ئه‌مریكانیزم و هه‌ژموونی منداڵه  له‌نده‌نیه‌كان

 به‌شی دووهه‌م و كۆتایی

ئه‌مریكانیزم و هه‌ژموونی منداڵه له‌نده‌نیه‌كان

486 خوێندراوەتەوە

 ئیسماعیل حه‌مه‌ ئه‌مین

داگیركردنی ڕاسته‌وخۆ وه‌ك مۆدێلێك ‌له‌سه‌رده‌می كۆلۆنیالی بریتانی و فه‌ڕه‌نسی و ئیتاڵی و هۆڵه‌ندی و به‌لجیكی  پاره ‌و سه‌رباز و خوێنی تێده‌چوو. شۆڕش و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ و قه‌یرانی ناوخۆی   بۆ حكومه‌تانی داگیركه‌ر دروستده‌كرد. ته‌نانه‌ت مۆدێلی (پۆست كۆلۆنیال)  یان (دوای داگیركردن) چیتر به‌كه‌ڵكی فراوانبوونی بازاڕ وبازاڕی جیهانگیری و گڵۆباڵیزم نه‌ده‌ها‌ت.

 

،،

ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ناوچه‌كه‌دا به‌دیكتاتۆر ناسێنرابوون، سه‌رجه‌میان ئه‌ڵقه‌ له‌گوێی ئه‌مریكا بوون.

 

 

له‌ مۆدێلی پۆست كۆلۆنیالدا دیكتاتۆرێكی وه‌ك سه‌دام، ڕژێمی شای ئێران و  قه‌زافی و حافز ئه‌سه‌د و...هتد پشتگیریده‌كران، ئه‌وانیش به‌خۆیان و سوپا گه‌وره‌ ترسناك و به‌ پشتگیریی ئه‌مریكاوه‌،  ده‌بوونه‌ پارێزه‌ری به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی  ئه‌مریكا.

نابێت ئه‌وه‌ ڕووداوه‌ له‌بیر بكه‌ین كه‌ سه‌دام حوسێنی دیكتاتۆر له‌ هه‌شتاكاندا كاتێك ده‌وڵه‌تانی ئۆپێك نرخی نه‌وتیان له‌بازاڕی جیهانیدا به‌رزكرده‌وه‌ و بۆرسه‌ی ئه‌مریكا قه‌یرانی تێكه‌وت.

  ده‌وڵه‌تی سعودیه‌ هه‌نارده‌ی نه‌وتی خۆی زیادكرد و نرخه‌كری به‌رز نه‌بۆوه‌، له‌ولاشه‌وه‌  سه‌دام حوسێنی دیكتاتۆر  نه‌ك هه‌ر پابه‌ند نه‌بوو به‌ بڕیاڕی به‌رزكردنه‌وه‌ی نرخی نه‌وت، به‌ڵكو  له‌ژێره‌وه‌ وه‌ك  ڕاپۆڕته‌ نهێنیه‌كان باسیده‌كه‌ن، نه‌وتی خاوی به‌ به‌لاش بۆ ئه‌مریكاییه‌كان په‌مپدا...

 

به‌ڵام  ئه‌م دیكتاتۆره‌ پۆست كۆلۆنیالانه‌ جارجاره‌ شێت ده‌بن و سوپاكانیان له‌دژی  به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا به‌كارده‌هێنا و ململانێیان له‌ناوچه‌كه‌دا ده‌ورووژاند...

 

 

 

 هه‌ربۆیه ‌ میتۆدی نوێی ئه‌مریكا لێدانی ئه‌م ڕژێمه‌ پۆست كۆلۆنیالانه‌ی ڕۆژهه‌لاتی ناوه‌ڕاست بوو، ئه‌ویش  له‌ڕێگه‌ی  پشتگیریكردنی (به‌هاری عه‌ره‌بی)  و خه‌تی  ئیسلامی سیاسی له‌ناو هه‌ژموونه‌ نوێیه‌دا.

  ئامانج وه‌ك ده‌یبنین كۆی ناوچه‌كه‌ له‌ یه‌مه‌نه‌وه‌ بیگره‌ تاوه‌كو كه‌ندا و سوریا و ئێراق و ئێران و توركیا و لیبیا و میسر له‌ژێر مه‌ترسی ئه‌م گروپانه‌دا ده‌ژیت و گیرۆده‌ی ئیسلامی سیاسیه‌.

 خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ له‌نێوان ڕژێمێكی  گه‌نده‌ڵ و  ئۆپۆزیسێۆنی ئیسلامی و شێواز ئیسلامی  دۆش داماوه. به‌م میتۆده‌،  له‌نێوان دیكتاتۆر و ئیسلامیزمدا، ئه‌مریكانیزم هه‌ناسه‌ی بزواتی چه‌پ و بزواتی كرێكاری ده‌خنكێنێت و خه‌ونه‌كانی ئازادی میلله‌تان ده‌خنكێنێت و به‌لاڕێیدا ده‌بات.

 

 له‌ڕووی مۆدێلی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی پۆست كۆلۆنیاله‌وه‌ كه‌ له ‌قه‌واره‌ به‌زۆر سه‌پاوه‌كانی وه‌ك ئێراق و ئێران و  سوریا بوونیان هه‌یه‌،  ئه‌وا ئامانجی ئه‌مریكانیزم  ئێستا ئه‌وه‌یه‌  ده‌وڵه‌تۆچكه‌ی  پارچه‌ پارچه‌ دروستبن.

 

 

 نه‌ك بۆ وه‌ده‌ستهێنانی ئازادی و سه‌ربه‌خۆبوونیان، نه‌خێر،  به‌ڵكو بۆ  قووڵكردنه‌وه‌ی لۆكالیزم و كردنی ئاین و كولتور به شوناسی سیاسی  و تیژكردنه‌وه‌یان له‌دژی یه‌كتری. 

بۆ نمونه؛ ‌ ئه‌مریكا له‌ سێپتمبه‌ری ٢٠١٧ دژی ڕیفراندۆمی هه‌رێم بوو، نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ی چینی سیاسی كوردی ده‌سه‌ڵاتداری به‌دڵ نه‌بوو، نه‌خێر، چونكه‌ ئه‌و ڕیفراندۆمه‌ هه‌ركه‌سێك له‌پشتیه‌وه‌ بێت، ئه‌وا  بنه‌ما ترادیتسیۆنه‌كانی و نه‌ریته‌گه‌راییه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كانی كوردی  زیندووده‌كرده‌وه‌.

  شوناسێكی نه‌ته‌وه‌یی  كوردیی بۆ سه‌ربه‌خۆیی  و كوردبوونی ده‌كرده‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی مێژوویی. ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ ئه‌و مۆدێله‌ لاوازه‌ نییه‌ كه‌  ئه‌مریكانیزم نه‌خشه‌ی بۆ كێشاوه‌‌. به‌مانای  مۆدێلی ئه‌وان   ڕاسته‌ دانپێدانانه‌ به‌  سه‌ربه‌خۆییه‌كه‌ی هه‌رێم‌ و پاراستنی شوناسی لۆكالی و نه‌ته‌وه‌یی.

 به‌ڵام  ده‌بێت  قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆی لاواز و پڕ نیگه‌رانی بین و ئاسۆگه‌ی دیكه‌ی له‌خۆدا هه‌ڵنه‌گرتبێت. هه‌ر بۆیه‌  دوو جوڵه‌ی كرد یه‌كه‌م؛ ‌ پاڵپشتی  هێزه‌ مه‌زهه‌بیه‌كانی  شیعه‌ی كرد.

 

 

 

 

 دووهه‌م ؛  ته‌وژمێكی دژه‌ سه‌ربه‌خۆیبوونی له‌ناو خه‌ڵكی كوردستاندا خۆی  دروستكرد. ڕۆشنبیر و میدیاكاره‌كانی خۆی  خسته‌ گه‌ڕ بۆ دروستكردنی ئه‌و كه‌ش و هه‌وایه‌. زیره‌كیه‌كه‌ی له‌وه‌دا بوو په‌لاماری ته‌وژمی پۆپۆلیستیان دا له ‌كوردستاندا و  كۆی ئه‌كتی سه‌ربه‌خۆییان  پابه‌ندكرده‌وه‌ به‌ ئه‌زموونی خراپی  حوكمی بیست و حه‌وت ساڵه‌ی هه‌رێم.

 به‌مه‌ش وه‌ك هه‌وێری ژه‌هرێك وه‌ها بوو زۆربه‌ی ڕۆشنبیر و سیاسی ئه‌م هه‌ویره‌یان خوارد، بێئه‌وه‌ی مێژووگه‌رایانه‌ له‌ پرسه‌ی دروستبوونی ڕۆحی نه‌ته‌وه‌ و شوناسی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان بڕوانن.

مه‌به‌ست له‌م نمونه‌یه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی كرده‌ی ڕیفراندۆم نییه‌، به‌ڵكو تێگه‌یشتنه‌ له‌وه‌ی كه‌  ئه‌مریكانیزم له‌گه‌ڵ هیچ ئه‌كتێك نییه‌ ڕه‌گه‌ مێژوویه‌ قووڵه‌كانی شوناسی نه‌ته‌وه‌ و كولتور بجوڵێنێت، له‌گه‌ڵ هیچ ئه‌كتێك نییه‌ نه‌وه‌یه‌كی تر بێن ڕه‌خنه‌ له‌ (ئه‌كته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان)   بگرن و ئه‌و به‌شه‌ ناته‌واوه‌ی ته‌واوبكه‌ن.

 له‌گه‌ڵ هیچ جوڵه‌یه‌كدا نین كولتوری ناوچه‌كه‌ بخاته‌ به‌رده‌م هه‌ڵبژاردن و ململانێیه‌ دروسته‌كانی خۆیه‌وه‌. بۆ زیاتر پشتگیری ئه‌م بۆ چوونه‌  ده‌بێت لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ ڕیفۆرمی  (دكتۆر موسه‌ده‌ق )  بكه‌ین  له‌دژی گه‌نده‌ڵیه‌كانی  شای ئێران  و ده‌رئه‌نجام شای ده‌رپه‌ڕاند.

 

 

 

 دكتۆر موسه‌ده‌ق  ده‌یویست گه‌لانی ئێران خۆیان نه‌وتی خۆیان بفرۆشن و شوناسه‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی و مه‌زهه‌بیه‌كانی  خۆیان  له‌نێو خۆیاندا بێ كاریگه‌ری ده‌ره‌كی  یه‌كلایبكه‌نه‌وه‌.

  به‌ڵام له‌ساڵی ‌ ١٩٥٣ دا سیای ئه‌مریكی، كۆدێتایه‌كی بۆ ڕێكخست و فڕیاندایه‌ زیندانه‌وه‌‌،  وه‌ك چۆن ئه‌مریكاییه‌كان دوای چه‌نده‌ها ساڵ دانیان به‌وه‌دا نا، كه‌ كۆدێتاكه‌ی هێنانه‌وه‌ی شای ئێران ده‌زگای  سیای له‌پشته‌وه‌ بوو٤    

 

 له‌ ئێستاشدا هه‌مان گه‌مه‌ دێرینه‌كه‌یه‌ ‌، به‌ڵام  به‌ میتۆد و پلانی نوێیه‌وه‌،  ئه‌ویش تیژكردنه‌و‌ه‌ی  شوناسی   گروپه‌ مه‌زهه‌بی و تایفی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانه‌‌،  و پڕكردنیانه‌ له‌نیگه‌رانی و بێ متمانه‌یی له‌ نێواناندا.

 كردنی شوناسه‌ كولتوریی و ئاینیه‌كانه‌ به‌ دیسكۆرسێكی سیاسی، به‌جۆرێك  دژایه‌تی یه‌كتر بكه‌ن، چونكه‌  نیو لیبرالیزم  له‌ڕێگه‌ی بیرمه‌نده‌ ساخته‌كانیانه‌وه‌ له‌و بڕوایه‌دان؛ كه‌  كولتوره‌كان له‌دژی یه‌كتر له‌زۆرانبازیدان.

 

 

 

 وه‌ك چۆن چه‌مكی (ململانێیی شارستانیه‌كان) ی هێنایه‌ ئاراوه‌، كه ‌له‌ڕاستیدا قسه‌یه‌كی بێمانا نه‌بێت، هیچیتر نییه‌‌. چونكه‌ شارستانیه‌تیه‌كان یه‌كتری ته‌واو ده‌كه‌ن، كولتوره‌كان یه‌كتری ته‌واو ده‌كه‌ن.

  موزیكی میلله‌تان یه‌كتری ته‌واو ده‌كه‌ن. كولتوری  خواردن و بازرگانی و  پیشه‌ی ده‌ستی  ژیانی شارستانی نه‌ك له‌زۆرانبازیدا نین، به‌ڵكو به‌بێ یه‌كتری و له‌گه‌ڵ یه‌كتردا نه‌بێت توانای به‌رده‌وامیان نییه‌. 

  به‌ڵام ئه‌وه‌ ئه‌مریكانیزمه‌ له‌ دوورگه‌یه‌كی دووره‌وه‌ دێت و ده‌یه‌وێت كولتوره‌كان بكاته‌ دێودرنج له‌یه‌كتری و سیاسه‌تی دژایه‌تی كولتوره‌كان و دژایه‌تی  شوناسی نه‌ته‌وه‌یی  له‌ناوچه‌كه‌دا   پیاده ‌ده‌كه‌ن.

 

 گرینگۆكان له‌ڕێگه‌ی سیاسیه‌كانی  ناو حزبه‌ لۆكالی و ڕێكخراو  و به‌ناو كه‌سایه‌تی و به‌ناو ڕاوێژكاره‌كانه‌وه‌  دێنه‌ نێوان ئه‌م پارچه‌ پارچه‌ییه‌ پۆست كۆلۆنیالیه‌وه‌ و كاریان له‌سه‌ر ده‌كه‌ن. وه‌ك له‌ ‌ به‌هاری عه‌ره‌بیدا بینیمان دیكتاتۆره‌كان ڕۆیشتن.

 

 

 

   به‌ڵام بۆ نمونه‌ (لیبیا) بۆته‌ چه‌نده‌ها ناوچه‌ی دژ به‌یه‌ك ‌، سوریا له‌سه‌ر زه‌وی په‌رتبووه‌ و  ئێراقی دوای سه‌دامیش هه‌ر به‌ناو یه‌كگرتووه‌ و له‌داهاتوودا ئێران و توركیاش یه‌كگرتوویی به‌زه‌بریان هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌.

 به‌مه‌ش گروپ و نه‌ته‌وه‌كانی ناوچه‌كه‌ چۆن پێشتر له‌قه‌یرانی خوێناویدا بوون، ئاوه‌ها دیسانه‌وه‌ له‌ مۆدێلی تازه‌ی نیولیبرالیزمدا ده‌كه‌ونه‌ ناو قه‌یرانی خوێناوی  نوێوه‌.

 

 له‌ناو ئه‌م فه‌وزای ئێستای ناوچه‌كه‌دا، فیگورێكی  پۆست مۆدێرن و ئه‌مریكانی وه‌ك (مه‌لیك سه‌لمان) ی  گه‌نج له ‌سعودیه له‌ناو خانه‌واده‌ی  (ئال – سعود) ‌ په‌یدا ده‌بێت و هه‌ژموونی ترادیتسێۆنی  نه‌وه‌ی كۆن ڕاده‌ماڵێت. 

 به‌ڵام  ده‌بێت تێبینی ئه‌وه‌ بكه‌ین  ڕاسته‌ به‌ پۆپۆلیستی و هه‌رای مۆدێرنبوون و عه‌لمانیبوون ده‌ستپێكرد، به‌ڵام به‌‌گۆڕانكاری كه‌م و ته‌نها له‌فۆرمدا نیشتۆته‌وه، چونكه‌  هێشتا سه‌ربڕین و ده‌ست بڕین و فڕاندن و ئازادی بیروڕا وه‌ك خۆیه‌تی‌. 

 

،،

ئه‌مریكا پارێزگاری له‌مانه‌وه‌ی ئه‌و ڕژێمانه‌ده‌كات كه‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌پارێزن جا ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ دیموكراسی بێت یاخود به‌پێچه‌وانه‌وه‌.

 

 بێگومان  ئه‌مریكانیزم له‌وه‌ش زیاتر  ڕێگه‌ نادات (بنه‌ما وه‌هابیه‌كانی)  ئه‌م ڕژێمه‌ بگۆڕدرێت كه‌  بێگومان خزمه‌ت به‌ سیاسه‌تی نیو لیبرالیزم ده‌كات له‌ناوچه‌كه‌دا، به‌مانای ئه‌وه‌نده‌ ده‌گۆڕن كه ‌ته‌نها به‌شی نه‌شته‌رگه‌ری جوانی ستایل ئه‌مریكایی بكات.

 

به‌مشێوه‌یه‌  نه‌ریته‌ كۆنه‌كانی عه‌ره‌بایه‌تی و كوردایه‌تی و ئیسلامه‌تی و شۆرشگێڕی ته‌قلیدی  ده‌گۆڕدرێت به‌ فۆرمێكی تر  كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكانیزم و شۆیه‌كانی سیاسه‌تدا بگونجێت.

ئاوه‌ها  له‌م شۆ و نمایشه‌ ئه‌مریكانیه‌دا،  فیگوری سیاسی له‌ناوچه‌كه‌دا  وه‌ك (سوپه‌ر ستار) یان لێ دێت چۆن له‌پڕ به‌ناوبانگ ده‌بن  ئاوه‌هاش  له‌پڕ ده‌بن به‌هه‌ڵم  و هیچ به‌جێناهێڵن.

 وه‌ك هه‌مبه‌گه‌ری مه‌گدۆنالزیان  لێ دێت ته‌نها تامی هامبه‌رگه‌ری ڕاسته‌قینه‌ ده‌دات و تامه‌كه‌ی  وه‌همیه‌ و  تێربوونیش ته‌نها بۆ كاتێكی كورته‌. ئاوه‌ها سیاسی ئه‌م ناوچانه‌، ده‌بنه‌  كرێكاره‌ هه‌رزانه‌كانی  ناو مه‌تبه‌خی ماگدۆنالزی نیولیبرال،  بێ مێژوو و بێ به‌ها،  چۆن په‌یدا ده‌بن ئاوه‌ها ونده‌بن. 

 

،،

دروست كردنی باند و ڕێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌كان، یه‌كێكه‌ له‌ڕێكاره‌كانی گه‌یشتن به‌ئامانجه‌كانی وڵاته‌ زلهێزه‌كان به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا.

 

   

میتۆدی نوێی ئه‌مریكانیزم و لیبرالیزمی نوێی ئه‌م مه‌تبه‌خی‌ مه‌گدۆنالزه‌ له‌ڕێگه‌ی سه‌فیره‌كانیان و ڕاپۆرتنوسه‌كانیانه‌وه‌، حكومه‌ت و حزب و كه‌سه‌كان ده‌جوڵێنن،  پۆپۆلیزم و ئیسلامیزم و مه‌زهه‌بیه‌ت تیژده‌كه‌نه‌وه‌، گه‌نده‌ڵه‌كان به‌به‌رگی ته‌كنۆقرات و به‌شێوازی یاسایكردنی گه‌نده‌ڵی جارێیكتر نمایشده‌كه‌نه‌وه‌.

 ئاوه‌ها  له‌م كه‌رنه‌ڤاڵه‌ نیولیبرالیه‌تدا  سه‌رمایه‌داری له‌پڕ ده‌بن به‌سیاسی و مه‌لای واعیزی  سه‌ر شاشه ده‌رده‌كه‌ون ‌ و ده‌بنه‌ ئه‌ندام په‌ڕله‌مان و  منداڵی سه‌كرده‌كانیش  كه‌ له‌ ئه‌و‌روپا و ئه‌مریكا گه‌وره‌بوون  دێنه‌وه‌ ناو وڵات و گه‌مه‌ی خۆیان ده‌كه‌ن.   

 

له‌دێر زه‌ماندا‌ بریتانیا وه‌ك هێزێكی ئیمپریالی ته‌قیلدی، خه‌ڵكیان  ده‌نارده  ‌ناو شۆڕشه‌كان و ئه‌وانه‌  ده‌بوون  به‌پاڵه‌وان و سه‌ركرده‌ و ڕووداوه‌كانیان ئاڕاسته‌ده‌كرد. ئه‌مانه ئه‌م پیاوی بریتانی و هه‌ندێك جار ئه‌مریكایانه‌ ‌ دوای مردنیشیان  له‌ یاده‌وه‌ری میلله‌تاندا ماونه‌ته‌وه وه‌ك شۆرشگێڕ.

  به‌ڵام هه‌ر كاتێك زانیوویانه‌ خه‌ریكه‌  ده‌بن به‌ ڕه‌مزێك و نه‌وه‌ی داهاتوو  بۆ گه‌ڕان به‌دووی سیاسه‌تێكی نوێ و شوناسێكی  به‌كاریدێنن، ئه‌وا ئه‌رشیفه‌كانیان ئاشكرا كردووه‌. 

 

 

 

  به‌ڵام له‌م سه‌ده‌ی بیست و یه‌كه‌دا و پۆست مۆدێرن و گڵۆبالیزه‌یشنه‌دا  چیتر ئه‌م مۆدێله‌ درێژخایه‌نه‌  پێویست نه‌ماوه‌.  چونكه‌  له‌هه‌شتاكانه‌وه‌ ئه‌مریكانیزم میتۆدی دیكه‌ی  تاقیكردۆته‌وه‌‌‌ وه‌ك دروستكردنی  ئه‌فغان عه‌ره‌ب  و قاعیده‌ له‌ڕێگه‌ی عه‌بدوڵا عه‌زام و ئوسامه‌ بن لادن و ئه‌یمه‌ن زه‌واهری و موخابه‌راتی پاكستانه‌وه‌. 

  به‌ڵام  كاتێك ئه‌مانه‌‌ش ده‌بن به‌گرفت، بنه‌مای گه‌مه‌كه‌ ده‌گۆڕدرێت، ئه‌مریكانیزم مۆدێلی خواردنی سه‌فه‌ری یان بڵێین  مۆدێلی ما‌گدۆنالز  په‌یڕه‌و ده‌كات، دێت و  ئیسلامیزم له‌و خه‌ته‌ ئیخوانییه‌  نه‌ریتگه‌راییه‌ و عه‌زامی و سه‌یدقوتبی و حه‌سه‌ن به‌نیاییه‌ی ده‌ردهێنێت و  ده‌یكاته‌ قاپی سه‌فه‌ری و ماگدۆنالیزه‌ی ده‌كات.

 

 چۆن ئه‌مه‌ ده‌كات؟ بۆ ئه‌وه‌ی له‌م ماگدۆنالیزه‌یه‌ تێبگه‌ین نمونه‌ی  پیاوێكی شه‌رمنی وه‌ك (ئه‌بوبه‌كر به‌غدادی)  وه‌رده‌گرین كه‌ ئه‌مریكاییه‌كان باش ده‌یانزانی ئه‌م پیاوه‌ شه‌رمن و بێده‌نگه‌، ده‌سته‌ ڕاستی (ئه‌بوموسه‌عه‌ب  زه‌رقاوی)  ئه‌میری قاعیده‌ بوو له‌ ئێراق.

  كه‌چی   له‌زیندان ده‌یهێننه‌ ده‌ره‌وه‌ و دوایش  ده‌یكه‌ن به‌سه‌ركرده‌یه‌كی ئیسلامی جیهادی توندڕه‌و  له‌ باشووری ئێراق و  شتێك داده‌مه‌زرێنێت به‌ناوی داعش‌  و دژایه‌تی خۆی  بۆ ‌ڕێكخراوی قاعیده‌   ڕاده‌گه‌یه‌نێت.

 

 

 

 به‌مه‌ش ئه‌مریكانیزم  وێنه‌ی جیهادیه‌كان ده‌گۆڕێت له‌ جیهادیستی ته‌قلیدییه‌وه‌ بۆ جیهادیستی ئه‌مریكان ستایل.  به‌مشێوه‌یه‌  ده‌ركه‌و‌تنی (ئه‌بوبه‌كر به‌غدادی ) به‌ كاتژمێرێكی ده‌ستی (ئۆمێگا) ی شه‌ش هه‌زار دۆلاریه‌وه‌ له مزگه‌وتێكی موسڵدا.

  و  به‌م ڕه‌مزه‌ لایڤ ستایل ئه‌مریكانیه‌وه‌ سه‌ره‌تای ستایلێكی  نوێ و بێ په‌رده‌‌ له‌ناو ڕه‌وته‌ جیهادییه‌ نوێیه‌كاندابانگه‌شه‌ ده‌كات، ئه‌مریكانیزم ده‌یه‌وێت به‌م وێنه‌یه،‌ له ‌وێنه‌ی پیاوه‌ كۆنه‌كه‌ی خۆی (بن لادن) ڕزگاری بێت. 

 

‌ ڕاسته‌ خانه‌واده‌ی (بن لادن) له‌گه‌ڵ خانه‌واده‌ی (جۆرج ده‌بلیو بوش) له‌ بازرگانی نه‌وتدا شه‌ریك بوون، به‌ڵام كاتێك پیاوه‌ ئیسلامییه‌، سعودیه‌ ئه‌فغان عه‌ره‌به‌ دروستكراوه‌كه‌ی سیای ئه‌مریكی هه‌ڵده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا و  له‌سه‌ر شاشه‌كان ده‌رده‌كه‌وێت.

  ئه‌و  به‌ جلێكی ساده‌و كڵاشنكۆفێكی شان و ده‌وو ده‌ستی ساده‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌م وێنه‌یه‌ وێنه‌ی (ئوسامه‌ بن لادن) ی ملیۆنه‌ره‌ كه‌ نایه‌وێت وه‌ك ملیۆنه‌رێك ده‌ربكه‌وێت.

 

 

 

  كه‌چی ئه‌بوبه‌كری به‌غدادی  له‌ڕه‌چه‌ڵكدا  هه‌ژار دێت و ئه‌م نه‌ریته‌ جیهادییه‌ ئایدۆلۆژییه‌ خاكییه‌ ده‌گۆڕێت به‌ پیاوێكی هه‌ژار كه ‌وه‌ك (بیزنس مان)  به ‌كاتژمێری ئۆمیگای شه‌ش هه‌زار دۆلاریه‌وه‌ و دونیایه‌ك بۆدی گارده‌وه‌ له‌مزگه‌وتێك ده‌رده‌كه‌وێت.

 جله‌كانی گرانبه‌ها و گرته‌ی كامێراكه‌ی له‌كامێرا هه‌ره‌ به‌رزه‌ (Full HD) و نه‌ك كڵاشینكۆفی خۆی پێ نییه‌، به‌ڵكو له‌جیاتی كڵاشینكۆڤ زوو زوو به‌مه‌به‌سته‌وه‌ كاتژمێره‌كه‌ی ده‌رده‌خات. به‌مه‌رجێك (ئوسامه‌ بن لادن)  هه‌میشه‌ كڵاشینكۆفه‌كه‌ی وه‌ها داده‌نا كه‌ به‌رچاو بێت.

 

ئاوه‌ها وێنه‌كانی ئه‌مریكانیزم ده‌بینین  له‌نێوان دووپیاوی سیای ئه‌مریكدا، دوو وێنه‌ی شۆی ئه‌مریكی جیاوازمان نیشانده‌ده‌ن؛ ئه‌وه‌ی  هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی بیست  و ئه‌وه‌ی دووهه‌زار و چوارده‌ی سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك.

 وێنه‌ی شۆڕشگێڕی ته‌قیلدی و شۆڕشگێری سه‌فه‌ری‌، سمبولی ئه‌ویان كڵاشینكۆفه‌ و ئه‌ویتریان كاتژمێری ئۆمیگای شه‌ش هه‌زار دۆلاری. به‌م شێوه‌یه‌  به‌غدادی  سه‌ره‌تای ئێرایه‌كی دیكه‌ی ئه‌مریكانیزمی له‌ناو ڕه‌وته‌ جیهادیه‌كاندا بانگه‌شه‌كرد.

 

 

 

 به‌و كاتژمێره‌ ئۆمیگا و ‌ گرته‌ ڤیدوێیه‌كی های كوالێتیه‌وه‌ له‌موسڵ، سه‌ره‌تای گۆڕانی گه‌مه‌كه‌  له‌ئاسۆگه‌دا ده‌ركه‌وت‌‌.  به‌جۆرێك، كه‌ قاعیده‌ی (ئه‌یمه‌ن زه‌وا‌هیری) ‌  له‌دژی ئه‌م وێنه‌ نوێیه‌ی ڕه‌وته‌ جیهادیهی ئێراق‌ بوون.

 چونكه‌ ئه‌وان وه‌ك فیگوری دروستكراوی سیای ئه‌مریكی  و درێژبوونه‌وه‌ی ئه‌فغان عه‌ره‌ب، هه‌ستیانكرد  چیتر  به‌كه‌ڵكی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ نه‌ماون و به‌سه‌رچوون...

 

ئاوه‌ها داعش وه‌ك سوپه‌رستار وه‌هابوون چۆن په‌یدابوون ئاوه‌ها ڕۆیشتن، به‌مه‌رجێك قاعیده‌ سه‌ر به‌ نه‌وه‌ نه‌ریتگه‌راییه‌ ئیسلامیزمه‌كه‌ بوو،  به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ش بڵێین، سه‌ره‌ڕای  لاوازبوونی وزه‌ی عه‌سكه‌ری قاعیده‌.

  هێشتا ڕه‌گه‌ مێژوویی و ئایدۆلۆژیه‌كه‌ی كارده‌كات و ته‌نها خواوه‌نده‌كان ده‌زانن ئه‌مریكا بۆ كه‌ی هه‌ڵیگرتوون!  داعش به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مۆدێله‌ مه‌گدۆنالزه‌كه‌ی ئیسلامی سیاسی بوو، ‌ زۆر  زوو سه‌رف بوو.

 

 

 

 

 بۆئه‌وه‌ی  زیاتر له‌ مۆدێلی ئه‌مریكانیزم و گه‌مه‌كه‌ی تێبگه‌ین له‌ناوچه‌كه‌دا له‌ نمونه‌ی  داعش  ده‌رناچین و  ئاوڕێك ده‌دینه‌وه‌، به‌وه‌ی  چۆن  له‌ماوه‌ی چوار ڕۆژدا، به‌مانای  له‌ ٦ حوزه‌یران تاوه‌كو ١٠ ی حوزه‌یران (یونیو ) ٢٠١٤  داعش شاری  موسڵیان داگیركرد. پرسیاره‌كه‌ تاوه‌كو ئه‌مڕۆ ئه‌وه‌یه؛‌  چۆن ئه‌م هه‌موو سوپایه‌ به‌رامبه‌ر چه‌ند كڵاشنیكۆف به‌شانێك هه‌ڵاتن؟! 

   به‌ڵام  ده‌رئه‌نجامه‌كان دیاربوو، به‌وه‌ی ئه‌م داگیركردن و كشانه‌وه‌ به‌په‌له‌یه‌ له ‌موسڵ،   وڵاتانی كه‌نداو و توركیا و ئێرانیشی  هه‌ژاند. ئیدی  هه‌زاره‌ها گرێبه‌ستی كڕینی چه‌ك له‌گه‌ڵ  ئه‌مریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی ئیمزاكرا و چه‌كی ئه‌مریكی كه ‌ئێستا به‌كه‌ڵكی ئه‌مریكایه‌كان نه‌ماون و سه‌د قات له‌وه‌ نوێتریان هه‌یه،‌ ناوچه‌كه‌ی ته‌نیوه‌ته‌وه‌‌.

 ئه‌مریكا وه‌ك ئه‌و تلیاك فرۆشه‌ و‌ایه‌ كه‌سه‌ره‌تا تلیاكت به‌ خۆڕایی   ده‌داتێ  به‌ڵام  كه‌ موعتاد بوویت به‌گران و سه‌د قات پێتده‌فرۆشێته‌وه‌...به‌مجۆره‌ چه‌كی ئه‌مریكی  له‌ڕێگه‌ی توركیا و قه‌ته‌ره‌وه له‌سه‌رێكه‌وه‌ درا  به‌داعش،‌ له‌سه‌رێكی تره‌وه‌  به‌ كورد و سوپای ئێراقی.  

 به‌مجۆره‌ له‌ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌كی ئه‌مریكی له‌ناوچه‌كه‌، ده‌وڵه‌تانی  كه‌نداو و توركیاش بۆ ڕاگرتنی هاوسه‌نگی سه‌ربازی خۆیان،  وورده‌ وورده‌ كه‌وتنه‌ كڕینی چه‌كی نوێی ئه‌مریكی.

 

 

 به‌مجۆره‌ ده‌خیله‌‌كان به‌تاڵده‌بوونه‌وه‌، به‌تایبه‌ت  توركیا كه‌وته‌ ته‌ڵه‌ی ئه‌و فۆبیایه‌ی،  كه‌ كورد چه‌كی ئه‌مریكی به‌ده‌سته‌ و ده‌خیله‌كه‌ی له‌جه‌نگ و سوپادا ڕۆژ به‌رۆژ به‌تاڵ و به‌تاڵتر ده‌بێته‌وه‌. 

 ئێستاش له‌لایه‌ك ئه‌مریكا گه‌مارۆی ئابووری خستۆته‌ سه‌ر توركیا و له‌لایه‌كیش سوستێمی به‌رگری ڕۆكێتی له‌ كه‌نداو كشاندۆته‌وه‌، به‌مانای گه‌مارۆی سه‌ربازی  خستۆته‌ سه‌ر كه‌نداو وبه‌ئاشكرا داوای پاره‌ ده‌كه‌ن و توركیاش له‌به‌رده‌م نابووتبوونه‌دایه‌‌، به‌مجۆره‌ ئه‌مریكا به‌ری داگیركردنی موسڵ به‌هێواشی و له‌سه‌رخۆ  ده‌چنێته‌وه‌.

 

ده‌بێت هه‌میشه‌ ئه‌وه‌مان له‌به‌رچاو بێت، به‌تایبه‌ت بۆ ئه‌و بزواته‌ سیاسیه‌ لۆكالانه‌ی دژی گه‌نده‌ڵی كارده‌كه‌ن،   كه‌ ئه‌مریكا و  ئه‌مریكانیزم هه‌رگیز دژی گه‌نده‌ڵی و گه‌نده‌ڵكاران نین‌، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ بۆ سیاسه‌تی نیولیبرالیزم  وه‌ك ئه‌و مریشكه‌ وه‌هان كه‌ هێلكه‌ی ئاڵتونیان بۆ ده‌كه‌ن و هه‌میشه‌ داڵده‌ و پشتگیریان ده‌كه‌ن. 

 

 

 

  بچوكترین نمونه‌؛   هه‌ر له‌ ئێراقدا و ته‌نانه‌ت پێش  شه‌ڕی داعش  وه‌زیری به‌رگری ئێراقی پێشوو (عبد القادر العبيدي) ، به‌پێی لێدوانی ئه‌ندام په‌ڕله‌مانی پێشووی ئێراق (هاشم الدراجی)  كه ‌له‌ لیژنه‌ی په‌ڕله‌مانی به‌دواداچووندا بووه‌ ده‌ڵێت؛ جه‌نابی وه‌زیر  (ده ‌ملیار دۆلار) ی بۆ چه‌ند گرێبه‌ستێك ئیمزا كردووه‌  ‌كه ‌له‌بنه‌ڕه‌تدا شتومه‌كه‌ سه‌ربازییه‌كان  هه‌ندێكیان نرخیان  چل هه‌زار دۆلاره به‌قازانجه‌وه.

  كه‌چی ملیۆنه‌ها دۆلاری بۆ سه‌رفكراوه‌‌! یه‌ك فڕۆكه‌ی جه‌نگی نرخی دووسه‌د هه‌زار دۆلار بووه‌، كه‌چی جه‌نابی وه‌زیر به‌دوانزه‌ ملیۆن دۆلار كڕیویه‌تی! 

 دوایش   جه‌نابی وه‌زیر سه‌فه‌ر ده‌كات بۆ ئه‌مریكا و له‌پڕ ونده‌بێت. دوایی ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ ‌ئه‌مریكا پاڵیداوه‌ته‌وه‌ و  نه‌شته‌رگه‌ری ده‌موچاوی خۆی كردووه‌!٤...ئاوه‌ها به‌ڕێزان  ئه‌مریكانیزم كارده‌كات.

  ده‌موچاوه‌كان  وه‌ك وه‌زیری پێشووی ئێراق ده‌گۆڕێت! به‌مشێوه‌یه‌  گه‌نده‌ڵی  له‌ڕێگه‌ی ئه‌مریكانیزمه‌وه‌  ڕه‌هه‌ندێكی گڵۆباڵ  و یاسایی  وه‌رده‌گرێت.

 

 

 

جوڵه‌یه‌كی تری ئه‌مریكانیزم ‌ له ‌كوردستانی باشوور‌ به‌مجۆره‌یه‌، به‌وه‌ی   ده‌یه‌وێت   له‌  به‌ها نه‌ریته‌گه‌راییه‌كانی شۆڕشی ته‌قلیدیی كوردیی  بدات كه ‌له‌ ناوه‌ڕاستی په‌نجاكانه‌وه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌، به‌مانای ده‌یه‌وێت پیره‌كانی شۆڕش فڕێبداته‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌.

 بێگومان  له‌ڕێگه‌ی   چین و توێژێكی نوێ، كه‌ له‌هه‌ناوی هه‌مان چین و توێژی شۆڕشه‌وه‌ له‌دایكبوون. ئه‌مانه‌ منداڵه‌ ئه‌مریكی و له‌نده‌نیه‌كانی سه‌ركرده‌ زیندوو و مردووه‌كانی شۆڕشی كوردین.

 

ڕاسته‌ ئه‌م منداڵانه‌  له‌ ده‌موچاودا جیاوازن، له‌به‌رگ و زمانزانین و ستایلی ژیانی ڕۆژئاوایدا جیاوازان، به‌ڵام له‌ جه‌وهه‌ردا كوتومت  كۆپی نه‌وه‌ی پێش خۆیانن. له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌م كۆنسێپته‌ ئه‌مریكانییه‌‌  سه‌ره‌تاكانی گۆڕانكاری له‌ هه‌رێمی كوردستاندا له‌ ئاسۆگه‌دا خۆی ده‌رخستووه‌‌؛ ئه‌ویش  له‌ڕێگه‌ی ڕاماڵینی نه‌وه‌ی كۆنی شۆڕشه‌ كه‌ له ‌ده‌سه‌ڵاتدان، به‌نه‌وه‌ی تازه‌ی مۆدێرنی له‌دایكبووی هه‌مان نه‌وه‌، به‌ڵام   سه‌د ده‌ر سه‌د  پڕۆ ئه‌مریكایی.      

 

 

 

ئاوه‌ها   ‌چ له ‌زۆنی زه‌رد و   له ‌زۆنی سه‌وز  و مۆر، له‌ڕێگه‌ی  پشتگیركردنی هه‌ژموونی   ئه‌مریكانیزم ‌ له ‌ناو حزب و بزواته‌كاندا‌، ئه‌م چینه‌ و توێژه‌ پیرانه‌ی شۆڕشی كوردی  ته‌قلیدی،  له‌ڕێگه‌ی منداڵه‌ ئه‌مریكی و له‌نده‌نیه‌كانه‌وه‌  ڕاده‌ماڵرێن و پێگه‌ی سه‌رۆك و جێگری سكرتێری گشتی و ڕێكخه‌ری گشتی  گه‌ر لانه‌برێن ئه‌وا ته‌واو كاڵده‌بنه‌وه و ڕه‌مزی ده‌كرێن‌.

 ته‌نانه‌ت له‌ناو كۆنزه‌رڤاتیڤترین حزبی كوردی  وێنه‌ی سه‌رۆك ته‌واو كاڵده‌بێته‌وه به‌ هه‌ژموونی  نه‌وه‌یه‌كی  ئه‌مریكی و پڕۆ ئه‌مریكیه‌كه‌ی. له‌ ناو سۆسیال دیموكراتی كوردیدا  ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی له ‌له‌نده‌ن گه‌وره‌ بوون، هه‌مان ئه‌رك جێبه‌جێده‌كه‌ن و سیاسه‌تی ماگدۆنالیزه‌كردنی یه‌كێتی  وورده‌وورده‌ ده‌ستیپێكردووه‌‌.

،،

ساڵی داهاتوو، ساڵی كۆنگره ‌حزبیه‌كان ‌بێت، تێدا ‌نه‌وه‌ی كۆن، چ له‌ناو پارتی و چ له‌ناو گۆڕان و چ له‌ناو یه‌كێتیدا ماڵئاوایی بكه‌ن. 

 

 له‌ناو گۆڕانیشدا منداڵه‌ له‌نده‌نیه‌كان ده‌مێكه‌ هه‌موو سامانی گۆڕانیان به‌تاپۆی ڕه‌ش له‌بنده‌ستدایه‌ و  به‌و ئاڕاسته‌یه‌ كارده‌كه‌ن، كه‌ نه‌وه‌ كۆنه‌كه‌ی باوكیان ده‌ربكه‌ن. ته‌نانه‌ت كه‌ وه‌فده‌ ئه‌مریكی بێگانه‌كان دێن، سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ ئه‌م دوو منداڵه‌ له‌نده‌نیه‌دا كۆده‌بنه‌وه‌، وه‌ك چۆن له‌ناو یه‌كێتیشدا هه‌مان چیرۆكه‌. له‌ پارتیشدا به‌هه‌مان شێوه‌یه‌.  

 

 له‌كۆتایدا، من وای بۆ ده‌چم   ساڵی داهاتوو، ساڵی كۆنگره ‌حزبیه‌كان ‌بێت، تێدا ‌نه‌وه‌ی كۆن، چ له‌ناو پارتی و چ له‌ناو گۆڕان و چ له‌ناو یه‌كێتیدا ماڵئاوایی بكه‌ن. به‌مه‌ش سه‌رده‌م و ئێرایه‌ك كۆتایی پێدێت.

 

له‌ژێر ئه‌م چه‌تره‌دا   ده‌موچاوی بیزنسمانی سیاسی نیو لیبرالی نوێ، وه‌ك  چۆن له‌ سه‌رۆكی نه‌وه‌ی نوێدا به‌رجه‌سته‌یه‌، له‌دایكده‌بن و  له‌ژێر چه‌تری منداڵه‌ له‌نده‌نیه‌كاندا كه‌شێكی نوێی سیاسی ده‌ستپێده‌كات، كه‌ كه‌ش و هه‌وای  ئه‌مریكانیزمه‌ له‌ناوچه‌كه‌.

 

 

ڕاسته‌  هه‌ندێك سه‌رمایه‌ و پڕۆژه‌ ده‌جوڵێت، به‌ڵام كۆی كوردستان ده‌بێته‌ پرۆژه‌یه‌ك بۆ كه‌رتی تایبه‌تبوون و فرۆشتنی ئاسمان و زه‌وی و ئیراده‌ و كردنی خه‌ڵكی  كوردستان به‌ كۆیله‌ی  ‌ كارگه‌یه‌كی گه‌وره‌ و كرێچی و پاسه‌وانی چینێكی نوێیی سه‌رمایه‌داری وه‌حشی ڕۆژهه‌ڵاتی.  بۆ ئه‌مه‌ش سیاسه‌ت  له‌یه‌كه‌م هه‌نگاودا  به‌ ئاڕاسته‌ی ‌ (ماگدۆنالیزه‌كردنی كوردبوون) هه‌نگاو ده‌نێت. 

 به‌مانای به‌شمه‌كخۆركردنی شوناس و كولتور و به‌ها كوردیی و دیموكراتی و ئازادییه‌كانه‌. به‌ بێ به‌هاكردنی زمان و ئه‌ده‌ب و هونه‌ری كوردی و شوناسی كوردبوون و توانه‌ی له‌ئێراقبووندا ده‌ستپێده‌كات.

‌ به‌مجۆره‌ ئه‌مریكانیزم  گه‌مه‌ نوێیه‌كه‌ی خۆی ده‌كات، ئه‌ویش  فڕێدانی قه‌یرانێكی دیكه‌ی ترسناكه‌ ‌ بۆ ناو شوناسه‌ نه‌ته‌وه‌یی و  كولتوریی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانمان. ئه‌مریكانیزم شۆی ده‌وێت، كه‌ڕنه‌ڤاڵی خۆی ده‌وێت.

 هه‌ربۆیه‌   ‌ئێرای ئه‌مریكانیزم   له‌ڕێگه‌ی  منداڵه‌ له‌نده‌نی و ئه‌مریكانیه‌كانی  نه‌وه‌ی سه‌رۆك و سه‌ركرده‌كان  ده‌ستپێده‌كات و شۆیه‌ هه‌رزانه‌كه‌‌ی ماگدۆنالیزه‌بوونی كوردبوون وه‌ك ئه‌نفالێكی ڕۆحی به‌رۆكمان پێده‌گرێت. 

 

 

په‌راوێزه‌كان؛

*One Hundred Years of Solitude - Chapter 12

٢.  بۆ زیاتر ده‌رباره‌ی پشتگیری  سیای ئه‌مریكی له‌ سه‌دام له‌ ١٩٦٣ فه‌رموون له‌گه‌ڵ ئه‌م ڕاپۆڕته‌ی ئیندیپێندێنتی بریتانی؛

https://www.independent.co.uk/news/world/revealed-how-the-west-set-saddam-on-the-bloody-road-to-power-1258618.html

هه‌روه‌ها؛ چۆن سیای ئه‌مریكی سه‌دامی خسته‌ ناو ده‌سه‌ڵاته‌وه – هارتفۆرد  ئه‌رشیف‌؛

http://www.hartford-hwp.com/archives/51/217.html

هه‌روه‌ها ئه‌م لینكه‌؛  پێگه‌ی هه‌واڵه‌ مێژووییه‌كان -

https://historynewsnetwork.org/article/1066

٣. ده‌رباره‌ی دانپێدانانی سیای ئه‌مریكی كه‌ له‌پشت  كۆدێتاكه‌ی ١٩٥٣ ئێرانه‌وه‌ بوون فه‌رموون  له‌گه‌ڵ گاردیان؛

https://www.theguardian.com/world/2013/aug/19/cia-admits-role-1953-iranian-coup

٤. . https://www.milletpress.com/Detail.aspx?Jiamre=75761&T