حزبە کوردییەکان پێشوەخت ئاگاداری کیمیابارانکردنی هەڵەبجە بوون ؟

سەرکردەکانی کورد لە بیرەوەرییەکانیاندا چۆن باسى ڕووداوەکە دەکەن و یەکتر تۆمەتبار دەکەن

حزبە کوردییەکان پێشوەخت ئاگاداری کیمیابارانکردنی هەڵەبجە بوون ؟

3290 خوێندراوەتەوە

ئێواره‌ی ڕۆژی 12ی ئازاری 1988 له‌كاتی بانگی شێوان تۆپخانه‌كانی ئێران كه‌وتنه‌ تۆپبارانی ده‌وروبه‌ری چه‌می زه‌ڵم له‌ ده‌ڤه‌ری هه‌ورامان، ماوه‌یه‌ك بوو له‌ناو خه‌ڵكی شاره‌زووردا ده‌نگۆی هێرشی ئێران بۆ ناوچه‌كه‌ ده‌بیسترا و خه‌ڵك به‌ چرپه‌ به‌گوێی یه‌كتریاندا ده‌دا كه‌ ده‌ڵێن ئاگری شه‌ڕێك هه‌ورامان و شاره‌زوور و هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌گرێته‌وه‌، ترسێك وه‌ك مۆته‌كه‌ له‌سه‌ر دڵی خه‌ڵك هه‌بوو.

ئه‌و ئێواره‌یه‌ له‌ سه‌یدسادقه‌وه‌ گڕی نووكی تۆپه‌ ئاگرینه‌كانی ئێران ده‌بینران و خه‌ڵك ته‌ماشای ئه‌و دیمه‌نه‌ ترسناكه‌یان ده‌كرد و هه‌ستیان ده‌كرد ئه‌وه‌ په‌یامێكی شه‌ڕه‌ و ناوچه‌كه‌ ده‌گرێته‌وه‌، له‌ نیوه‌شه‌ودا تۆپباران بۆ سه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌ و سه‌یدسادق و ده‌شتی شاره‌زوور ده‌ستی پێكرد.

ڕۆژی 13ی ئازاری 1988 خه‌ڵكی ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌ زرمه‌ و ناڵه‌ی تۆپ نه‌یانده‌وێرا بچنه‌ سه‌ر كار و پیشه‌كانیان، فه‌رمانده‌ی لیوا سه‌ربازییه‌كه‌ی عێراق شیعه‌ بوو، ناوچه‌كه‌ی به‌ ئاسانیی ڕاده‌ستی ئێران كرد و هێلی كۆپته‌ری ئێرانیی هاتن له‌ ده‌وروبه‌ری گوندی قه‌ده‌فه‌ری ئامر لیواكه‌یان هه‌ڵگرت و گواستیانه‌وه‌ بۆ ئێران، ئیتر سوپای عێراق شیرازه‌ی پچڕا و ئێران به‌ بێ كاردانه‌وه‌ هاته‌ سه‌ر چه‌می زه‌ڵم و هه‌ڵه‌بجه‌ و سیروان و خورماڵ به‌ بێ ته‌قه‌ گیران.

 

df
چەند ڕۆژنامەنووسێکی بیانی لە ناو گەڕەکێکی هەڵەبجەدا سەرقاڵی گواستنەوەی دیمەنی قوربانییەکانن

،،

فه‌رمانده‌ی لیوا سه‌ربازییه‌كه‌ی عێراق شیعه‌ بوو، ناوچه‌كه‌ی به‌ ئاسانیی ڕاده‌ستی ئێران كرد و هێلی كۆپته‌ری ئێرانیی هاتن له‌ ده‌وروبه‌ری گوندی قه‌ده‌فه‌ری ئامر لیواكه‌یان هه‌ڵگرت و گواستیانه‌وه‌ بۆ ئێران، ئیتر سوپای عێراق شیرازه‌ی پچڕا و ئێران به‌ بێ كاردانه‌وه‌ هاته‌ سه‌ر چه‌می زه‌ڵم و هه‌ڵه‌بجه‌ و سیروان و خورماڵ به‌ بێ ته‌قه‌ گیران.

 

سوپا شپرزه‌كه‌ی عێراق له‌ سه‌یدسادقه‌وه‌ خۆیان كۆكرده‌وه‌ و ئێرانیش هاته‌ بناری هه‌ورامان تۆپبارانی خه‌ست ده‌ستی پێكرد، له‌ شاخی (سورێن) ه‌ وه‌ شۆڤڵی ئێران ده‌ستی به‌ دروستكردنی جاده‌ كرد به‌ ڕووی شانه‌ده‌رییدا سوپای عێراق هێنده‌ شپرزه‌ بووبوو تا دوو ڕۆژ نه‌یانتوانی ئه‌و شۆڤڵه‌ تێكبشكێنن، سه‌رئه‌نجا ڕۆژی سێیه‌م و له‌ 16ی ئازار به‌ فڕۆكه‌ و تۆپباران تێكیان شكاند.

ئێران كۆبوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌م حزبه‌ كوردییه‌كان كردبوو كه‌ پێكه‌وه‌ هێرش بكه‌ن و هه‌ڵه‌بجه‌ و شاره‌زوور بگرن، حزبه‌كانیش هه‌موو قایل بوون، به‌ڵام بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیی هه‌ستی به‌و مه‌ترسییه‌ كردبوو به‌تایبه‌ت هه‌ڵه‌بجه‌ ناوچه‌ی سه‌ركردایه‌تیی و جه‌ماوه‌ری بزووتنه‌وه‌ بوو بۆیه‌ نه‌یانده‌ویست بیخه‌نه‌ ژێر چه‌قۆی جه‌نگ، به‌پێی نامه‌یه‌كی مامۆستا مه‌لا عوسمان عه‌بدولعه‌زیز كه‌ ڕابه‌ری گشتیی بزووتنه‌وه‌ بوو فه‌رمان ده‌كات بۆ مه‌كته‌بی عه‌سكه‌ریی و پێشمه‌رگه‌ و فه‌رمانده‌كانیان كه‌ به‌شداریی هێرش بۆ سه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌ نه‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی قوربانییه‌كه‌ی گه‌وره‌ ده‌بێت بۆ ئه‌و شاره‌ و ناوچه‌كه‌.

دواتر كه‌ ئێران و حزبه‌كانی تر هێرشه‌كه‌یان كرد و ناوچه‌كه‌یان گرت، بزووتنه‌وه‌ش هاتنه‌وه‌ بۆ ناوچه‌كه‌ و به‌شدارییان كرد بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و ناوچه‌یه‌یان له‌ده‌ست ده‌رنه‌چێت.

،،

به‌پێی نامه‌یه‌كی مه‌لا عوسمان عه‌بدولعه‌زیز كه‌ ڕابه‌ری گشتیی بزوتنه‌وه‌ بوو، فه‌رمان ده‌كات بۆ مه‌كته‌بی عه‌سكه‌ریی و پێشمه‌رگه‌ و فه‌رمانده‌كانیان كه‌ به‌شداریی هێرش بۆ سه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌ نه‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی قوربانییه‌كه‌ی گه‌وره‌ ده‌بێت بۆ ئه‌و شاره‌ و ناوچه‌كه‌.

 

DF
`سەربازانی ئێرانی یارمەتی خێزانێکی هەڵەبجە دەدەن بۆ چوونە ناو خاکی ئێران

 

یه‌كێتیی ساڵانی پێشتر ڕێككه‌وتنی له‌گه‌ڵ ئێران كردبوو كه‌ له‌ شه‌ڕی دژی عێراقدا هاوكاریی یه‌كتر بكه‌ن، نه‌وشیروان مسته‌فا ده‌ڵێت: "تاڵه‌بانی له‌گه‌ڵ شاندێكی یه‌كێتی كه‌ پێكهاتبوو له‌: فه‌ره‌یدون عه‌بدولقادر، دكتۆر كه‌مال خۆشناو، محه‌مه‌د تۆفیق ڕه‌حیم، شێردڵ حه‌وێزی ..چوونه‌ تاران. له‌ مانگی 10ی 1986دا له‌ تاران، به‌ نوێنه‌رایه‌تی یه‌كێتی له‌لایه‌ن تاڵه‌بانی و به‌ نوێنه‌رایه‌تی ئێران له‌لایه‌ن محه‌مه‌د باقیر زولقه‌در (فه‌رمانده‌ى ئه‌وسای قه‌رارگای ڕه‌مه‌زان) ڕێكه‌وتنێكی جه‌نگی و سیاسی و لۆجستی بۆ هاوكاری و هاوئاهه‌نگی هێزه‌كانی هه‌ردوولا دژی جه‌یشی عێراق له‌ هه‌موو بواره‌كان ئیمزا كرا".

به‌ پێی ئه‌م ڕێكه‌وتنه‌ "ده‌بوو هێزه‌كانی یه‌كێتی له‌ هه‌موو بوارێكی جه‌نگیدا هاوكاری و هاوئاهه‌نگی له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی ئێران بكا و تا ڕووخانی سه‌دام درێژه‌ى به‌ شه‌ڕ بدا و بێ ئاگاداری ئێران و ڕه‌زامه‌ندی ئه‌و، هیچ مفاوه‌زه‌ و ئاشتیه‌ك له‌گه‌ڵ عێراق نه‌كا".

،،

نه‌وشیروان مسته‌فا: "تاڵه‌بانی له‌گه‌ڵ شاندێكی یه‌كێتی كه‌ پێكهاتبوو له‌: فه‌ره‌یدون عه‌بدولقادر، دكتۆر كه‌مال خۆشناو، محه‌مه‌د تۆفیق ڕه‌حیم، شێردڵ حه‌وێزی ..چوونه‌ تاران. له‌ مانگی 10ی 1986دا له‌ تاران، به‌ نوێنه‌رایه‌تی یه‌كێتی له‌لایه‌ن تاڵه‌بانی و به‌ نوێنه‌رایه‌تی ئێران له‌لایه‌ن محه‌مه‌د باقیر زولقه‌در (فه‌رمانده‌ى ئه‌وسای قه‌رارگای ڕه‌مه‌زان) ڕێكه‌وتنێكی جه‌نگی و سیاسی و لۆجستی بۆ هاوكاری و هاوئاهه‌نگی هێزه‌كانی هه‌ردوولا دژی جه‌یشی عێراق له‌ هه‌موو بواره‌كان ئیمزا كرا".

 

كاتێك ئێران شاری هه‌ڵه‌بجه‌ و هه‌ورامانی گرت، ئیتر سیاسه‌تی گۆڕا و ده‌ستی به‌سه‌ر هه‌ردوو ناوچه‌كه‌دا گرت و حسابی بۆ حزبه‌ كوردییه‌ هاوپه‌یمانه‌كانی دوێنێی نه‌كرده‌وه‌ و ڕێككه‌وتنه‌كانی پشتگوێ خست، ته‌نانه‌ت بازگه‌ی له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و هه‌ورامان دانا و به‌بێ پرس و ڕه‌زامه‌ندیی خۆی كه‌س مافی هاتووچۆی نه‌ما.

محه‌مه‌دی حاجی مه‌حمود، باسی ئه‌وه‌ ده‌كات، پاش كیمیاییبارانه‌كه‌ ئێران قائیمقامێكی به‌ ناوی (ڕه‌زائی) بۆ شاری هه‌ڵه‌بجه‌ داناوه‌ و نه‌یهێشتووه‌ به‌ بێ وه‌ره‌قه‌ی ئه‌وان یه‌ك پێشمه‌رگه‌ش بچێته‌ ناو شاره‌وه‌، ته‌نانه‌ت بۆ ده‌ڤه‌ری هه‌ورامانیش ڕێیان لێ گرتوون و ڕێگه‌یان پێ نه‌داون هاتووچۆ بكه‌ن.


محه‌مه‌دی حاجی مه‌حمود ده‌شڵێت: "زۆر تووڕه‌بووین و وتمان ئه‌گه‌ر ئاوابێت هیچمان به‌ هیچ نه‌كردووه‌، به‌ڵام مه‌لا عه‌لی عه‌بدولعه‌زیزی جێگری ئه‌وسای ڕابه‌ری بزووتنه‌وه‌ى ئیسلامیی به‌ توڕه‌بوونه‌وه‌ وتویه‌تی با ته‌نیا یه‌ك شتمان كردووه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ جاران به‌ عه‌ره‌بی داوای هه‌ویه‌مان لێ ده‌كرا، ئێستا به‌ فارسی".

 

DF
ڕێگایەکی دەوروبەری هەڵەبجە ـ ١٩٨٨

 

لێره‌دا بیرتیژیی مه‌لا عوسمان عه‌بدولعه‌زیز به‌سه‌ر هه‌موو سه‌ركرده‌كانی كورددا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ نه‌ده‌بوو ڕێگه‌ خۆش بكه‌ن بۆ شه‌ڕێكی ئاوا، به‌ڵام یه‌كێتی له‌ژێر فشارێكی گه‌وره‌دابوو هێرش بۆ سه‌رناوچه‌ی سه‌ركردایه‌تییان ده‌ستی پێكردبوو، بۆ ئه‌وه‌ی سوپای عێراق سه‌رقاڵ بكه‌ن به‌ شه‌ڕێكی تره‌وه‌ و فشار له‌سه‌ر ناوچه‌ی سه‌ركردایه‌تییان كه‌م بكه‌نه‌وه‌ ئه‌و هێرشه‌كردنه‌ سه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یان قۆسته‌وه‌ و به‌چڕیی به‌شدارییان تێدا كرد، سه‌رئه‌نجامه‌كه‌یشی هه‌ر ئه‌وه‌بوو كه‌ ڕابه‌ری بزووتنه‌وه‌ پێشبینی كردبوو.

،،

محه‌مه‌دی حاجی مه‌حمود، باسی ئه‌وه‌ ده‌كات، پاش كیمیاییبارانه‌كه‌ ئێران قائیمقامێكی به‌ ناوی (ڕه‌زائی) بۆ شاری هه‌ڵه‌بجه‌ داناوه‌ و نه‌یهێشتووه‌ به‌ بێ وه‌ره‌قه‌ی ئه‌وان یه‌ك پێشمه‌رگه‌ش بچێته‌ ناو شاره‌وه‌، ته‌نانه‌ت بۆ ده‌ڤه‌ری هه‌ورامانیش ڕێیان لێ گرتوون و ڕێگه‌یان پێ نه‌داون هاتووچۆ بكه‌ن.

 پرسیاری جه‌وهه‌ریی ئه‌وه‌یه‌ ئایا سه‌ركرده‌كانی كورد هه‌ستیان به‌و مه‌ترسییه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌كرد و پێشبنییان ده‌كرد حكومه‌تی عێراق كاره‌ساتی ئاوا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا بخوڵقێنێت؟ بێگومان به‌ڵێ، ئه‌ویش له‌سه‌رزاری سه‌ركرده‌كانی كورده‌وه‌ ده‌ڵێین به‌ڵێ، ته‌نانه‌ت مه‌ترسیی كیمیاییبارانیش هه‌بووه‌، مام جه‌لال خۆی ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌دركێنێت و وه‌ك به‌ڵگه‌یه‌ك ده‌یگێڕێته‌وه‌.

مام جه‌لال بۆخۆی ده‌ڵێت: "حكومه‌ت پێشتر هه‌ڕه‌شه‌ى بۆ ناردبووین، كه‌ هه‌ر په‌لامارێك له‌گه‌ڵ پاسداران بۆ سه‌ر هه‌ر شوێنێك، به‌ به‌كارهێنانی چه‌كی كیمیاوی جوابی ده‌بێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر شاری سلێمانیش بێت".

نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ كتێبی (له‌ هاوخه‌باتییه‌وه‌ بۆ ته‌خوین) وشه‌ی ئاغا بۆ مام جه‌لال به‌كار ده‌هێنێت، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ئێرانیچێتی سكرتێره‌كه‌ى پێشووی خۆی، له‌و كتێبه‌یدا نه‌وشیروان مسته‌فا نهێنییه‌كی ده‌ربڕیوه‌ كه‌ هێنده‌ى قوربانییه‌كان قورسه‌، ئه‌و ده‌ڵێت "ئاغای تاڵه‌بانی بێ هیچ سڵه‌مینه‌وه‌یه‌ك ئه‌یوت: كیمیابارنی هه‌ڵه‌بجه‌ مه‌سه‌له‌ی كوردی برده‌ ناو مه‌یدانی نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌، ئاخ بۆ دوو سێ هه‌ڵه‌بجه‌ى تر".


هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكی هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌ڵێن: هه‌ستیان به‌ نیازی چه‌په‌ڵی به‌عس كردووه‌ و ویستوویانه‌ شاره‌كه‌ چۆڵ بكه‌ن به‌ڵام یه‌كێتی و تا ڕاده‌یه‌كیش بزوتنه‌وه‌ی ئیسلامیی ڕێگرییان لێكردوون و نه‌یانهێشت خه‌ڵك شاره‌كه‌ چۆڵ بكه‌ن، تا سه‌رئه‌نجام ئه‌و كاره‌ساته‌ جه‌رگبڕه‌ی لێكه‌وته‌وه‌.

،،

مام جه‌لال بۆخۆی ده‌ڵێت: "حكومه‌ت پێشتر هه‌ڕه‌شه‌ى بۆ ناردبووین، كه‌ هه‌ر په‌لامارێك له‌گه‌ڵ پاسداران بۆ سه‌ر هه‌ر شوێنێك، به‌ به‌كارهێنانی چه‌كی كیمیاوی جوابی ده‌بێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر شاری سلێمانیش بێت".


سابیر كۆكه‌یی یه‌كێكه‌ له‌ پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كانی یه‌كێتی جه‌خت له‌ هه‌مان ڕاستی ده‌كاته‌وه‌. ئه‌و له‌ كتێبه‌كه‌یدا (ناڵه‌ی پێشمه‌رگه‌یه‌ك بۆ مێژوو) ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ له‌ كیمیاییبارانه‌كه‌ى شاری هه‌ڵه‌بجه‌دا یه‌كێتی ڕێگریی له‌ خه‌ڵك كرد و ئه‌و كاره‌ساتیان خوڵقاند، ده‌ڵێت: " كۆمه‌ڵانی شاری هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ ڕۆژانی 13ـ 14ـ 15ی 3ی 1988 هه‌وڵیان دابوو شاره‌كه‌یان چۆڵ بكه‌ن له‌ ترسی نیازی گڵاوی به‌عسییه‌كان، به‌ڵام له‌لایه‌ن لێرسراوانی یه‌كێتی نیشتمانییه‌وه‌ ڕێگه‌یان نه‌درابوو شاره‌كه‌یان چۆڵ بكه‌ن، به‌ڵینیان پێ درابوو كه‌ پارێزگارییان لێ ئه‌كرێ، دواییش له‌لایه‌ن چه‌ند لێپرسراوێكی بێویژدانی یه‌كێتیی نیشتمانی سه‌روه‌ت و سامانی له‌دوا به‌جێماوی هه‌ڵه‌بجه‌ییه‌ ئه‌نفال كراوه‌كان ڕاگوێزی قووڵایی شاره‌كانی ئێران كران و بۆیان فرۆشرا و پاره‌كه‌یان خسته‌ گیرفانیانی خۆیان".

 

SD
ڕۆژنامەنووسێک وێنەی عومەری خاوەر دەگرێت

 

،،

محه‌مه‌دی حاجی مه‌حمود له‌ به‌رگی سێیه‌می كتێبی (ڕۆژژمێری پێشمه‌رگه‌یه‌ك) ده‌ڵێت "دوو لاندكرۆز وه‌ستابوو قوماشی ژنانه‌یان بار ده‌كرد له‌ دوكانێكدا، ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ شته‌كانی بار ده‌كرد مه‌سئولێكی یه‌كێتی بوو، نیوه‌ى له‌ودیو دوكانه‌كه‌وه‌ بوو نیوه‌شی له‌ ژێر ده‌ڕابه‌كه‌وه‌بوو، ئه‌ندام لقی پارتییش هه‌روا خه‌ریكبوو، ئه‌ویش وا تێگه‌یشتبوو كه‌ هه‌ستمان به‌و كاره‌ى نه‌كردووه‌".

 

سه‌باره‌ت به‌ تاڵانكردن و ده‌ستبردن بۆ سه‌ر و ماڵی هاووڵاتییان نموونه‌ی زۆر ده‌بیسترێت، شایتحاڵه‌كان خۆیان ده‌یگێڕنه‌وه‌، له‌و باره‌یه‌وه‌ محه‌مه‌دی حاجی مه‌حمود له‌ به‌رگی سێیه‌می كتێبی (ڕۆژژمێری پێشمه‌رگه‌یه‌ك)دا هه‌مان ڕاستی تاڵانكردنی ئه‌و شاره‌ قوربانیده‌ره‌ دووپات ده‌كاته‌وه‌. ئه‌و ده‌ڵێت "دوو لاندكرۆز وه‌ستابوو قوماشی ژنانه‌یان بار ده‌كرد له‌ دوكانێكدا، ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ شته‌كانی بار ده‌كرد مه‌سئولێكی یه‌كێتی بوو، نیوه‌ى له‌ودیو دوكانه‌كه‌وه‌ بوو نیوه‌شی له‌ ژێر ده‌ڕابه‌كه‌وه‌بوو، ئه‌ندام لقی پارتییش هه‌روا خه‌ریكبوو، ئه‌ویش وا تێگه‌یشتبوو كه‌ هه‌ستمان به‌و كاره‌ى نه‌كردووه‌".

 

سه‌رچاوه‌كان:

 
1ـ نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین: خولانه‌وه‌ له‌ ناو بازنه‌دا. دیوی ناوه‌وه‌ى روداوه‌كانی كوردستانی عیراق 1984 ـ 1988. چاپی دووه‌م، 1999.
2ـ حه‌مه‌سه‌عید حه‌سه‌ن: قه‌ڵه‌م و شمشێر، خوێندنه‌وه‌یه‌كى ڕه‌خنگرانه‌ى بیروه‌رییه‌كانی نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین، 2000 سوێد.
3ـ محه‌مه‌دی حاجی مه‌حمود: رۆژژمێری پێشمه‌رگه‌یه‌ك، به‌رگی سێیه‌م
4ـ نه‌وشیروان مسته‌فا: له‌ هاوخه‌باتیه‌وه‌ بۆ ته‌خوین، چاپی یه‌كه‌م، 2010.
5ـ سابیر كۆكه‌یی: ناڵه‌ی پێشمه‌رگه‌یه‌ك بۆ مێژوو، به‌شی یه‌كه‌م، 2001.
6ـ ڕۆژژمێری هاوسه‌ر 1988، بیره‌وه‌ری ڕۆژانه‌ی خۆم.

 

author photo

نوسه‌ر و ڕۆژنامه‌نوس، ئه‌زمونى 17 ساڵ كارى ڕۆژنامه‌وانى