بۆچی ئەردۆگان بەردەوام باس لە ساڵی٢٠٢٣ دەكات؟

ساڵی ٢٠٢٣ خەلافەتێكی نوێی عوسمانی لە دایك دەبێت

بۆچی ئەردۆگان بەردەوام باس لە ساڵی٢٠٢٣ دەكات؟

3267 خوێندراوەتەوە

بەپێی ڕێكەوتنی لۆزان، توركیا خاوەن سەروەری تەواو نییە، بەڵكو كۆمەڵێك مەرج و كۆت و بەندی بەسەردا سەپێنراوە كە لە ٩٤ ساڵی ڕابردوودا ڕێگربووە لەوەی ببێتە دەوڵەتێكی خاوەن دەسەڵاتی فراوان و خەونی زیندوكردنەوەی خەلافەتی لێ قەدەغەكراوە.

،،

توركیا مافی فرۆشتنی به‌رهه‌مه‌سروشتییه‌كانی وڵاته‌كه‌ی لێزه‌وت كراوه‌.

 

 

 بۆچی ٩٦ ساڵە ڕێكەوتنامەی لۆزان توركیای كۆت و بەند كردوە؟

ڕێكەوتنامەی لۆزان لە ١٩٢٣/٧/٢٤ لە نێوان وڵاتانی هاوپەیمان ( ١٧ وڵاتی براوەی جەنگی جیهانی یەكەم) و پاشماوەی خەلافەتی عوسمانی دا مۆركراو بە هۆی ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی یەكێكبوو لە دەوڵەتە دۆڕاوەكانی ئەو جەنگە، وڵاتانی هاوپەیمان كۆمەڵێك مەرج و كۆت و بەندیان بەسەردا سەپاند، بەو مەرجانە ڕێگە درا كۆماری تۆركیا ڕابگەیەنرێت.

 

 

 

 
لە گرنگترین ئەو كۆت و بەندانە كەلە پاشكۆی نهێنی ڕێكەوتنامەی لۆزاندا هاتوە بریتیە لە :

  ١- توركیا بۆی نییە بۆ ماوەی ١٠٠ ساڵ نەوت و غاز دەربهێنێت و بۆ ڕێگە پێدانیشی پێویستی بە بڕیاری وڵاتانی هاوپەیمان هەیە، ئەمەش وایكردووە لە ماوەی ٩٦ ساڵی دوای ڕێكەوتنامەكەدا تا ئێستا نەوت و غازی لە توركیا دەرنەهێناوە. 

 
٢- هەربەپێی ڕێكەوتنەكە توركیا مافی نییە داوای خاوەندارێتی ئەو ناوچانە بكات كە بەشێكبوون لە دەوڵەتی عوسمانی، وە مافی زیندوكردنەوەی دەوڵەتی خەلافەتی نییە لەماوەی سەد ساڵدا، تەنها مافی خاوەندارێتی لەسەدا 10% نەوتی موسڵی هەیە بۆماوەی 25 ساڵ و ئەو ناوچانەی تا بەرواری 1918/10/18 لە ژیر دەستی دەوڵەتی عوسمانیدا بوون و بەشێک دەبوون لە دەوڵەتی نوێی تورکیا.

 

 
٣- توركیا بۆی نییە دەسەڵاتی خۆی بسپەنێت بەسەر گەروی بۆسفۆڕدا كە دەكەوێتە شاری ئەستەمبوڵ و، دەریای ناوەڕاست و دەریای ڕەش پێكەوە دەبەستێتەوە، ناشتوانێت باج لەو كەشتیانە وەربگرێت كە بە گەروەكەدا تێپەڕ دەبن.

  گەروی بۆسفۆڕ وەك گەرویەیەكی كراوەی نێودەوڵەتی دەبێت و دەسەڵات و مافی توركیا بەسەر گەروەكەدا تەنها ڕێكخستن دەبێت، ئەمەش وایكردوە لە ٩٦ ساڵی ڕابردودا توركیا بێبەشبێت لە داهاتی گەروی بۆسفۆڕ و نەتوانێت باج لەسەر كەشتیەكان دابنێت.

  هەر بەپێ ڕێكەوتنەكە توركیا بۆی نیە گەرووی نوێی ئەستەمبوڵ لێبدات كە پرۆژەیەكی ستراتیژی دەوڵەتی عوسمانی بوو لە ساڵی ،١٨٦٣ بڕیاربوو دەست بكرێت بەپرۆژەكە بەڵام بەهۆی قەیرانی دارایی و پشێوی جەنگە بەردەوامەكانی دەوڵەتی عوسمانیەوە نەتوانرا تەواو بكرێت، بە تەواو كردنی ئەستەمبوڵ دەبێت بە یەكێك لە گرنگترین سەنتەرە بازرگانیەكانی جیهان.

 

گه‌رووی بۆسۆر

 

 
٤- پرسی موسڵ بەكراوەی لە ڕێكەوتنامەكەدا مایەوە، چونكە ڕێكەوتنامەكە بە دیاریكراوی سنوری دەوڵەتی توركیای دیاری نەكردبوو، ئەمەش وایكرد توركیا ساڵی ١٩٢٤ و ساڵێك دوای دامەزراندنی داوای ویلایەتی موسڵ بكات كەلە ژێر دەستی بەریتانیابوو.

  چونكە توركیا پشتی بەو بەڵگەیە دەبەست كە ڕێكەوتنی لۆزان ئاماژەی بەوەكردوە ئەو ناوچانەی پێش تەسلیمبوونی دەوڵەتی عوسمانی داگیرنەكراون بەشێك دەبن لە دەوڵەتی توركیا.

  بەو پێیەی دەوڵەتی عوسمانی لە ١٩١٨/١٠/١٨ واژۆی لەسەر ڕێكەوتنی خۆبەدەستەوەدان كردووە، بەڵام بەریتانیا لە دوای١٦ ڕۆژ لە ڕێكەوتنی خۆبەدەستەوەدان موسڵی داگیركردووە.

  ئەمەش شكاندنی ڕێكەوتنەكەیە بۆ چارەسەركردنی كێشەی موسڵ لەنێوان بەریتانیا و توركیادا ساڵی ١٩٢٦ ڕێكخراوی عصبە الامم بڕیاریدا بە خاوەندارێتی عێراق بەسەر موسڵدا لەبەرامبەردا توركیا بۆماوەی ٢٥ ساڵ مافی لە سەدا١٠% نەوت و سامانی سروشتی موسڵی هەیە.

 

 

 

 

ساڵی٢٠٢٣ چی ڕوودەدات؟

ئەم كۆت و بەندانەی ڕێكەوتنی لۆزان لە ٩٦ ڵی ڕاسابردودا دەست و پێی توركیای بەستووە، هەربۆیەش ڕەجەب تەیب ئەردۆگان بەردەوام باس لە ساڵی٢٠٢٣ دەكات بەوەی دەبێتە سەرەتای بازدان و گەشەسەندێكی خێرای توركیا.

  چونكە لە ساڵی ٢٠٢٣ كۆتای بە ماوەی ڕێكەوتنی لۆزان دێت كە ١٠٠ ساڵە و توركیاش لە كۆت و بەندی ڕێكەوتنامەكە ڕزگاری دەبێت ئەردۆغان پێشتر ڕایگەیاندبوو كە ساڵی ٢٠٢٣ دەست دەكەن بە كردنەوەی گەروی نوێی ئەستەمبوڵ و بەوەش توركیا دەبێتە سەنتەرێكی بازرگانی جیهانی هاوشیوەی ئیمارات.\

 

 

 

  هەروەها دەتوانێت باج لەسەر بازرگانی و كەشتیەكانی گەروی بۆسفۆر دابنێت و دەشتوانێت نەوت و غاز دەربهێنت، لەچەند ساڵی ڕابردوشدا ئەردۆگان بەردەوام باسی زیندووكردنەوەی خەلافەتی عوسمانی كردوەو كەرتی دراماو سینەما و تیڤیەكانیش بۆ ئەو ئامانجە خستوتەكار.

 بە جۆرێك تەنها لە چوار ساڵی ڕابردوودا ١٣ درامای درێژ و سەدان فیلم و بەرنامەی دیكۆمێنتار لەسەر مێژووی خەلافەتی عوسمانی و دەسەڵات و هێزیان بەرهەم هێنراوە. 

خاڵێكی تری بەهێزی بنیاتنانی خەلافەت ڕێكخراوی ئیخوان موسلیمینە كەلە ٣٤دەوڵەتی عەرەبی ئیسلامیدا خاوەن پارتی سیاسییەو هێزێكی جەماوەری گەورەی هەیە لەسەر ئاستی جیهان و ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاست.

 

،،

گۆڕینی سیسته‌می په‌رله‌مانی بۆ سه‌رۆكایه‌تی، له‌لایه‌ن ئه‌ردۆغانه‌وه‌، دوباره‌ كردنه‌وه‌ی ئه‌زمونی ئیمپڕاتۆرییه‌تی عوسمانی بوو.!

 

 ئەڕدۆگانیش دەیەوێت ئەو هێزە سیاسی و مرۆییە گەورەی ئیخوان. بخاتە خزمەتی پرۆژەكەیەوەو لەسەر بناغەی بیری ئیخوانی خەلافەتی نوێی عوسمانی دروست بكات.

  هەربۆیە ساڵی ٢٠٢٣ دەبێتە ساڵی دەستپێكی لەداكبوونی خەلافەتی عوسمانی نوێ لەبەرگ و شێوازێكی هاوچەرخدا، چونكە ساڵی ٢٠٢٣ یادی سەد ساڵەی دامەزراندنی دەوڵەتی توركیایەو ساڵی كۆتایهاتنی كۆت و بەندەكانی پەیمانامەی لۆزانە لەسەر توركیا.

  هەرلەو ساڵەشدا هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی كۆماری توركیا ئەنجاندەدرێت، وەك ئامادەكاریەكی دەستوریش ساڵی ٢٠١٨ دەستوری توركیا هەمواركراو سیستەمی حوكمڕانی لە پەرلەمانیەوە گۆڕدرا بۆ سەرۆكایەتی و زۆرینەی دەسەڵاتەكان لەدەستی سەرۆككۆماردا كۆكرانەوە، كەزۆر نزیكە لە دەستورنامەكانی سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیەوە.

 

 

 

 
پشتیوان و دژەكانی خەلافەتی نوێ كێن؟

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش ئەوەی پشتیوانی ئەرۆگان دەكات بۆزیندوكردنەوەی بیرۆكەی خەلافەتێكی نوێ تەنها چین و ڕوسیاو قەتەرو كۆمەڵەی جیهانی ئیخوان موسلیمینە، چونكە پێیانوایە ئەوە دەبێتە هۆی سنورداركردن و لاوازكردنی هێزی ئەمەریكاو ئەوروپا لە ناوچەكەدا.

  لەبەرامبەردا وڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریكا و سعودیە و ئیمارات و میسر و ئیسرائیل بەتوندی دژی ئەم پرۆژەیەی ئەردۆگانن، لە ٣ ساڵی ڕابردووە چەندین هەوڵی تاكلایەنە و هەمەلایەنە هەبووە بۆ خستنی ئەردۆگان و هەوڵەكانیش بەردەوامن بۆ لە دەسەڵات دورخستنەوەی ئەردۆگان.

  چونكە ئەستەمە ئەو وڵاتانە بەتایبەت ( ئیسرائیل و ئەمەریكا وئەوروپا) ڕێگەبدەن ئەردۆگان بە بیرۆكەی دروستكردنی خەلافەتەوە لە حوكمڕانی توركیای دوای سالی ٢٠٢٣ بەردەوام بێت.

 

 

 

 چونكە توركیا لە كۆت و بەندەكانی ڕێكەوتنامەی لۆزان ڕزگاری دەبیت و زیاتر دەستكراوە دەبێت بەوەش دەبێتە مەترسی گەورە بۆسەر بەرژەوەندییەكانی ئەوروپاو ئەمەریكا لەڕێگەی دروستكردنی بلۆكێكی ئیسلامی سیاسی سونە مەزهەبەوە كە دەستەمۆكردنی زۆر ئەستەم دەبێت.

  هەربۆیە لە قۆناغی یەكەمدا هەوڵی لاواز كردنی ئیخوان دەدەن و خستنە لیستی تیرۆری كۆمەڵەی ئیخوان لە لایەن ئەمەریكاوەو ڕووخان و داڕماندنی ئابوری توركیا و لێدان لە پێگەی سیاسی ئەردۆگان لە ئاستی ناوخۆی توركیا.

 یەكێكە لە هەنگاوە سەرەتاییەكانی ڕێگریكردن لە پرۆژەكەی ئەردغان و لەناوبردنی بیرۆكەی دامەزراندنی خەلافەتە عوسمانیە نوێیەكەیە پێش لەدایكبوونی.

 

author photo

لێكۆڵەر لە ناوەندی ئیمارات بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی