزی و سازبوونی بۆشایی دەسەڵات لە ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان بکات.

 

،،

تورکیە تەدبیری ئەوە وەردەگرێت کە نەهێڵیت لە داهاتوودا هەرێمێکی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان ساز ببێت. 

 

  تورکیە چەندین جار لێدوانی داوە و دەڵێت کە ئەوان هەڵەی باکووری ئێراق دووبارە ناکەنەوە. بەو خیتابەتەوە شەڕی سازبوونی ستاتۆیەکی دیموکراتیک لە باکووری و رۆژهەڵاتی سوریە دەکەن و بە هەمان تێگەیشتین و عەقڵیەتەوە شەڕی خواکورکیان دەستپێکردوە و بەرێوەی دەبەن.

هەر بۆیە داگیرکردنی خواکورک لە لایەن تورکیەوە، جۆرێک تەدبیر وەرگرتنە. تورکیە تەدبیری ئەوە وەردەگرێت کە نەهێڵیت لە داهاتوودا هەرێمێکی کوردی لە رۆژهەڵاتی کوردستان ساز ببێت. ئامانجی دووهەمی ئەم هێرشە، دابڕادنی خواکورک لە قەندیل و زاپ-ە.

 واتە زەربە لێدان لە توانای گواستنەوەی هێز و جموجۆڵی  پەکەکە بە مەبەستی کەمکردنەوەی هێرش و پەلاماری پەکەکە لەناوخۆی تورکیە. لەو چوارچێوەیەدا دەوڵەتی تورک هەموو تەجروبەی ساڵانی ٩٠ کە زیاتر لە ٦ ساڵان لە گۆڕەپانی خواکورک شانبەشانی پدک-ئێراق شەڕی پەکەکەیان کرد، بەکار دێنێت و بە بەکار هێنانی چەکی قورس و هێرشی فرۆکە، خەریکی پێشڕەویە.

 

 

 

  لە زۆر شوێنیش توانیویانە ئەنجام وەربگرن و چەند خاڵێکی ستراتێژیکیان دەست بەسەردا گرتووە. بەڵام داگیرکردنی خواکورک بابەتێکی زۆر سادە نیە و تەنها بە پەکەکە و پدک و تورکیاوە سنووردار نیە. ئێران ئێران دەمێکە پەکەکە هەم وەک رزگاریدەر و هەم وەک مەترسیەکی ژیانی تەماشا دەکات.

 ئێران باش شارەزای پراگماتیکبوونی پەکەکە-یە. پەکەکە بە ساڵانە دەگەڵ ئێران هەم لە شەڕ و هەم لە ئاشتی دابووە. ئێران زیاتر لە ٢٠ ساڵە بە میلیۆنان دۆڵار پارەی سەرفی لاوازکردنی لایەنەکانی رۆژهەڵات کرد هەتا توانی ئەوان لە سنوورەکان دوور بخاتەوە و شیرازەی رێکخستنی و چەکداریان لەناو بەرێت.

 کەچی پەکەکە رادیکاڵترین بزوتنەوەی سیاسی- فکری و لەشکەری لە چوارچێوەی پەژاکدا لە دژی ئێران دامەزراند و هەتا ساڵی ٢٠١١ پرسی کوردی لە ئێران وەک یەکێک لە گرینگترین و مەترسیدارترین پرسەکانی ئیران لێکردبوو. بەڵام هەر هەمان پەکەکەش توانی هەمان رێکخستن (لەسەر وەزنی ئەدەبیاتی سیاسی باشوور)، سڕ بکات.

 

 

 

 هاوکات پەکەکە بە درێژایی ساڵانی ٢٠١١ هەتا ٢٠١٤ هەوڵیدا لە سوریە نەکەوێتە جەبهەی دژبەری ئێران، هەتا ئەو کاتەی توانی ببێتە خاوەن تۆکمەترین هێزی لەشکەری و دامودەزگای سیاسی و کۆمەڵایەتی.

 بەڵام کاتێک بەرژەوەندی پەکەکە و ئێران هاتنە بەرامبەر بەیەک، پەکەکە قۆناخێک لە هاوکاری ستراتێژیکی دەگەڵ ئامریکا دەست پێکرد کە هەتا ئێستاکە بەردەوامە.

 ئەمە بۆ ئێران زەنگی مەترسیە. هاوکات سەرەڕای ئەوەیکە ئێران توانیوێتی لە گۆڕەپانی رۆژهەڵاتدا لەتەک پەکەکە بگاتە چەشنێک لە ئاگربەست (هەرچەند ئەو ئاگربەستە هەمیشە یەک لایەنە بووە و بە دەگمەن ئێران خاڵەکانی ئاگربەستی پێکهێناوە) بەڵام بەقەد تورکیە ترسی لە دووبارەبوونەوەی سێناریۆی سوریە هەیە.

 ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە لە بنەڕەتدا ناکۆکی فەلسەفی- سیاسی پەکەکە و ئێران ئێگجار زۆرە. بەڵام لە هەمان کاتدا ئێران هێڵی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئیراق و تورکیەش دەبینێت.

 

 

 

 ئەم هێڵە کە هێڵی ئیخوانە لە هەرێمەکەدا، دەمێکە خۆیان بۆ لەناو بردنی هێڵی شیعە لە هەرێمەکەدا ئامادە کردوە. تەنانەت لە چەند ساڵی رابردوودا، سیستەماتیک سەرقاڵی نزیککردنەوەی لایەنەکانی رۆژهەڵات لە دەوڵەتی تورکیەن و لەو چوارچێوەیەشدا لە رێگای بەشداریکردنی ئەو لایەنانە لە رێ و رەوسمی جۆراوجۆر لە سەفارەتی تورکیە لە هەوڵێر، هەوڵی کوشتی حەساسیەتی کۆمەڵگا لە نزیکبوونەوەی ئەو لایەنانە لە دەوڵەتی تورک و سیاسەتەکانی لە هەرێمەکە دراوە و دەدرێت.

  هەبوون و سەیتەرەی پەکەکە باشترین گارانتیە بۆ لاوازکردنی خەتی ئیخوان لە کوردستان و سیاسەتەکانی تورکیا لە هەرێمەکەدا. هەر بۆیە ئێران هەم لە لاوازی و هەم لە بەهێزبوونی پەکەکە دەترسێت. ئامریکا ئامریکا پەکەکە-یەکی بەهێزی ناوێت. بەڵام قەتیش هەوڵی پاکتاوی پەکەکەی نەداوە.

 چونکە پەکەکە باشترین کارت بۆ بەدیلگرتنی دەوڵەتی تورک لە ٤٠ ساڵی رابردوودا بووە. لە قۆناخی هەنووکەدا بۆ ئامریکا، لاوازکردنی پەکەکە و کێشانی بۆ سەر خەتی خۆی لە هەرێمی رۆژهەڵاتی ناوەراستدا گرینگە و لەو پێناوەشدا لە هەوڵداندایە.

 

،،

ئامریکا و پەکەکە خاوەن کۆمەڵێک خاڵی هاوبەش لە پرسی داهاتووی تورکیە.

 

 بەردەوام لە رێگای زەخت و گوشاری جۆراوجۆرەوە هەوڵی ئەوە دەدات کە پەکەکە یەکلایە بکاتەوە و بەشداری پرۆژەی خۆی بکات. لەدەرەوە مانەوەی پەکەکە زۆر لە بەرژەوەندی ئامریکادا نیە و تەنانەت بۆتە بابەتێک کە ئێران و روسیە کەڵکی لێوەردەگرن. بەواتایەکیتر هەڵوێستی پەکەکە لە سوریە وەهای کروە کە کێشەکە یەکلایە نەبێتەوە و قۆناخێک لە بێچارەیی بۆ روسیە و ئامریکا سازداوە.

 لە لایەکیترەوە پەکەکە دەتوانێت رۆڵێکی گرینگ لە یەکلاکردنەوەی قەیرانی سوریە و هەم زەخت و گوشار بۆ سەر ئێران ببینێت. هاوکات پۆتانسیەلی پەکەکە لە پرۆسەی لاوازکردنی ئەردۆغان و پارتەکەی، بابەتێکی گرینگ و ستراتێژیکە بۆ ئامریکا.

  دەبێت ئەمەش بگوترێت کە ئامریکا و پەکەکە خاوەن کۆمەڵێک خاڵی هاوبەش لە پرسی داهاتووی تورکیە و رۆژهەڵاتی ناوەراستن. بەڵام شەڕی خواکورک مژارێکی تایبەتە.

 ئامریکا خوازیاری ئەوەیە کە گۆڕەپانێکی لەدەستدابێت بۆ ئەوەیکە وەک کارتێکی زەخت و گوشار لە دژی ئێران بەکاری بێنێت و هیندێک هێزیش لەو گۆڕەپانەدا رابگرێت و بازرگانیان پێوە بکات. بەڵام ئەم پرۆسەیە نابێت ببێتە هۆی ئەوەیکە تورکیەی ئەردۆغانی خاوەن هێز و کاریگەریەکی لەوە زیاتربێت کە ئەمڕۆکە هەیەتی.

 

 

 

 تورکیە بەو قەبارەی ئێستاکەیەوە گەورەترین کێشە و ئاستەنگیە لەبەردەم سیاسەت و هەوڵەکانی ناتۆ لە سوریەدا. هەر بۆیە شەڕیکی بەرفراوان بە مەبەستی مانەوە لە هەرێمەکانی خواکورک کێشە و ئاڵۆزی نێوان ئامریکا و تورکیەی لێدەکەوێتەوە. مەگەر ئەوەیکە لەسەر داهاتووی خواکورک لەتەک ئامریکادا لەسەر پرۆژەیەکی هاوبەش رێک کەون.

 لەم چوارچێوەیەدا ئامریکا سەردانی تورکیە دەکات و دەیهەوێت لە سەر مژاری خواکورک بگاتە پرۆژەیەکی هاوبەش دەگەڵ تورکیە. شیمانەی ئەوە دەکەم کە هەر دوو وڵات لەسەر ئەوە رێک بکەون کە پێگەی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێراق لە خواکورک بەهێز بکەن.

  پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێراق تاکە هێزێکە کە دەتوانێت هەم بەرژەوەندیەکانی تورکیە و هەم ئامریکا لەو هەرێمە، مسۆگەر بکات. پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێراق و ئەگەری شەڕی ناوخۆیی ئەم لایەنە بە درێژایی مێژوو لە چوارچێوەی ئەجێندای دەوڵەتانی هەرێمی و جیهانیدا رۆڵی بینیوە.

 

 

 هەر ئەمەش هەتا رۆژگاری ئەمڕۆکە لەسەر لاقانی راگرتووە. بە واتایەکی دیکە، پدک- ئێراق هێز و وزە لە کۆمەڵگا وەرناگرێت بەڵکو لەو پرۆژە سیاسیانە وەردەگرێت کە لە هەرێمەکەدا بەرێوە دەچن. پدک-ئێراق قۆناخێکی نوێی سیاسی دەستپێکردوە.

 قۆناخی پاوانەکردنی دەسەڵات لە چوارچیوەی باشووری کوردستانی دەستپێکردوە و دەیهەوێت رۆڵیکی گەورەتر لە قەوارەی خۆی ببینێت (هەر بۆیە دەیهەویست چوارچێوەی تەنگی حیزبی تێپەڕێنێت و وەک دەوڵەت بێتە ناو کایەی سیاسی هەرێمەکەوە).

 لەبەر ئەوەیکە پدک قەت خاوەن خەونی خۆی نەبووە هەمیشە لە لێگەڕینی گەیشتن بە خەونی ئەوانیترە. بۆ ئاوەدانی دەیهەوێت ببێتە دووبەی و بۆ سیاسەت دەیهەوێت ببێتە قەتەر. بەڵام هەتا ئێستاکە لە هیچ یەک لەم پرۆژانەدا سەرکەوتوو نەبووە.

 هەر بۆیە پدک-ئێراق لە لێگەڕینی کۆکردنەوەی هێز و دەسەڵاتە. لەو چوارچێوەیەدا بە هەموو شێوەیەک هەوڵی بەرفراوانکردنی گۆڕەپانی هێز و دەسەڵاتی خۆی دەدات.بۆ ئەم مەبەستە،

 

 

 

پدک-ئێراق یەکەمین هەنگاو هەڵێناوەتەوە و هەناسەی لە ئۆپۆزیسیۆن بڕیوە.

لە هەنگاوی دووهەمیشدا جومگەکانی دەسەڵاتی، بۆ بنەماڵەی بارزانی مسۆگەر کردوە.

هەنگاوی سێهەم سازدانی دەسەڵاتی رەها لەناو جوگرافیای ژێر دەسەڵاتی حکومەتی هەریم و بەرفراوانکردنی حەوزەی سیاسیە.

 هەر بۆیە دەیهەوێت بەسەر هەموو ئەو گۆڕەپانانەدا سەیترەی هەبێت کە ئەمرۆکە نیەتی. بۆیە هەموو ئەو جوگرافیایەی کە هەنووکە لە ژێر کۆنترۆڵی پەکەکە-دایە، ئامانجی سەرەکی پدک-ئێراقە. بەم شێوەیە پدک هەوڵ دەدات کە پێگەی سیاسی خۆی لە هەرێمەکە زیاتر بکات و وەک ئاکتۆرێکی سەرەکی گۆڕەپانەکە دەرکەوێتە پێش.

 هاوکات ئەو ستاتۆیەی کە لە رۆژئاوای کوردستاندا هەیە، پێگەی پدک-ئێراقی لە کوردستان و هەرێمەکە لاواز کردوە. ئەمە وەهای کردوە کە رۆژ بە رۆژ پدک زیاتر نوقمی ئاجیندای دەوڵەتانی ئیقلیمی ببێت بۆ ئەوەیکە بتوانێت پێگەی خۆی بپارێزێت و کاریگەری لە گۆرەپانەکە لەدەست نەدات.

 

،،

پدک رۆڵی تەواوکردن و جێبەجێکردنی پرۆژەی تورکیا لە داهاتووی رۆژهەڵات و ئیران دەگێرێت.

 

 پدک لە بەرامبەر بە پەکەکە لە رۆژئاوا شکستی خوارد و ئیفلاسی کردوە. بەڵام بە هیچ شێوەیەک ئامادە نیە لە رۆژهەڵات هەمان شکست تەجروبە بکاتەوە. لەم پێناوەدا لەتەک دەوڵەتی تورک، لە مژاری کۆنترۆڵکردنی رۆژهەڵاتی کوردستاندا خاوەن ئامانج و بەرژەوەندی هاوبەشن.

 پدک رۆڵی تەواوکردن و جێبەجێکردنی پرۆژەی تورکیا لە داهاتووی رۆژهەڵات و ئیران دەگێرێت. لەو چوارچێوەیەدا پدک هەوڵی کۆنترۆڵکردنی هەموو حیزبەکانی کوردستان دەدات. لەلایەک گۆڕان دەستەمۆ دەکات، لەناو یەکێتیدا ناکۆکی و کێشەکان دەگەیێنێتە لووتکە و خۆی دەکاتە ناوەندی بڕیار بۆ یەکلاکردنەوەی کێشەکانی ناو یەکێتی.

 دەمێکە یەکگرتووی هاوسارکردوە و هەنووکەش سەرقاڵی ئەوانیترە. لە ئاست پارچەکانیتری کوردستاندا ئەنەکەسەی سازداوە و لە باکووریش ٤٠ ساڵە سەرقاڵی سازدانی بەدیلی پەکەکە-یە. تەنانەت دەستی بە هاوکاری لەتەک هوداپار کردوە کە هەمان حیزبوڵای باکووری کوردستانە. لە رۆژهەڵاتیش رۆژانە کار لەسەر لایەنەکانی رۆژهەڵات دەکات و رۆژ بە رۆژیش لە خەتی خۆیانی نزیک دەکاتەوە.

 راسانی حدکا زیاتر پرۆژەی پدک-ئێراق بوو هەتا حدکا. هاوکات پەلاماردانی ئێران بۆ بنکەکانی حدک، زیاتر پەیامدان و وشیارکردنەوەی پدک-ئێراق بوو هەتا پەلاماردانی حدک. هەر بۆیە ئیستاکە پدک بە کردەوە لە شەڕی خواکورک بەشدارە.

 

 

 

 پەکەکە دەڵێت ئەگەری شەڕی ناوخۆ هەیە. بەڵام لە راستیدا شەڕی ناوخۆ دەستی پێکردوە. ئەم راستیە دەبێت ببینرێت. پدک هەم لە بواری لۆجستیکی، لەشکەری، ئیستخباراتی و سیاسی لە شەڕی خواکورک بەشدارە.

 بەڵام شەڕەکە زۆر بەربڵاو نەبۆتەوە. ئەگەر پدک-ئێراق ببینێت کە لەو شەڕەدا تورکیە ئەنجام وەردەگرێت ئەوا پدک بە ئاشکرا و لە ئاستێکی بەرفراواندا بەشداری شەڕ دەکات.

 ئەم شەڕە مەترسیدارە. چونکە سەرکەوتنی تێیدا نیە. گرتنی شاخێک هاسانە. بەڵام پاراستنی ئەو شاخە ئەستەم و چەتوونە. بەتایبەت پاراستنی لەبەرامبەر هێزێکی وەک پەکەکە کە دەتوانێت بەردەوام لە رێگای شەڕی گەریلاییەوە ئەو تەپپانە بکاتە ئامانج.

 

،،

قووڵتربوونەوەی ئەو دۆخە زیان لە پرۆسەی سیاسی لە کوردستان دەدات و چیرۆکی شەڕی ناوخۆ دووبارە دەکاتەوە.

 

 قووڵتربوونەوەی ئەو دۆخە زیان لە پرۆسەی سیاسی لە کوردستان دەدات و چیرۆکی شەڕی ناوخۆ دووبارە دەکاتەوە. بەڵام ئەمجارە دۆخی ئەم شەڕی ناوخۆ زۆر جیاوازتر لە ساڵانی ٩٠ دەبێت. لە ئەگەری روودانی شەڕێکی بەم شێوەیە ئێمە رووبەرووی دوو جەبهە دەبینەوە.

 جەبهەی پدک-ئێراق و جەبهەی پەکەکە. ئەمەش باشترین سێناریۆیە بۆ تورکیە و ئێران. کورد کە ئەمڕۆکە بۆتە هێزێک و خەریکە لە پرۆسەی سەر لە نوێ دارشتنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەراستەوە بەشداری پرۆسەی سیاسی دەکات.

  پاشەکشە دەکات بۆ شەڕی ناوخۆ و وزە و هێزی خۆی لە شەڕی ناوخۆدا سەرف دەکات. ئەمەش دەبێتە هۆی لەدەستدانی سەدەی بیست و یەک.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك