زنجیرە بەرزاییەكانی حەمرین, زنجیرەیەكی ستراتیژیی لەبیركراو

زنجیرە بەرزاییەكانی حەمرین, زنجیرەیەكی ستراتیژیی لەبیركراو

400 خوێندراوەتەوە

ڕەنگە هیچ گەلێك شك نەبەین هێندەی گەلی كورد پشتی بەدروشمی بێكردار نەبەستبێت لەباری پرسە سیاسی و چارەنووس سازەكانییەوە. ئەوەندەی ناوچەیی بیری كردووەتەوە نیوهێندە ستراتیژیی و دوور مەودا نەیڕوانییوەتە ئایندە. ئەمە لەم چەند دێری سەرەوە زیاتر حەقیقەتی بیركردنەوەی كاربەدستان و سیاسییەكانی كوردبوون لەباشوری كوردستان.

 

،،

زۆربه‌ی وڵاتانی پێشكه‌وتوو گرنگی به‌ناوچه‌ به‌رزای و شاخاوییه‌كان ده‌ده‌ن، وه‌ك سوریا و ئیسڕائیل بۆ به‌رزاییه‌كانی جۆلان، به‌ڵام لای ئێمه‌ جگه‌ له‌ موزایه‌ده‌ هیچ هه‌وڵێك بۆ پاراستنی ئه‌و سه‌رمایه‌ سروشتیانه‌ نادرێت.

 

 لەبەر ئەوەی سیاسییەكان تەنیا پشت بەخۆیان دەبەستن لە لێدوان و بەرنامە و پێشتر درێژكراوەی سیاسی وڵاتانی تر بوون لەسەردەمی چەكرداریدا، ئێستاش لەژێرهەمان هەژموون و سیاسەتی وڵاتانی دراوسیدان، بەیەك ئاماژە یان هەر ئەوە بەسەر بۆ ئەوەی هەر هەنگاوێكیان لەتەك سیاسەتی دراوسێكان نەگونجێ ئەگەر هەموو گەلی كوردی پێ بسوتێك باكیان پێی نیە.

 هەرچ لەبارەی بەرزایی و پێگە جوگرافییە گرنگەكانەوەیە هەمیش دروشمی جوانی بێكردار دەبینین لەنێو ڕێبەران و سیاسییەكانی كورد بەبێ ئەوەی هەنگاوی بۆ بنێن، بەنمونە بەرزاییەكانی جۆلان لە سوریا و دەستبەسەرداگرتنی لەلایەن ئیسرائیلەوە، هەر ڕۆژی دوای داگیركردنەكەی بەرنامەی یەكەی نیشتەجێبوونی تێدا دەستپێكرد، ئەمەش واتا پێش هەر پێشهاتێك بەرنامە و ستراتیژیی بووە.

 

به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین

 

 

لەبارەی زنجیرە بەرزاییەكانی حەمرین لەباشوری ڕۆژئاوای باشوری كوردستان كەم نین دروشمە زەقەكان، لەزۆربەی لێدوانەكان لەباری ئەو ناوچەیەوە حەمرین وەكو كۆتا سنوری باشوری كوردستان دەستنیشان كراوە.

 كەچی نەكاری بۆكراوە نە بیرلە بەدەستهێنانەوەی كراوەتەوە. لەوەش خراپرتر كراوە بەبابەتێكی راَگەیاندنی پوچ، سەرەڕای پێگە گرنگە جوگرافی و سەربازییەكەی. پێگەی جوگرافی زنجیرە بەرزاییەكانی حەمرین لەمێژووی دووردا زنجیرە بەرزاییەكانی حەمرین سنوری نێوان دەوڵەت شاری بابل بووە لەباشوری و لەباكوریشەوە دەوڵەت شاری ئاشور.

 

 

 بەدرێژایی جوڵانەوە چەكدارییەكانی كوردستان و بەتایبەت باشوری كوردستان بەسنوری جیاكەرەوەی نێوان كورد و عەرەبی عێراقی دەستنیشان كراوە و لە مێشكی تاكی كورد چەسپێنراوە.

 چیایی حەمرین لە چەندین زنجیرە بەرزایی پێكاهاتووە، كە لە بەشی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی عێراقی فیدراڵەوە دەستپێدەكات بەرەو باكوری ڕۆژئاوا، واتە لەڕۆژئاوای شارۆچكەی مەندەلییەوە دەستپێدەكات بەرەو پارێزگاكانی كەركوك و صەڵاحەدین هەڵدەكشێ‌.

 

،،

دووری نێوان به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین و به‌غدادی پایته‌ختی عێراق ته‌نها 60كلم، ئه‌مه‌ش ستراتیژییه‌كی سیاسی و سه‌ربازی خۆی هه‌یه‌بۆ هه‌ر هێزێك بتوانێ حكومی ئه‌و به‌رزاییانه‌ بكات.

 

 چیایی زاگرۆس دەكەوێتە ڕۆژهەڵاتییە و لەپارێزگای دیالەوە و سنوری ئێرانەوە دەستپێدەكات بەرو ڕووباری دیجلە درێژ دەبێتەوە. بەرزاییەكانی حەمرین دەكەوێتە نێوان سێگۆشەیەكی گرنگ و پێگەیەكی گرنگی جوگرافییەوە، لەنێوان پارێزگاكانی [ بەغداد، صەڵاحەدین، كەركوك، ( سلێمانی – ئیدارەی گەرمیان).

 ناوچەكەش ناوچەیەكی گردەڵانە و هەردوو ڕووباری سیروان و خاسە ( عوزێم )ی پێدا تێپەڕ دەبێت. ئەمەش وای كردووە ببێتە سەرچاوەیەكی گرنگی كشتوكاڵی. زنجیرە بەرزاییەكانی چیایی حەمرین لەسنوری دیالەوە ( 60 )كم لەبەری باشوری ڕۆژئاوا بەغدادی پایتەختەوە دورە، ئەمەش پێگەی بەرزاییەكانی حەمرین زیاتر گرنگتر دەكات لەڕووی سیاسی و سەربازییە ئەگەر لەڕوانگەی سیاستەی هەرێمی كوردستان یان باشوری كوردستان لێكدانەوەی بۆ بكرێت.

 

 

 گرنگی زنجیرە بەرزاییەكانی حەمرین كشتوكاڵ: كشتوكاڵ بەخاڵێك و كەرتێكی گرنگی بەهێزبوونی ژێرخانی ئابوری هەر گەل و وڵاتێكە، بەپێشخستنی كەرتی كشتوكاڵ نەتەنیا خواردنی دروست و ئاسایشی خۆراك دەستەبەردەكات، بەڵكو دەبێتە هۆی ئاوەدانكردنەوەی تەواوی وڵات و ناوچە دورە دەستەكان. ئەمە سەرەڕای ڕەخساندنی هەلی كار و كەم كردنەوەی فشاری كۆچكردن بۆ شارەكان.

 بازنە و دەوروبەری بەرزایی و گردەكانی دەوروبەری حەمرین بەسەر تەختایەكی كەنارەكانی سیروان و عوزێمدا دەڕوانن و ناوچەیەكی بەپیتی كشتوكاڵین بۆ بەرهەمەوەرزییەكان و دەبنە سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ دابین كردنی خۆراك و ئاسایشی خۆراك چ لەچوارچێوەی عێراقی فیدراڵدا بێت، چ لەچوارچێوەی بەرنامە و سترتیژیی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا بێت.

 

 

 

 لەڕوویەكی دیكەوە بوونی بەنداوی حەمرین لەناوچەكە كەلەلەساڵی ( 1981 ) دروست كراوە بەمەبەستی پێشگیری لافاو و بەكارهێنانی وەك سەرچاوەیەكی ئاودێری بەتوانایی گلدانەوە ( 2.6 ) ملیار مەتر چوارگۆشە، ئەمە سەرەڕای بەرهەمهێنانی ( 50 )میگاوات وزەی كارەبا لەبەنداوەكە.

 هەر هێزێك لەحكومەتی عێراقی یان هەرێمی كوردستان بتوانێت بەستراتیژێكی كورت مەودا و دوور مەودا بەتەواوی كۆنترۆڵی ئاسایشی ناوچەكە و بەرزایی و دەوروبەری بكات، هێزی ئەوەی دەداتێ كۆنترۆڵی ناوچەكانی دەوروبەری بكات چ لەڕووی دانەوێڵەوە بێت چ لەڕووی بەروبوومی میوە و سەوزەوە بێت.

 لەم چەند ڕۆژ و هەفتەی پێشووەدا بینیمان دوروبەرە نزمەكانی زنجیرە بەرزاییەكانی حەمرین چۆن بەروبوومی یەكساڵەی جوتیارانیان كرد بە خۆڵە مێش و هیچ لایەنێكیش خۆی بەخاوەنی كارەسات و كۆستەكەش نەكرد.

 

 

 

  بە هەزاران دۆنم زەوی بەروبومەكانیان لەنێوبران. سەربازی هەڵكەوتەی جوگرافی زنجیرە گردەكانی بەرزاییەكانی حەمرین خاڵێكی ستراتیژیی گرنگە، هەم بۆ ناوچەكە هەم حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستان.

 بەوەی تاكوئێستا لەژێر دەسەڵاتی حكومەتی عێراقە و حكومەتی هەرێمی كوردستان بەبەشێك لەخاڵی خۆی دەزانێت و بەكۆتا سنوری جیاكەرەوی هەرێم و عێراق دادەنێت.

 بەدەر لەوە دەكەوێتە ناوچەكەی هەستیار و پڕ لەوەزەوەی وەك پارێزگای ( بەغداد و دیالە و كەركوك و صەڵاحەدین و ئیدارەگەرمیان - سلێمانی ). بەدەرگەی خوارەوەی پارێزگای كەركوك دادەنرێت، هەر بۆشیایەكی سەربازی مەترسی گەورە بۆ شار و پارێزگانی دەوروبەری بەتایبەت پارێزگا و شاری كەركوك دروست دەكات.

،،

حه‌مرین له‌دوای ڕوخانی ڕژێمی به‌عسه‌وه‌، بۆته‌ مۆڵگه‌ی گروپه‌ توند ئاژۆكان و سه‌ره‌تا مه‌ڵبه‌ندی گروپه‌ تیرۆریستییه‌كانی وه‌ك قاعیده‌ و له‌م دواییانه‌ش ناوه‌ندی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌عێراق و شام(داعش) بوو.

 

  زنجیرە بەرزاییەكانی حەمرین لەسەربەندی جەنگی عێراق – ئێران ناوچەیەكی گرنگی هێرش كردنە سەر ئێران بووە، لەبەر گرنگی ناوچەكە تاكوئێستاش ئێران زۆر بەبەرنامەوە چاوی لەسەر ناوچەكەیە و هەڵی خاڵی كردنی لەسونە مەزهەبەكان و پشتیوانی ملیشیا و هێزەكانی پاشكۆی دەكات.

 لەدوای 2003 زنجیرە بەرزاییەكان بووە بەلانكەی گروپە جیاوازە تیرۆرستەكان و چەندین بنگە و بارەگا و گروپی جیا كردویانە بەمۆڵگەی خۆیان و ناوبەناو هێرش دەكەنە سەر ناوچەكە ئاوەدان و دەوروبەری، بەڕادەیەك ناوچەكە پەراوێزخراوە بۆ ئەوە دەچێت وەك هێلكەدانی دروستبوون و خۆ كۆكردنەوەی گروپ و تاقمە چەتە و تیرۆرستەكان لێهاتووە.

 

 

 

  بەهاتنی داعش بۆ ناوچەكە، بەرزاییەكانی حەمرین وەك پێگە و مۆڵگەیەكی سەخت بووە، ئەمەش هێزی ئەوەی پێداوە بتوانێت وەك قەڵایەك بۆ هێرشكردنە سەرناوچەكانی دەروبەری بەكاری بهێنێت و بەئاسانی نەتوانرێت جێگە پێی هەڵگیرێتەوە. هەرچی لەبارەی هەرێمی كوردستان و هێزی پێشمەرگە خەون و ستراتیژیی بۆ ئەو بەرزاییە،چییە و لەكۆێ دایە؟،

  وەڵامی پرسیارەكە ڕوونە و خاوەن هیچ ستراتیژ و بەرنامەیەك نیە، نەك بۆ بەرزاییەكانی حەمرین كە كۆتا سنورییەتی و دەتوانێت مەترسی بۆ بەغدادی پایتەختیش دروست بكات، بەڵكو خاوەن هیچ ستراتیژێك نیە چۆن مامەڵە بەهێزەكەیەوە بكات بۆ ئایندە. بۆیە ئەم ناوچەیی دەوروبەری بەرزاییەكانی حەمرین هەرگیز ئارامی بەخۆیانەوە نابینن تاكو ئەو بەرزاییانە كۆنترۆڵی تەواوەتی نەكرێت.

 

،،

تا سنووری جوگرافیت به‌ده‌سته‌وه‌ بێت، ده‌توانی بڕیاری سیاسی خۆت به‌سه‌ر به‌رامبه‌ردا زیاتر بسه‌پێنی نه‌ده‌وڵات و نه‌سیاسی بێ خاك نابن.

 

 باشترین نمونەش نائارامییەكانی ناوچەیەكەیە هەر لە هەوڵی كردەوەی تیرۆرستی و ڕفاندن و سوتانی دەغڵودانی جوتیاران، لەم ڕووەشەوە تاكو بەرزاییەكانی حەمرین كۆنترۆڵی تەواوەتی نەكرێت هەرگیز ناوچەكە و بەتایبەتی گەرمیان و ئیدارەی گەرمیان لەهێڵی پێشەوە نارامی دوور ناكەوێتەوە.

 سیاسی كاتێك لەڕووی كردەییەوە پێگەیەك یان ڕووبەرێكت بەدەستەوە نەبێت، ناتوانی وەك سیاسییەك مامەڵە و سیاسەتی پێوە بكەی، بەواتایەكی دیكە سیاسەت لەسەر بنەمای نەبوو ناكرێت و بنیاد نانرێت.

 لەبارەی حەمرین و بەرزاییەكانی حەمرینیشەوە بەهەمان شێوەیە. لەو دوای شكستی داعش لەناوچەكە و چوونی هێزەكانی پێشەرگە بۆ سەر بەرزاییەكان، ئەو تروساكایە بەدی دەكرا كە بتوانرێت ئەو ناوچانە بپاریزرێت و ناوچەكە پانتاییەكانی دەوروبەری بخرێتە ژێر هەژموون و چاودێرییەوە و بۆ هەمبشە لەدەست سوپای عێراق و ملیشیا و گروپە تیرۆرستییەكان دەربهێنرێت.

 

 

 

 بەڵام بەهۆی كشانەوەی هێزەكانی پێشمەرگە و ڕووداوەكانی شانزەی ئۆكتۆبەرە زۆری نەمابوو شارەكانیش لەدەست بدەین. هەربۆیە سیاسەت كردن لەسەر بنەمای بوون و واقعی بنیاد دەنرێت كە حكومەتی هەرێم ئەوەی لەخەیاڵدا نیە سترتیژێك بۆ ئەو بەرزاییە ستراتیژە دابنێت.

تەنانەت هیچ دیدگایەكی ڕوون نیە لەئەگەری ڕێككەوتنی لەتەك حكومەتی عێراقی بۆ گەڕانەوەی هێزەكانی پێشمەرگە بۆ كەركوك و ناوچە كێشەلەسەرەكان، ئەو زنجیرە بەرزاییە بخرێتە چوارچێوەی ڕێككەوتنەكەوە. كە گەرەنتیەكی باشە بۆ پاراستنی ناوچەكانی باكور و ڕۆژهەڵاتی حەمرین.

 

author photo
دەرچوی بەشی زانستە ڕامیارییەكان
بەڕێوەبەری ناوەندی حەمرین بۆ توێژینەوەی ستراتیژی