ئیمام ئوغلو ئه‌و پیاوه‌ ئاینداره‌ی عه‌لمانیه‌كان گه‌یاندیانه‌ ده‌سه‌ڵات

" ئەستەنبوڵ نیشتیمانی كوردەكانیشە، كە ژمارەیەكی زۆریان لەوێدا دەژین"

ئیمام ئوغلو ئه‌و پیاوه‌ ئاینداره‌ی عه‌لمانیه‌كان گه‌یاندیانه‌ ده‌سه‌ڵات

710 خوێندراوەتەوە

 

مەیدان: دیپلۆماتیک مەگەزین
وەگێڕانى: گۆران قادر
 

ئەكرەم ئیمام ئۆغلۆ، سەرۆكۆی هەڵبژێردراوی شارەوانی ئیستەنبوڵ، تاوەكو هەڵبژاردنەكانی ئەم دواییە كەسێكی دیار نەبوو، بە پێچەوانەی زۆرینەی سەركردەكانی پارتەكەی،ئەو، كەسێكە بەتەواوی پابەندە بە سروتەكانی ئاینی ئیسلام و نوێژ و ڕۆژووگرتنەوە، هەروەها كەسایەتیەكی پارێزگاریش بوو، ئەمەش یارمەتیدا كە لەگەڵ چینێكی فراوانی توركە پارێزگارەكان پەیوەندی ببەستێت،،لەبەر هەمان هۆكار گرنگیەكی زۆری پێدرا لەلایەن لایەنگرانی پارتە كلاسیكیەكانی ترەوە، ئەوانەی كە ڕانەهاتبوون كە كەسانێك هەڵبژێرن جیاوازتر بێت لە ڕووی سیاسی و كۆمەلایەتیەوە.

 

،،

هێڵێ ئینته‌رنێت، یه‌كێك بوو له‌ڕێگاكانی بانگه‌شه‌ی سه‌رۆك شاره‌وانییه‌ نوێیه‌كه‌ی ئیسته‌نبوڵ.

 

 

پرسیارەكان گەیشتە ئاستێك كە پرسیار لە خێزانی (ئیمام ئۆغلۆ ) بكرێت، حەزی دەكرد ناوەكە بگۆڕێت بەشێوەیەك كە دوور بێت لە باكگراوەندە پارێزگارییەكەی،هەروەها پرسیاری زۆریش دەربارەی ئەو كەسانە كرا كە لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكاندا لەگەڵیدا دەردەكەون، بەتایبەت باڵا پۆشەكان.

  چونكە پێچەوانەی سەركردەكانی تری پارتەكەی لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكاندا لە شاری ئەستەنبوڵ ، تەنها پشتیان بە لایەنگرانی خۆیان دەبەست كە هەڵگری فكری عەلمانی بوون، لە پڕوپاگەندەكانی پێشووتردا باڵاپۆشەكان لە كەمپینەكانی جەهەپەدا دەرنەدەكەوتن.

 

(من سوپاسی خێزانەكەم دەكەم... لەگەڵ هەموو ئەو كەسانەی كە لە كۆمەڵگەكەماندان و لە وێنەكانمدا دەردەكەون) ئۆغلۆ بەم شێوەیە كورتە وەڵامی پرسیاری یەكەمی دایەوە.

 

ئیمام ئۆغلۆ لە ڕێگەی ئینەتەرنێتەوە لەگەڵ گەنجاندا پەیوەندی دروست دەكرد و باسی لە دەستكەوتەكانی دەكرد كە وەك سەرۆكی پێشووی شارەوانی (بیلیك دوزۆ)ی سەر بە ئەستەنبوڵ بۆ شارەكەی ئەنجامداوە.

 

،،

جه‌هه‌په‌، ڕابردووی له‌بیر كردوو، په‌یمانی به‌ده‌نگده‌رانی ده‌دا ئاینده‌یان زیاتر به‌ره‌وخۆشگوزه‌رانتر ببات.

 

لە پشت ئۆغلۆوە كتێبخانەیەك هەیە كە دەیان كتێبی تێدایە، هەر بە سەیركردنێك یەكسەر سەرنجت دەچێتە سەر كتێبێك كە ناونیشانەكەی (ئەتاتورك)ە، بەڵام بە سەیركردنێكی زیاتر، دامەزرێنەری كۆماری توركیا كەمتر دەردەكەوێت.

  ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كە پارتی كۆماری لەبری دروشمی گەورە و مێژوویی كە لە هەڵبژاردنەكانی ڕابردوودا باڵی كێشا بوو بەسەر بانگەشەی هەڵبژاردنەكاندا، ئەمجارە بەرەو داهاتوو دەڕوانێت، و بۆ جارێكیش بێت ڕابردوو لە بیر دەكات.

 

دروشمی ئەمجارەی هەڵبژاردنەكان لە ژێر ناونیشانی (كۆتایی مارس بەهار دێتەوە)،ئەم دروشمە ئاماژەیەكە بۆ گۆڕانكاریەكی ڕیشەیی لەدوای هەڵبژاردنەكانی مانگی مارس، دروشمە نوێیەكە لە ئەستەنبوڵ هەزاران لایەنگری ئۆغلۆی كۆكردۆتەوە، كە ئەو شارە بۆ ماوەی چارەكە سەدەیەك هەژموونی پارێزگارەكانی بەسەرەوە بوو.

 بەڵام ئێستا بە كەسێكی تری دەبەخشێت، هەرچەندە دوای دوو هەفتە لە هەڵبژاردنەكان، پارتی داد و گەشە پەڵپیان لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكە گرت، بەڵام بە دووبارە كردنەوەی هەڵبژاردنەكان، جیاوازی لە نێوان كاندیدەكەیان (بن عەلی یەڵدرم) و ئیمام ئۆغلۆ دروست نەكرد.

 

 

 

 

لە ترابزۆنەوە بۆ بیلیك دۆزۆ

ئیمام ئۆغلۆ لە ساڵی 1970 لە یەكێك لە گوندەكانی ویلایەتی ترابزۆن لە دایك بووە، كە لەسەر دەریای ناوەڕاستە،باوكی خەریكی كاری كشتوكاڵی و بەخێوكردنی ئاژەڵ و هێنانی كەرەستەی خانووبەرە دروست كردن بووە، دواتر گەشەی بە كەرتی خانووبەرە داوە، ئەمەش وایلێكردووە كە لە ساڵی 1987 بڕیار بدات بچێت بۆ ئەستەنبوڵ.

  لەوێش لە بیلیك دوزو كە دەكەوێتە ئەو سەری رۆژئاوای ئەستەنبوڵ نیشتەجێ ببێت، ئەكرەم منداڵی حەڤدەیەمین بووە، خوێندنی ناوەندی تەواو كردووە و دواتر چۆتە زانكۆی ئەستەنبوڵ و كۆلیژی كارگێری كاری بە زمانی ئینگلیزی تەواو كردووە، دواتریش بڕوانامەی بەكالۆریۆسی لە بەڕێوەبردنی سەرچاوە مرۆییەكان بەدەستهێناوە، دواتریش لە ساڵی 1992 پەیوەندی دەكات بە كۆمپانیاكەی باوكیەوە.

 

ئەكرەم لە خێزانێكدا گەورە بووە، كە پەیوەست بوون بە سیاسەتەوە، بەڵام نەیانكردووە بە كاری سەرەكی خۆیان،بەڵام پێش دە ساڵ لە مەو پێش كردیان بەكاری سەرەكی خۆیان،باوكی لایەنگری پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی ڕاست ڕەو بووە، كە ئەو كات توندوتیژیەكی زۆر لە نێوان ڕاستڕە و چەپڕەوەكان هەبووە و شەقامەكانیان خەڵتانی خوێن كردووە.

  تا سوپا لە ساڵی 1980 بڕیاری كودەتای سەربازی دا،دواتر باوكی بەهەمان فكر( ڕاستڕەوی) بۆتە لایەنگری پارتی نیشتیمانیی بە سەرۆكایەتی توركۆوت ئۆزاڵ كە ئەو كات سوپا پشتگیری دەكرد، دواتریش باوكی ئۆغلۆ لقێكی پارتەكەی لە ویلایەتی ترابزۆن كردۆتەوە و هەرخۆشی بووە لێپرسراوی لقەكە.

