کورتەی مێژووی پەیوەندیەکانی ئــێـــران و ڕۆژئــــــاوا....

کورتەی مێژووی پەیوەندیەکانی ئــێـــران و ڕۆژئــــــاوا....

349 خوێندراوەتەوە

محــــەمـــەد بـــەکـــــــر

سەروەختێک کۆڵۆمبۆس لەزەریای ئەتڵەسی پەڕیەوە"۱٤۹۲" و کیشوەری ئەمەریکا و جیهانی نوێی دۆزیەوە، ئێرانیەکان دوو هەزار ساڵ بوو خاوەنی شارستانیەت و حوکمڕانی بوون.

  هەڵبەت فارسەکان مێژووی شاهەنشای ماد بەهی خۆیان حیساب ناکەن، وەک لە سەدەی ڕابردوودا بینیمان "حەمەڕەزا شا"ی ئێران کاتێک یادی مێژووی "۲٥۰۰" ساڵەی حوکمی شاهەنشایی ئێرانی کردەوە لە ڕوخانی مادەکان و هاتنە سەرتەختی هەخامەنشیە فارسەکانەوە مێژووی شاهەنشایی ئێرانی حسێب کرد، چون ئەوانیش دەزانن مادەکان باپیرانی کورد بوون.

 

،،

هەرزوو یۆنانیەکان دەستیان دایە شۆڕش و ئێرانیەکانیان دەرکرد، سەدەو نیوێک دواتر هەموو ئەو سەرزەمینانەی ئێران حوکمی دەکرد بوو بە موڵکی یۆنانیەکان

 


کەفارسەکان بونە خاوەنی تەختی شاهەنشایی ئێران لەسەر دەستی "کۆرش" بەزوویی لە هندستانەوە تاکو یۆنانیان داگیر کرد و لێرەوە یەکەمین هێرشی ئێرانیەکان بۆ سەر ڕۆژئاوا دەستی پێکرد، ئێرانیەکان دوای ئەوەی توانیان خاکێکی فراوان لەئاسیای بچوک و یۆنان ژێر دەست بخەن لەڕۆژگاری دارویشی یەکەمدا چونە ئەسینای ئەو ڕۆژگارەو قەڵای ئاکرۆپۆلۆس و پەرستگاکەشیان تاڵان کردو دواتر ئاگریان تێبەردا، بەڵام هەرزوو یۆنانیەکان دەستیان دایە شۆڕش و ئێرانیەکانیان دەرکرد، سەدەو نیوێک دواتر هەموو ئەو سەرزەمینانەی ئێران حوکمی دەکرد بوو بە موڵکی یۆنانیەکان....ئەوە چۆن ڕویدا؟



یۆنانی ئەو ڕۆژگارە چەند دەوڵەت شارێکی سەربەخۆو نیمچە سەربەخۆ بوو، بەڵام کاتێک "فلیپی مەکەدۆنی" توانی تەواوی خاکی یۆنان بەزۆری هێز یەک بخات و لەدوای خۆی "ئەسکەندەر"ی کوڕی کە "ئەرستۆ"ی فەیلەسوف مامۆستای بوو سودی لەم یەکێتیە بینی و لە ساڵی ۳۳۱ پێش زاین هێرشی کردە سەر ئێران و لەنزیک هەولێر"جەنگی گوگامێلا" شکستی بەئێرانیەکان "داریوشی سێیەم" هێناو تا هیندستان چوە پێش. ئەسکەندەر لەتۆڵەی "ئاکرۆپۆلۆس"دا، "تەختی جەمشید"ی ئاگرتێبەرداو هەروەها جگە لەنوسخەیەکی ئاڤێستا کە بۆ یۆنانی ڕەوانە کردەوە تەواوی دەستنوسەکانی ئاڤێستای سوتاند...بەڵام ئەم فەرماندە جیهانگیرە هەشت ساڵ دواتر بەنەخۆشی دەمرێ و مەحوی لەبارەی مەرگی کوتوپڕی ئەسکەندەرەوە وتویەتی:
کە چەرخ ئەسکەندەری دی دەردە دارە
وتی ئەم هەم بووەو هەم دەردی دارا "شەرحەکەی لەکۆمێنتە"

 

،،

سەدەیەکی نەخایاند ئێرانیەکان لەسەر دەستی چەند خێڵێکی کۆچەری کە بە "ئەشکانیەکان" ناسراون توانیان کۆتایی بەحوکمی یۆنانیەکان بێنن و بۆ ماوەی چوار سەدە حوکمڕانی ئێرانیان کرد و دواتریش "ساسانیەکان" لە ۲۲٤ز هاتنە سەر حوکم

 



بەمەرگی ئەسکەندەر"۳۲۳"پ.ز ئیمپراتۆریەتەکەی بۆ سێ پارچە دابەش بوو لەنێوان فەرماندەکانیدا و ئێران کەوتە دەست "سلوکۆس" و دەوڵەتی سلوکی تیا دامەزرا، بەڵام سەدەیەکی نەخایاند ئێرانیەکان لەسەر دەستی چەند خێڵێکی کۆچەری کە بە "ئەشکانیەکان" ناسراون توانیان کۆتایی بەحوکمی یۆنانیەکان بێنن و بۆ ماوەی چوار سەدە حوکمڕانی ئێرانیان کرد و دواتریش "ساسانیەکان" لە ۲۲٤ز هاتنە سەر حوکم و ئەوانیش توانیان نزیکی چوارسەدە واتە تاهاتنی ئیسلام ٦۳۷ ز حوکم بکەن.

شایەنی باسە بەدرێژای ئەم نۆسەد ساڵە کوردستان لەنێوان ئێرانی ئەشکانی و ساسانی و ڕۆژئاوادا "یۆنان و ڕۆم" ڕۆڵی بەردەبازی بینیوەو هەمیشە لەژێر سمی ئەسپی زلهێزەکاندا ناڵاندویەتی و سوپا هێرش بەرەکان تەواوی کلتوری مادی و مەعنەوی کوردیان خاپورکردوە، وەهەمیشە خاکەکەی لەنێوان ڕۆم و ئێراندا دابەش ببوو. 

،،

دەرکەوتنی دەوڵەتی شیعە مەزهەبی سەفەوی لەئێران و فراوان خوازیەکانی لە کوردستان و ئازەربایجان و عێراق هەرزوو عوسمانیەکانی ناچارکرد ڕووەو ڕۆژهەڵات ڕوو وەرگێڕن



بەهاتنی شاڵاوی فتوحاتی ئیسلامی ئیدی فارسەکان لە تەختی دەسەڵات وەدەرنران و لە هیندستانەوە تا مەغریب و ئاسیای بچوک کەوتە دەست دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی. هەزار ساڵێک بەر لەئەمڕۆ تورکەکان لەئاسیای بچوکەوە شۆڕبونەوە بۆ ناوچەکانی ئێران و ئازەربایجان و ئاسیای بچوک بەگشتی و یەک لەدوای یەک دەوڵەتەکانی غەزنەوی و سەلجوقی و قەرەقۆنیلۆ و سەفەوی و ئەفشاری و قاجاری و چەند دەوڵەتێکی دیکەیان لەئێراندا دامەزراند و لێرەوە کەوتنە ململانێی ڕۆمەکانی بینزەنتینی کە پایتەختەکەیان ئەستەمبوڵی ئیمڕۆ بوو.... کوردەکانیش کە توانیان بوو لەم چەند سەدەیەدا چەند میرنشینێک دروست بکەن لەلایەن ئەم دەسەڵاتە تورکانەوە لەناوبران....تورکە عوسمانیەکانیش لەتورکیای ئیمڕۆدا دەسەڵاتیان زیادی کردو توانیان ڕۆمەکان بشکێنن و قوستەنتینیەی پایتەختیان داگیر بکەن و هەرزوو ناوەکەشیان گۆڕی بۆ استانبول.

عوسمانیەکان تاناوەڕاستی ئەوروپا چونە پێش، بەڵام دەرکەوتنی دەوڵەتی شیعە مەزهەبی سەفەوی لەئێران و فراوان خوازیەکانی لە کوردستان و ئازەربایجان و عێراق هەرزوو عوسمانیەکانی ناچارکرد ڕووەو ڕۆژهەڵات ڕوو وەرگێڕن بۆ وەستاندنی ئەم دەوڵەتە مەزهەب شیعیە و لێرەوە واتە:"لەچاڵدێرانەوە"۱٥۱٤" ئیدی شەڕی ئێرانی شیعی و عوسمانی سونی مەزهەب بەردەوام بوو تا ڕوخانی عوسمانیەکان لەدوای جەنگی یەکەمی جیهانی و دابەش بوونی خاکەکەی لەنێوان دەوڵەتانی براوەی جەنگدا. کوردستانیش لەچاڵدێراندا کەدووبەش کرابوو لە دوای جەنگی یەکەم چواربەش کرا وەک ئەوەی تا ئەمڕۆ هەیە.

چوار سەدە لەمەوبەر شاعەباسی سەفەوی یەکەم پەیوەندی دیبلۆماسی لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوادا گرێدا و لەسەرەتادا لەبەریتانیاوە دەستی پێکرد دواتر بەیارمەتی ئەوان توانی پردوگالیەکان لەکەنداو تێکبشکێنێ و لەو مێژووە بەدوا ئێران ڕۆڵێکی کاریگەری لە هاوکێشە جیهانیەکانی ناوچەکەدا هەیە لەگەڵ ناپلوێنیش هەوڵی پەیوەندی دیبلۆماسی داوە، ئەگەرچی لەجەنگی یەکەمی جیهانیدا ئێران تاڕادەیەک بێلایەن مایەوە، بەڵام لە دووەمین جەنگی جیهانیدا ئێران بەبیانوی هاو سۆزی ڕەگەزی"ئاریایی بوون" بۆ هیتلەر لەلایەن بەریتانیاو ڕوسیاوە داگیرکراو ڕەزا شا لابراو لەشوێنی ئەو کوڕەکەی دانرایەوە بەشای ئێران"۱۹٤۲" و دواتر ئێرانیەکان لەگەڵ ئەمەریکادا هەوڵی ڕێککەوتنیان داو پاش هەوڵێکی دیبلۆماسی کەم وێنە توانیان ڕوسەکان فریو بدەن و کۆمپانیا ڕۆژئاواییەکان ڕاکێشێنە ئێران....ئەگەرچی لەسەروەختی شەڕی عەرەب -ئیسرائلدا"۱۹٦۷" بەهۆی نرخی نەوتەوە ساردی کەوتە نێوان ئێران لەگەڵ بەریتانیاو فەرەنسا، بەڵام لەگەڵ ئەمەریکادا بەگشتی لەپەیوەندیەکی دۆستانەدا مانەوەو ئەمە درێژەی کێشا تا ڕوخانی شا "۱۹۷۹" 

،،

لەئێستادا پەیوەندیەکانی نێوان ئێران و ئەمەریکا بە خراپترین دۆخیدا تێپەڕ دەبێ


دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی ئێران بەڕابەرایەتی ئایەتوڵا خومەینی بوو بە دەستپێکی قۆناغێکی جیاواز و پڕ ململانێ لەنێوان ئێران و ڕۆژئاواو بەتایبەت ئەمەریکادا، ئەمەش هەر لەیەکەمین ڕۆژەکانی ئینقیلابەوە بەگەمارۆدانی کارمەندانی کونسوڵخانەی ئەمەریکا لەئێران دەستی پێکردو لەپەرچەکردارێکدا ئەمەریکاش دەستی گرت بەسەر تەواوی پارەکانی دەوڵەتی ئێران لەبانکەکانی ئەمەریکاداو زۆر ڕووداوی تری وەک شەڕی هەشت ساڵەی "عێراق-ئێران" و گەمارۆی ئابوری درێژخایەنی سەر ئێران دەتوانرێ وەک لێکەوتەی ئەو پچڕانی پەیوەندیە بێتە ئەژمار کە لە هاتنەسەر کاری کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە دەستی پێکردەوە لەنێوان ئەمەریکاو ئێراندا.

لەئێستادا پەیوەندیەکانی نێوان ئێران و ئەمەریکا بە خراپترین دۆخیدا تێپەڕ دەبێ و هەندێک لەچاودێران بە دووری نازانن کە بەجەنگ کۆتایی پێ بێت... ئەگەرچی لەڕووی توانای ئابووری و جەنگیەوە ئێران بەراورد ناکرێ بە ئەمەریکاو هاوپەیمانەکانی بەڵام لەڕووی دیبلۆماسی و ئایدۆلۆژیەوە ئێران تاڕادەیەکی باش لەیاریەکەدا براوەیە....

پاشگەزبوونەوەی ئەمەریکا لە ڕێکەوتننامەی ئەتۆمی دەرخەری شکستی دیبلۆماسیە لەبەرامبەر ئێراندا، سەرەڕای ئەمەش باڵادەستی ئێران لەعێراقدا زیاتر ئەوە بەدیار دەخاتەوە کە ئێران لەڕووی دیبلۆماسیەوە سەرکەوتووە...

،،

بۆ دەستخستنی کات ئێران لەپاڵ پەیوەندیە دیبلۆماسیەکانیدا سوود لەچەکی مەزهەب و جێوپۆڵۆتیک وەردەگرێ تا دوژمنەکانی سەرقاڵ بکات


ئەوەی زیاتر ئەمەریکای نیگەران کردووە بەتەنها بابەتی ئەتۆمی نیە، بەڵکو پەڕینەوەو پەلهاویشتنی ئێرانە بۆ وڵاتانی دراوسێ و ناوچەکە لەڕووی مەزهەبیەوە، ئەمە پێمان دەڵێت ئەگەر هاتوو ئێران لەداهاتوودا بوو بەخاوەنی چەکی ئەتۆمی ئەوا ئەمەریکا ناتوانێ بەئاسانی دەرەقەتی بێت و لەڕووی کرداریشەوە ئێران دەتوانێ بەیارمەتی مەزهەب تەحەکوم بەناوچەکەوە بکات و بەئاسانیش دەڕواتە سەر دەریای ناوەڕاست و دەبێتە دراوسێی ئیسرائیل.... بۆ ئێرانیەکان کات بایەخی گرنگی دەبێت ، بۆ دەستخستنی کات ئێران لەپاڵ پەیوەندیە دیبلۆماسیەکانیدا سوود لەچەکی مەزهەب و جێوپۆڵۆتیک وەردەگرێ تا دوژمنەکانی سەرقاڵ بکات، ئەمەریکاش خەونی ئەوەیە لەڕێگەی فشاری ئابووریەوە گەلانی ئێران بێنێتە سەرخەت و ڕاپەڕین بکەن، بەڵام مێژووی ئەم نیو سەدەیەی ئێران وەک وڵاتێکی خۆبژێوی بەرهەم هێن ئەمەریکای نیگەرانکردووە....

لەڕووی ئابووری و تەکنەلۆجیەوە جەنگەکە دەمێکە دەستی پێ کردووە، بەڵام هێرشکردنەسەر کەشتیە نەوت هەڵگرەکانی وڵاتان لەکەنداودا و خستنەخوارەوەی فڕۆکە ئەمەریکیەکە لەمانگی ڕابردوودا وەک زەنگی مەترسیداری جەنگ خوێندنەوەی بۆدەکرێ.... پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا ترامپ دەتوانێ ببێتە ئەسکەندەرێکی دی بۆ مێژووی ئێران و چارەنوسی دارویشی سێیەم بکاتە بەشی سەرانی کۆماری ئیسلامی ئێران؟ یان واز لەئێرانیەکان دێنێ وەک دارویشی یەکەم پایەکانی ئیمپراتۆرێتێک بچەسپێنن؟. 

هەڵبەت لەنێوان ئەم دووچارەنوسەدا ڕێگەچارەی دی هەیە.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك