شەفیقی حاجی خدر : کورد حەزی لێیە شکستى خۆی بخاتە سەرشانی کەسانی دیکە

 له‌ هەناوی تاکی کورددا گرێیەکی دەروونی کورتهێن هەیە، کە نە خۆی باش دەناسێ و نە بەرانبەرەکەشی

شەفیقی حاجی خدر : کورد حەزی لێیە شکستى خۆی بخاتە سەرشانی کەسانی دیکە

608 خوێندراوەتەوە

دیداری: بڕوا کەمال - بەشی یەکەم

نوسەروِ وەرگێڕ، شەفیقی حاجی خدر، لەدیدارەدا لەگەڵ " دیبلۆماتیك مەگەزین" باس لە پرسی سەربەخۆنەبوونی كوردو كورد لە ڕووداوە مێژووییەكاندا دەكات‌و ئاماژە بەو هۆكارانەش دەكات كە وایكردووە كورد بە بندەستی بمێنێتەوە.

 

،،

كورد كێشه‌ی نه‌بوونی سه‌ركرده‌ی كاریزمای هه‌یه.

 

 

ئەو پێیوایە لە هەناوی تاکی کورددا گرێیەکی دەروونی کورتهێن هەیە، کە نە خۆی باش دەناسێ و نە بەرانبەرەکەشی، حەزی لێیە شکست و مایەپوووچبوونی خۆی بخاتە سەرشانی کەسانی دیکە، هەندێکجاریش بیخاتە سەر ملی قەدەر.

 

ئەو دەڵێت: هەبوونی نەوت( شلە بۆگەنەکە)، بنەمای سەروەریی چەمکی دەوڵەت لە نێو قانونی نێودەوڵەتیدا، نەبوونی ڕابەرایەتییەکی دڵسۆز و خەمخۆری گشتگیر، هەڵبەتە لایەنی بیروبڕوای دینی و لە نێو دینیشدا مەزهەبی شافیعیزم و هتد.. بوونەتە هۆکار کە نەتەوەیەک بەو ژمارە زۆرەو زەمینە دەوڵەمەندەیەوە هەر لە قاوغی قەوارەی بندەستیدا بمێنێتەوە".

دیبلۆماتیک مەگەزین: سەد ساڵ زیاتر بەسەر ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆدا تێدەپەڕێت، ئەو ڕێکەوتنەی کە کوردی دابەشکرد هۆکاری چییە تاکو ئێستا گەلێکی چل ملیۆنی نەبۆتە خاوەنی دەوڵەت؟

 

شەفیقی حاجی خدر: بەڵێ لە مێژووی نوێدا ئەو ڕووداوە بەروارێکە بۆ دەستپێکی پێوانی ئەو دۆخە کێفەڕات و مەینەتبارەی بەسەر گەلی کورددا هاتووە. ئەوەی ڕاستی بێ دەکرێ مێژووەکەش بۆ زۆر دوورتر بگەڕێتەوە، ئیدی ئەوە بوو هەر قۆناغێک، مێژووی تاڵ و کوێرەوەری بە ڕووخسارێکی نوێ خۆی بەسەر گەلی کورد دووبارە کردۆتەوە.

 

 

 

 

ئینجا لێرەدا ئەوەی قوڕی وەڵامدانەوەی پرسیارەکەی ئێوە خەستتر دەکا، ئەوەیە، ئەرێ بۆچی مێژوو بەسەر ئێمەدا دووبارە دەبێتەوە؟ لەوەوش کێفەڕاتر( کارەساتبارتر) ئەرێ بۆ پەند لە مێژوو وەرناگرین؟

 کاتێ ئەم مێژووە دەخوێنینەوە و ڕووداوەوە هەژندەکانی دەهێنینە بەرچاو، زاتی ئەوە دەکەین بە داخ و ئەسەفێکی زۆرەوە ئەو پرسیارە بکەین، ئەرێ گەلۆ، تۆبڵێی توخم و ڕەگەزەکانی پێناسەی چەمکی نەتەوە ( بەتایبەتیش نەتەوەدەوڵەت) لە ئێمەدا بەڕوونی بەرجەستە بووبێ؟ بۆ ئەوەی بڵێین کە ئێمەش نەتەوەین.

 پێموایە بەدەر لە هەموو گێژاو و نەفرەتی جوگرافیا و مێژوو، لەنێو خۆماندا، لە هەناوی تاکی کورد، وەک کەسێک کەسەر بە قەوارەیەکی هاوبەشی گەورەتر بێ، کە لە بۆتەی کوردبوون پێناسە دەکرێ.

 

 

 

  گرێیەکی دەروونی کورتهێن هەیە، کە نە خۆی باش دەناسێ و نە بەرانبەرەکەشی، ئیدی تا ئەو گرێیە چارەسەرنەبێ، ئەو تاکە نەبێتە خۆیەکی ئاسایی، تا دڵسۆزی و ئینتیما بۆ کۆمەڵگەکەی سەرمەشق نەبێ، دۆخە شڵۆقە تارماوییەکەی نەتەوایەتیبوون، هەر وەک مێژوو، هەر وەک ئێستا دەمێنێتەوە.

  شاعیرەکانمان هەر لە « ئەحمەدی خانی» مەزن و دواتر «حاجی قادری کۆیی» و پاشان شاعیرانی سەرەتا و ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو، زۆر جوان دەرکیان بەم پرسە کردووە.

 بەڵام ئەمە لە خەونی شاعیران و جۆش و خرۆشی شیعرەوە دەرنەچووە، ڕێبەڕایەتییەکی یەکانگیری بۆ پەیدانەبووە، تا خەونەکە بکاتە ئاوات و خەمی بخورێ و ئیرادەی بۆ بخرێتەگەڕ و شتەکان بە پلان و ستراتیژییەکی ڕوونی بێ گرێوگۆڵ لەسەر زەمینەی واقیع بەدیبێن.

 

،،

كورد، شكسته‌كانی خۆی به‌قه‌ده‌ر ده‌به‌ستێته‌وه‌.

 

 

ئیدی هۆکارەکان زۆرن و بەپێی جیاوازبوونیشیان ڕۆڵیان لە پرسەکەدا گێڕاوە، هەر لە ناهۆشیاری، نەزانی، نەفرەتی جوگیافیا بەوەی ئەندامانی نەتەوەی لەیەکدابڕاندووە، هەبوونی نەوت( شلە بۆگەنەکە)، بنەمای سەروەریی چەمکی دەوڵەت لە نێو قانونی نێودەوڵەتیدا.

  نەبوونی ڕابەرایەتییەکی دڵسۆز و خەمخۆری گشتگیر، هەڵبەتە لایەنی بیروبڕوای دینی و لە نێو دینیشدا مەزهەبی شافیعیزم و هتد.. بوونەتە هۆکار کە نەتەوەیەک بەو ژمارە زۆرەو زەمینە دەوڵەمەندەیەوە هەر لە قاوغی قەوارەی بندەستیدا بمێنێتەوە.

 

دیبلۆماتیك مەگەزین: هەمیشە کورد بەدرێژاری مێژوو و شۆڕشە یەک لەدوایەکەکانی کورد، وڵاتانی زلهێز بەموئامەروەو هێز شۆرشی کوردیان تواندۆتەوە، بەرژەوەندی وەڵاتان چییە کە نایەڵن کورد سەربەخۆ بێت ؟

 

شەفیقی حاجی خدر: ڕاستییەکەی ئەگەر لێرەدا بە یەک وشە وەڵامی ئەو پرسە کارەساتبارە بدەمەوە، ئەوا دەکرێ بڵێم داودۆز نەبوونە. ئەو هۆکارانەی لە وەڵامی پرسیاری یەکەمدا هێناومەتەوە.

 

 

لێرەش هەمان مافی خۆیان دەپارێزن. ئەوەندەش هەیە، کە تاکی کورد حەزی لێیە شکست و مایەپوووچبوونی خۆی بخاتە سەرشانی کەسانی دیکە، هەندێکجاریش بیخاتە سەر ملی قەدەر.

 

  دەنا ئەگەر بە وردی لێی بڕوانین، لە زۆر لە قۆناغە جیاجیاو بەدوایەکدا هاتووەکانی مێژوودا، هەر لە ڕێی دەستوەردانی وڵاتانی زلهێز و هەرێمیدا، دەرفەت بۆ کورد هەڵکەوتووە، کەچی لە ئەنجامدا هەر ئەوە بووە کە داخی بۆ دەخۆین.

 

کەواتە وەنەبێ ئەو دەوڵەتانە بە مەبەستی پێشوەختە هاتبن و بە هەموویان گەلەکۆمەیان لەسەر نەتەوەیەکی کڵۆڵی حیساب بۆنەکراوی وەک کورد کردبێ. دەوڵەتان بە دوای بەرژەوەندییەکانیان گەڕاون.

 بۆیە هەقبوو ئێمەش بەپێی گونجان هەوڵماندابا بەرژەوەندییە باڵاکانمان بدۆزیبایەوە و لەسەر ئەو بنەمایەش لەگەڵ دەوروبەر بکەوتباینە هاموشۆ. کوردستان دوای دابەشبوونەکەی سایکس پیکۆ، دوای ئەوەی پرسی سەروەری دەوڵەت بووە کۆڵەگەیەکی گرنگ لە ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان هەر لە کۆمەڵەی گەلانەوە بگرە تا نەتەوە یەکگرتووەکان.

 

 

 

 ئیدی ئەم ڕوانینە هەڵکشا بۆ پیرۆزبوون یان بە پیرۆزکردنی یەکێتیی خاکی وڵاتە دروستبووەکان و سنوورە دەستکردەکان، ئەوسا بە شێوەیەکی جەوهەری کورد بووە قوربانی ئەو بنەما نێودەوڵەتییە.

 هەر لەبەر ئەوەش بوو، کاتێ هاوکاری و پشتگیریی دەوڵەتان لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی دەگەیشتە خاڵی دوند و هەستیار، ئەوا ئەو بنەما نێودەوڵەتییە دەبووە لەمپەرێکی هەر گرنگ و دژوار، ئیدی وەها دەکەوتە لەوە زیاتر نەڕۆن و وەهاش لێکبدرێتەوە، کە نمایشێکی گەلەکۆمەی نێودەوڵەتی بێ لەسەر کورد.

 کەچی نابێ لێرەدا ئەو ڕاستیە تاڵە حاشاهەڵنەگرە بەلاوەبنێین، کەوا کورد لە ڕێی سەرکردەکان و ڕابەر و هەڵسوڕێنەرانی جوولانەوەکەی، باش لەو بنەما نێودەوڵەتییە نەگەیشتبوو، هەروەها باش لە خۆی وەک داڕشتنی سرتراتیژی ڕوون و هەڵکەوتە و دەرفەتی مێژوویی نەگەیشتبوو.

  سەروسەودا و ڕەفتارییان لەچوارچێوەیەکی لۆکاڵی دەرنەچوو. ئەوەی دۆخەکەشی ئاڵۆزتر کرد، هەر لەبەر ئەو هۆیانەی سەروو، پەیوەندی کورد لەگەڵ دەوڵەتانی لەسەر ئاستێکی دیپلۆماسی و سیاسییانە نەبووە، بەڵکو لە ڕێی دەزگا هەواڵگرییەکانەوە بووە، ئاشکراشە ئەم پرسە چ باندۆرێکی نەرێنیانەی لەسەر ڕەوشەکە هەبووە و تا ئێستاش لەبنیدا دەناڵێنین.

 

 

 

دیبلۆماتیک مەگەزین: تازەترین بەرهەمی بەڕێزت كتێبی " ئەرێ کورد بۆتە بەردەباز" منیش هەمان پرسیار دەکەم بۆچی کورد دەبێتە بەردەبازی وەڵاتانی زلهێیز؟

شەفیقی حاجی خدر: هەرچەندە لەوانەیە لە وەڵامی ئەو پرسیارە گرنگەدا هەندێ ڕستەی هاو ناوەڕۆک دووبارەببێتەوە، بەڵام دەهێنێ لەسەری بوەستم و هەندێ بە تێر و تەسەلتر وەڵامبدەمەوە. ئەم کتێبە باس لە قۆناغێکی مێژوویی زۆر چارەنووسساز دەکا، شوێنەوارەکەی نەوەک هەر بۆ ئەمڕۆمان، بەڵکو بۆ ماوەیەکی دوورتریش دەڕوا.

 هەر ئەم قۆناغە دەربڕی دوو ڕاستی تاڵە، یەکەمیان هەبوون یان ڕەخسانی دەرفەتێکی لەبار کەچی ڕووخسارێکی سەردەمیانی خۆی بوو بۆ خۆدووبارەکردنەوەی مێژوو.

 دووەمیشیان ئەو پەیوەندییەی کە کورد لەو سەردەمەدا بە دەوڵەتە سەرجەمسەرەکانی ئەوێ رۆژێ و دەوڵەتە هەرێمییەکان هەیبوو، دواتر ئاکامە شوومەکەی لێکەوتەوە، کەوا بەرژەوەندی ئەوان بەدیهات کەچی هی ئێمە لە شوێنی خۆی لە قوڕ چەقی.

،،

هه‌میشه‌ وڵاتانی ڕۆژئاوا به‌وردی و وریاییه‌وه‌، مامه‌ڵه‌یان له‌ناوچه‌ ده‌گیرگه‌كانیان كردووه‌.

 

 لەو دکتۆرانامەیەدا، کە کودەتاکەی « عەبدولکەریم قاسم» بە خاڵی دەستپێک و وەرچەرخان لە مێژووی عێراق و کورد وەرگێڕا، لەگەڵیدا پەیوەندی کورد بەر دەوڵەتە زلهێزەکانی ئەوکات، بە یەکێتیی سۆڤیەت و بە ئەمریکا دوو سەرجەمسەری ئەوکاتی شەڕی سارد، لەگەڵ وڵاتە هەرێمییەکانی وەک ئیسڕائیل ، ئێران و ئوردن و میسر پەیدابوو.

 لەو کاتدا کاتێک ڕژێمی پاشایەتی ڕوخێنرا، خۆرئاوا و خۆرهەڵات کەوتنە خۆ بۆ ئەوەی چ جێپێیان لە عێڕاق بکەنەوە یان جێپێکەیان جێنەهێڵن. بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجەشیان و لە بۆتەی شەڕی سارد و شەڕی لەبریتیدا، هەردوولایان، چ ئەمریکا و چ یەکێتیی سۆڤیەت لە ڕێی دەزگای ( سی ئای ئەی) و ( کەی جی بی) بە ئاگاداری وەزارەتی دەرەوەیان کەوتنەخۆ.

  کەوتنە ئەوەی پێیاندەگوت کردەی ژێربەژێر، کە لەدواییدا بە کۆمەک و باربوو یارمەتی شۆڕشی ئەیلول کەوتەوە، هەمووشی لە ڕێی شای ئێرانەوە جێبەجێبوو.

 

،،

كورد لای ڕۆژئاواییه‌كان، وه‌ك ئامڕازێك سه‌یر ده‌كرێن.

 

 ئەوان بۆ بگرەو بەردەی نێوەخۆ، لەگەڵ ئەوەدا نەبوون عێراق وەک قەوارەیەکی سیاسی لەباریەکهەڵوەشێ، ئەوان دەیانەویست عێراق وەک دەوڵەت بە خڕی قووتبدەن و هەر بۆ خۆیان بێ، بۆ ئەمەش فشاری ناوەخۆیان پێویست بوو تا بە هۆیەوە پایەتەخت ناچاربکەن بەرەو باوەشی ئەوان بڕوا...

 وردەکارییەکانیش لەنێو کتێبەکەدایە. لەسەرێکی دیکەشەوە هەموو خەمی شا هێڵی (تالوک) بوو، واتە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی سنووری ئاوی هەردوو وڵات لە شەتاوی عەرەبی.

  ( محەمەد ڕەزا شا)ی پەهلەوی ئەوەی نەشاردبووە، کە بە ئاشکرا لە ناوەڕاست و کۆتایی شەستەکان، لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردووش، ڕاشکاوانە بڵێ، هەر کاتێک سەرانی عێراق بە سەرلەنوێ بە کێشانەوەی هێڵی سنووری ئاوی قایلبوون.

  ئەوا هیچ سەرئێشەیەکیان بۆ نانێینەوە، مەبەستیش پشتگیریی کورد بوو، لە ئەنجامیشدا و لە ڕێککەوتننامەی جەزائیر هەروا شکایەوە و کێفەڕاتی نسکۆ و هەرەسی شۆڕشی ئەیلوولی لێکەوتەوە.

 

 

 

 هەرچی ئیسڕائیلیش بوو، کە ڕۆڵی چەقی لە بازنەی گەمە سیاسییەکەدا گێڕا، مەبەستی تایبەتی خۆی هەبوو، بەوەی عێراق وەک هێزێکی سەرەبازی لە پەلوپۆ بخا، یان دەستوپێی ببەستێتەوە تا نەبێتە هاوکاری شەڕ لە بەرەکانی عەرەبی، بەتایبەتیش بەرەی شەڕەی ئوردن یان سووری.

 بۆ ئەمەش زێڕینترین هەلی قۆستەوە، ئەویش بەدەنگەوەچوونی شۆڕشی کورد لە کورستانی عێراق بوو. هەڵبەتە لەم کارەشیاندا، ئەوان لە شای ئێران ڕاستگۆتربوون، دەکرا شتی لەسەر بنیاتبرێ، بەڵام پرسی جوگرافیای سیاسی ڕۆڵی خۆی بینی.

  شانشینی ئوردنیش ڕۆڵێکی دووسەرەی گێڕا، لەسەرەتاوە هاوکاری شای ئێران و ئیسڕائیل بوو، بۆ شڵۆقکردنی ڕژێمی نوێی عێراق دوای ١٩٥٨، کەچی لە کۆتاییدا ڕێگەی بۆ شا خۆشکرد تا ڕێککەوتننامەی جەزائز لەگەڵ وڵاتێکی عەرەبی بسازێنێ...

 ئیدی لە میانەی ئەو بێنەوبەردەیەدا، لە میانەی ئەو گەمە سیاسییەدا، کورد هەروەک جاران بووە داردەست و داشی دامە، وەک نووسەری کتێبەکەش نووسیویەتی، داشی دامەیەکی سواویش...

  

،،

كورد هه‌ر به‌شی نسكۆ و شكست بووه‌.

 

 بەم جۆرە بوونە بەردەباز، هەریەک لە وڵاتە ناوبراوەکان بەشێک یان هەموو ئامانجە سیاسییەکەیان بەدیهێنا، تەنیا گەلی ئێمە نەبێ، کە کارەساتی نسکۆ و هەرەس و داڕمانی لێکەوتەوە.

  کەچی لێرەدا ئەو پرسە وەک هەموو پرسەکانی دیکە دێتە گۆڕێ، بۆ؟ بۆ دەبێ هەروا بکەوێتەوە؟ لەوەڵامدا، هەر بەڕاستی ڕەوا نییە ئۆباڵەکە بەتاقی تەنیا بۆ هۆکاری دەرەکی بگەڕێنینەوە، هەقبوو، هەقیشە لەو هۆکارە دەرەکیە باش تێبگەین.

 بەڵام هۆکاری نێوخۆ، ئامادەباشی ناوماڵ، یەکڕیزی نێو خۆ، کۆبوونەوە لە دەوری ستراتیژییەکی ڕوون بکەینە سەنگی محەکی شکست و سەرکەوتن. هەق نییە چی دی پشتبەستووانە ( ئیتیکالیانە/اتکالی) بیربکەینەوە، چونکە ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە، تیراوی (سەرەتان)ی هەموو نوشستیەکانمانە.

 

 

 

دیبلۆماتیک مەگەزین: بەشێکی کتێبەکەباس لەوە دەکات کە ڕووداوەکان لە چواردەی تەموزی ساڵی ١٩٥٨ دەست پێدەكات کاتێک عبدوکەریم قاسم کودەتا دەکات و سیستەمی پاشایەتی کۆتایی دێت، وەئەو ڕووداوە خوێناویەی لێی دروستدەبێ، ئایە کورد لەو کودەتایەدا ڕۆڵی چی بوو؟ وە چۆن هەمووڕووداوەکان لەوێوە دەست پێدەکات؟

 

شەفیقی حاجی خدر: لە سێ ڕەهەندەوە کودەتا یان شۆڕشەکەی عەبدولکەریم قاسم لە ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨دا گرنگ بووە

یەکەم: ڕەهەندی نێودەوڵەتی، واتە ئەوەی پەیوەندی بە کار و کاردانەوەی وڵاتە زلهێزەکانی ئەوکاتەوە هەبووە، بەتایبەتیش بە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەكێتیی سۆڤیەت.

  ئاخر ڕووداوەکە کۆتایی بە ڕژێمی پاشایەتی هێنا، ئاشکراشە ڕژێمی پاشایەتی لە لایەن بەریتانییەکانەوە دروستکرا و هەر لە ژێر هەژموونی ئەوانیشدا مایەوە. ڕژێمەکە بەشداری پەیمانی ناتۆ بوو، هەروەها بەتەمای ئەوەش بوو لە بەرانبەر هێزی عەرەبی سەرهەڵداوی میسر و سووریا یەکێتییەکی هاشمیش پێکبهێنێ.

 ئیدی تا ڕژێمەکە مابوو، تا ئەو کاتەی جێپەنجەی ڕووسیا لە ئارادا نەبوو، بە لای ڕۆژئاواوە ئارامی و سەقامگیری لە ناوچەکەدا هەبوو، هەروەها مەترسییەکی وەهاش لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی دەوڵەتی ئیسڕائیل نەبوو.

 لێ گەلۆ کاتێ ڕژێمەکە ڕووخا، هەموو ئەو هاوکێشانە سەراوبن بوون. ئەوە بوو خۆرئاوا (بەسەردەستەیی ئەمریکا) پێگەکەی لەدەست دەرچوو، هەرچی یەکێتی سۆڤیەتیش (ورچە سپییەکە) بوو دەرفەتی ئەوەی بۆ هەڵکەوت هەم بگاتە ئاوە گەرمەکان و هەم پێگەیەکی لە عێراق و لەسەر دەرووی کەنداوی فارس بۆ پەیداببێ.

 لەسەرێکی دیکەشەوە عێراق بە شێوەیەک لە شێوەکان لە دیوارە ئاسنینەکەی کۆمۆنیزم نزیکبوو، ئەمەش بۆخۆی پێگە ستراتیژییەکەی بە باشترین شێوە وەرچەرخاند. هەموو ئەم هۆکارە تێکچڕژاوانە وای کرد، جەنگی سارد بەرەو گەرمی بڕوا و دەستوەردان بە جۆرێکی بە گوڕتر و فرەوانتر بێتەپێشەوە.

 

 

 

 هەر لە میانەی ئەم ململانێێە لەسەر جێپێکردنەوە وای کرد، ڕووداوەکان یەک لەدوای یەک هەم پەرەبسەنن و هەم تەشەنەش بکەن و دۆخێکیش بێتە ئارا، کە دەوڵەتە ناوبراوەکان ڕایەڵەی جۆرە پەیوەندییەک لەگەڵ سەرانی کورد ڕابچێنن.

 لێرەدا وەک کتێبەکە بە ڕوونی ئاماژەی بۆ دەکا، کودەتاکە شتێکی کتوپڕیانە بوو بۆ دامودەزگا هەواڵگرییەکانی ڕۆژئاوا، وەک هێدمەگرتنێک وا بوو. هەر بۆیە ئەو تۆڕەی عەبدولکەریم قاسم بە هاوکاری عەبدولسەلام عارف بۆ کودەتاکە ڕاچاندبووی.

  زۆر لێزانانە بوو، لەوێدا کوشتنی دەسەڵاتدارانی پاشایەتی و گرتنی ئێزگەی بەغدا و بەس بوو بۆ ئەوەی دەست بەسەر بەغدادا بگیرێ و دواتر تەواوی عێراق بکەوێتە ژێر هەژموونی کودەتاچییەکان.

 بەڵام نابێ ڕۆڵی حیزبی شیوعی و پڕوپاگەندەی دژ بە سەرمایەداری و ڕژێمی پاشایەتی و کاردانەوەی توندی دەسەڵاتی پاشایەتی لەبەرانبەریان نادیدە بگیرێ.

 

لەسەرێکی دیکەشەوە مۆدیلی کودەتاکەی جەمال عەبدولناسر و تیختیخەدانی بیرۆکەی عەرەبایەتی و کاردانەوە سەبارەت بە ئیسڕائیل، هەمووی لە قازانجی سەرکەوتنی کودەتاکەی عەبدولکەریم قاسم بوو.

 لێرەدا دەبێ ئەوە بگوترێ، ئەگەر دەزگا هەواڵگرییە ڕۆژئاواییەکان بە مۆسادیشەوە، لە هەڵگیرسانی کودەتاکەی قاسمدا نە خەبەریان هەبووبێ و نەدەست، بەڵام لە ڕووداو و کودەتاکانی دواتردا جێپەنجەیان دیاربووە.

 

دووەم: ڕەهەندی هەرێمێ؛ واتە دەوڵەتە دراوسێکانی عێراق و ناوچەکە هەروەک تورکیا، ئێران، ئوردن و ئیسڕائیل بە ئەنجامەکەی کودەتاکە زۆر کارانگاز بوون. پێشتر لە وەڵامی پرسیاری سێیەمدا، ئاماژەمان بۆ ڕۆڵی ئێران و ئیسڕائیل کرد.

 لێرەدا دووبارەی ناکەمەوە، ڕاستەوخۆ دەچمە سەر میسر، چونکە بە سەرکەوتنی کودەتاکە و لە ڕێی گردبوونەوەی حیزبی شیوعی عێراق لە دەوری عەبدولکەریم و بەهۆی دەرکردنی دەستوری کاتیی، زەمینەیەک هاتەپێشەوە، کە ئومێدێکی زۆری هەم بە حیزبی شیوعی و جەماوەری ڕەنجدەری عێراق و هەم بە گەلی کورد بەخشی، بەوەی لە ڕووی سیاسی و لە ڕووی بژێوییە حاڵیان بەرەو باشتر بڕوا.

 ئیدی هەر ئەمە هەڕمێن و برەوی بۆ سەرهەڵدانی سەرکردەیەکی نوێ لە عێراق و ناوچەکە زیادکرد، ئەویش پەسندانی عەبدەولکەریم قاسم بوو، ئەمەش ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بە کێبڕکێکارێکی بەهێز بۆ کەسی جەمال عەبدولناسر لەقەڵەمدرا.

 

،،

بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی پرسه‌كان، كورد ڕۆڵێ به‌رچاوی هه‌بووه‌ و له‌كۆتایشدا ئه‌نجام به‌زیانی خۆی كۆتای هاتووه‌.

 

 هەر ئەم حاڵەتەش وای لە عەبدولناسر کرد دەست لەگەڵ ئەمریکییەکان (سی ئای ئەی) تێکەڵبکا، بۆ دژەکودەتا یان بۆ پەلۆخستنی قاسم. هەڵبەتە لەم دۆخەشدا هەڵوێستی ئوردن دژ بە هاتنی حوکمە نوێێەکە بوو.

 

سێیەم: ڕەهەندی ناوخۆیی، واتە لەسەر گۆڕەپانی عێراق و کوردستانیشدا، ڕەوشەکە بە بارێکی ڕادیکالی گۆڕا، سەرەتا هیوای ئەرێنییانە دواتر بێئومێدبون و ڕووداوی خوێناوی لە ڕێی کودەتا یەک لەدواییەکەکان لێکەوتەوە، لەنێویشیاندا سەرهەڵدانی شۆڕشی ئەیلول، کە تا ئازاری ١٩٧٥ درێژەی کێشا.

 

کەواتە هەرسێ ڕەهەندەکە لەگەڵ هاتنە کایەی ڕژێمی کۆماری عەبدولکەریم قاسم سەریان هەڵدا و کاریان لەیەککرد، هەر لە هەناوی خۆیشیدا هەموو ڕووداوەکانی دیکەی بەدوایخۆیدا هێنا.

 لەسەر هەڵدانی ئەمەشدا کورد بەشداریکەرێکی کارا نەبوو، بەڵام لەگەڵ ڕەوتەکەدا بەشەکەی زۆرتر و بەهێزتر و کاریگەرتر دەرکەوت، تا لە ئەنجامدا پوکایەوە و کارەساتی لێکەوتەوە.

 

author photo

ڕۆژنامەنوس