،،

یه‌كێك له‌قۆناغه‌كانی پێگه‌یاندی ئه‌م گه‌نجه‌ لاوه‌، قۆناغی خوێندنی زانكۆی بوو، كه‌زیاتر به‌ فكری چه‌پ ئاشنا بوو.

 

 

باپیریشی یەكێك بوە لەو كەسانەی كە لەگەڵ ئەتاتورك لە بیستەكانی سەدەی ڕابردوو بەرگری لە ئەستەنبوڵ كردووە، هەروەها گوندەكەی خۆی جێهێشتووە و بۆ بەرگری چۆتە ئەنكەرە و بە زمانی عوسمانی كراوە بە تۆپچی.

 

پاشانیش چۆتە ئەزمیر بۆ ڕزگاركردنی لە دەستی یۆنانیەكان، دوای ئەزمیریش چۆتەوە بۆ ئەستەنبوڵ و بەشداری جەنگی دژی داگیركەرانی ئینگلیزی كردووە، ئەم حیكایەتە چەندین جار بە گوێی ئەكرەم ئیمام ئۆغلۆدا دراوە كە تەمەنی حەوت ساڵان بووە، ئەم چیرۆكە بەردەوام بوو تا ئەو كاتەی داپیر و باپیری كۆچی دوایی دەكەن،ئەم ماندووبونەی باپیریان وایلێكردوون كە لای ئەتاتورك خاوەن پێگەی تایبەت بن.

 

لەسەر ڕێبازی باوكی (ئیمام ئۆغلۆ) لە ترابزۆنەوە كۆچی كردووە بۆ ئەستەنبوڵ، بەڵام هەمان ماندووبونی ڕووبەڕوو نەبۆتەوە، تەنها بۆچوونی لە ڕاستڕەویەوە گۆڕاوە بۆ چەپ، لەكاتی خوێندنی زانكۆشدا ئاشنای زیاتری فكری چەپ بووە، بەمەش تەواو لە فكری باوكی دووركەوتۆتەوە.

 

 

 

 

 

 

لە ڕاستڕەویەوە بۆ چەپ:

لە سەرەتای گەڕانەوەی پارتی كۆماری بۆ كاری سیاسی لە سەرەتای نەوەدەكان لەسەر دەستی (دەنیز بایكاڵ)،دوای ئەوەی لە كودەتاكەی ساڵی 1980 قەدەغە كراو بۆ ماوەی چەندین ساڵ لەكاركردن كەوت، دواتریش بە دەستپێكردنەوەی كاركردن چەندین بۆچوونی عەلمانی و ئیسلامی تێكەڵ بە كاری حیزبە بوون.

  بەڵام ئەم حیزبە لە ترسی وەڵامی نەرێنی هاوڵاتیان هەر بە عەلمانی مایەوە، نەیاندەویست وەك شۆڕشی ئیسلامی ئێران بێت، بەڵام ئەم بۆچوونە بە سەركەوتنی پارتی دادو گەشە گۆڕانكاری بەسەردا هات، كە دادو گەشە بناغەیەكی ئیسلامی هەبوو، هاوڵاتیانیش دووركەوتنەوە لەو پارتانەی كە پارێزگار بوون وەك پارتی نیشتیمانی.

 

كاتێك دەنگی چەپە دیموكراتەكان لەناو پارتەكە بەرزبووەوە، لە ساڵی 2008دا ئەكرەم ئیمام ئۆغلۆ بریاریدا بچێتە ناو پارتی گەلی كۆمارییەوە، بەوەشەوە نەوەستا ویستی هەبوو ببێتە كاندید بۆ شارەوانی بیلیك دۆزۆ، كە لە هەڵبژاردنەكانی ئەم دوایانەدا شارەوانی بۆ دیاری كرا، بەڵام پێش ئەوەی بە پارتی دادو گەشە بدۆڕێت.

 

 

 

 

گەلی كۆماری ڕەتی كردەوە كاندیدی بكات، بەڵام لە هەمان ساڵدا ئیمام ئۆغلۆ بووە لێپرسراوی لقی پارتەكەی لە بیلیك دۆزۆ، دوای ساڵێكیش دێنیز بایكاڵ دەست لەكاركێشانەوەی خۆی پێشكەش كرد لە دەستلەكاركێشانەوەكەیدا ڕایگەیاند: (دەست لەكاركێشانەوەم هیوای زۆر كەسە كە كۆتاییەكەی نەهجێك بێت و سەرەتای دووبارە ناساندنەوەی پارتەكە بێت وەك پارتێكی (چەپی مام ناوەند) لە ژێر سەركردایەتی كەمال كلیچدار ئۆغلۆ، ئەم ئامانجەش زۆرینەی كات بەدەست نەهاتووە).

ئیمام ئۆغلۆ لەو ماوەیەدا دەستی كردووە بە خوێندنەوەی دیموكراتی كۆمەلایەتی ئەزمونی ئەتاتورك، كە تیایدا تیشك خرابووە سەر مەفهومی دەوڵەتی سەردەمیانە، ئەمەش وایكرد مەفهومێكی نوێ بۆ خۆشگوزەرانی دەوڵەتی خۆشگوزەران وەربگرێت كە (ئابووریە).

 

لەسەر ئەم فكرە ئیمام ئۆغلۆ كرایە كاندیدی پارتی گەلی كۆماری بۆ سەرۆكایەتی شارەوانی بیلیك دۆزۆ لە ساڵی 2014 دا، ئەوەبوو سەركەوتنی بەدەستهێنا،دواتریش هاوشێوەی هەڵمەتی هەڵبژاردنەكان لەگەڵ هاوڵاتیاندا پەیوەندی بەست و بەربانگی ڕەمەوانی لەگەڵ دەكردنەوە، هەروەها گرنگی زۆری دا بە پاك كردنەوەی شەقامەكان و سەوزكردنی شارەكە و گرنگی دان بە كەنارە ئاوییەكانی مەرمەرە، ئەمە جگە لەوەی گرنگی زۆری بە خزمەتگوزاری گشتی دەدا.

 

 

 

لە دەوروپشتەوە بۆ ناو دڵی ئەستەنبوڵ:

پێش دوو هەفتە لە ئەنجامدانی هەڵبژاردنە ناوخۆییەكانی توركیا، ئیمام ئۆغلۆ لە مزگەوتی ئەیوب سوڵتان دانیشتبوو، كە ئیمامی مزگەوتەكەش لە پاڵیدابوو، لەو كاتەدا قورئانی پیرۆزی كردەوە و سورەتی (یس) بۆ روحی شەهیدانی مزگەوتی (نور) خوێند، كە لە نیوزلەندا بەهۆی كارێكی تیرۆرستیەوە شەهید بووبوون.

 هەرچەندە خوێندنەوەكەی زۆر باش بوو، بەڵام لە گرتەیە ڤیدیۆیەكەدا لەلایەوە كەسێك دەركەوت كە لە منداڵیدا وانەی باش خوێندنەوەی قورئان( تجوید)ی فێركردبوو، ئەمەش وایكرد كە بە باشی پێشوازی لەو گرتە ڤیدیۆیە بكرێت و سەرباری كۆمێنتی پارتەكەی خۆی لایەنگرانی پارتی داد و گەشەش پێشوازیان لێكرد.

ئەمە كارێكی نایابی كاندێكی پارتی گەلی كۆماری بوو... كە پێشتر هیچ كاندیدێكیان نەیانكردبوو، بۆیە خۆشەویستی ڕاستڕەو پارێزگار و كەسە ئاینیەكانی بۆ خۆی بەدەستهێنا، هەروەها ملیح كۆكچك ڕاوێژكاری سەرۆكی شارەوانی ئەنكەرە (1994-2017) لە لێدوانێكیدا بۆ (فایننشاڵ تایمز)ی بەریتانی وتی: ئیمام ئۆغلۆ تەنها خۆشەویستی پارێزگارەكانی بەدەستنەهێنا.

 بەڵكو توانیی ل هەستی كوردیش بۆ خۆی ڕابكێشێت، لە بەرنامەیەكیشدا دەربارەی پەیوەندی خۆی و بەدەستهێنانی دەنگی كورد كە زۆرینەی كات لایەنگری لەپارتی كرێكاری كوردستان دەكەن، كە پارتێكی قەدەغە كراوی توركیایە، ئیمام ئۆغلۆ وتی: ئەستەنبوڵ نیشتیمانی كوردەكانیشە، كە ژمارەیەكی زۆریان لەوێدا دەژین.

 

 

 

وتیشی: ئێمە یەك نان و چایی دەخۆین، گەلی ئێمە ماندووبوە لەو ناسنامە سیاسیە. زۆر بە كۆنكرێتیش وەڵامی دایەوە.

لەم ساڵانەی دوایدا بەهۆی سیاسەتەكان دادو گەشە و و وتاری نەتەوە پەرستی پارتەكەوە، زۆرینەی كورد لەو پارتە دوور كەوتنەوە، بۆیە ئیمام ئۆغلۆ هاوشێوەی ئەردۆگان كە لەساڵی 1994 سەرۆك شارەوانی ئەستەنبوڵ بووە، گرنگی بە خزمەتگوزاری گشتی داوە و بۆچوونی ئایدۆلۆژی تێپەڕاندوە.

ئیمام ئۆغلۆ لە دەروپشتی ئەستەنبوڵەوە بەهۆی سندوقەكانی دەنگدانەوە چووە ناو دڵی شارەكەوە، ئیمام ئۆغلۆ هاوشێوەی هاوشانەكەی (ئەردۆگان)پێش چارەكە سەدەیەك ، حەزی دەكرد كێبڕكێ كارەكەی لەگەڵیدا بوەستێت، چونكەئەردۆگان كاتێك سەركەوتنی بەدەستهێنا و سەركەوت بەسەر نورالدین سۆزۆن و كێبڕكێكارەكەی لەگەڵیدا وەستا.

ئیمام ئۆغلۆ دوای ئاشكرا كردنی ئەنجامە سەرەتاییەكان لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانیدا وێنەیەكی بەرزكردەوە كە لە ساڵی 1994 گیراوە و پرسی( ئایا ئەوەندە قورسە كە دوای بیست و پێنج ساڵ دەستی براوە بەرز بكەنەوە؟ وەرن دەستمان بەرز بكەنەوە... بۆ ئەوەی لە سەرۆكایەتی ئەو شارە كار بكەین و وێنەكە تەواو بكەین و ئێمە هەموومان خەڵكی ئەم شارەین. ئەكرەم ئیمام ئۆغلۆ ئێستا سەرۆكی شارەوانی ئەستەنبوڵە.

 

 

لە نێوان خزمەت و ئایدۆلۆژیادا

وشەكانی بەهێزو دیار بوون، بەڵام پێش دوو ڕۆژ دروشمەكانی كاریگەری تەواویان كردە سەر لایەنگرانی پارتەكەی ، لایەنگرانی بە دروشم وتیان ( ئێمە هەموومان سەربازی ئەتاتوركین) بەڵام ئیمام ئۆغلۆ ڕەخنەی لەو دروشمە گرت و بە لایەنگرانی وت من دەبمە سەرۆكی شارەوانی گشت لایەك بەبێ ڕەچاو كردنی باكگراوەندی حزبی و ئاینی و نەتەوەیی.

 واش دەركەوت كە لایەنگرانی بەم هەڵوێستەی زیاتر خۆشیان ویست. بەڵام ئاماژەكانیش وا دەرنەكەوت كە هەموویان لەگەڵیدا بن، ئەم دروشمەی لایەنگران بێ ڕێزی كردنیش نەبوو بەلایەنەكانی تر، بەڵكو تەنها دروشمی حزبەكەیان بوو.

 

لە كۆتایدا ئیمام ئۆغلۆ دوای ئاشكرا كردنی هەڵبژاردنەكان و سەركەوتنی بۆ سەرۆكایەتی شارەوانی ئەستەنبوڵ بۆ ماوەی پێنج ساڵ، دەیەوێت دوای ئەوە ببێتە سەركردەیەكی سیاسی و كێبڕكێی ئەردۆگان بكات، بەڵام قسە كردن لەسەر ئەوەی كە تەحەدەی پارتی دەسەڵاتدار دەكات هێشتا زووە، چونكە كەسایەتی گونجاو بەس نیە بۆ تەحەدە كردن، بەڵكو كاتی گونجاو و پارتی گونجاویش گرنگە.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك