خەونەکەی قەزافی وەدیهات

خەونەکەی قەزافی وەدیهات

771 خوێندراوەتەوە

 دوای ٨ ساڵ لە كوژرانی قەزافی، ئەمڕۆ ئەو خەونەی كە بەهۆیەوە كوژرا هاتەدی، وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئەفەریقا كە ژمارەیان ١٥ دەوڵەتەو دانیشتوانەكەیان نزیكەی ٣٨٥ میلیۆن كەسە، دوێنێ لە كۆبونەوەی لوتكەی " ئەبوجا"دا وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئەفەریقا بڕیاریاندا دراوی هاوبەشی ئەفەریقی (ئەفرو) لە سەرەتای ساڵی داهاتووە٢٠٢٠ بخەنە بواری جێبەجێكردنەوەو بانكی ناوەندی ئەفەریقا دابمەزرێنن بۆ خۆدەربازكردن لە هەیمەنەی فەرەنسا.

 

 

،،

قه‌زافی له‌ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تی لیبیا، هه‌وڵی ده‌دا دراوێكی هاوبه‌ش له‌كیشوه‌ری ڕه‌ش ده‌ربكات، تا له‌وڕێگه‌یه‌وه‌ بتوانێت وه‌ك دراوێكی هاوبه‌ش له‌نێوان وڵاتانی ئه‌فریقا كاری پێبكات.

 

 - قەزافی و خەونی ئیمپراتۆریەتی ئەفەریقا

پرۆژەی دراوی ئەفەریقی بۆ یەكەم جا لە لوتكەی وڵاتانی ئەفەریقی لە ساڵی ١٩٨٩ لەلایەن موعەمەر قەزافییەوە پێشنیار كراو ساڵی ١٩٩١ ڕێكخراوی ئابوری وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئەفەریقا دامەزراو بڕیاردرا دراوی هاوبەشی ئەفەریقی لە ساڵی ٢٠١٤ بخەنە بواری جیبەجیكردنەوە، بەڵام فەرەنسا هەڕەشەی كرد ئەگەر دراوی هاوبەشی ئەفریقا دروست بكرێت هێزی سەر بازی دژیان بە كاردێنێت.

 

 قەزافی لە ڕێگەی ئەم پرۆژەیەوە دەیوست ئیمراتۆریەتی ئەفەریقا دامەزرێنێت نازناوی ( ملك الملوك) ئەفەریقای لە خۆی نابوو، تاكە ڕێگەش لە بەردەم قەزافیدا ئابوری بوو كە پێوویستیەكی گرنگی ئەفریقییەكان بوو، كە بەهۆی هەیمەنەی فەرەنساوە كەوتبوونە دۆخی هەژاری و شەڕی ناوخۆوە، بۆ قەزافیش كە خاوەنی گەنجینەیەكی گەورەی سامان و نەوت بوو ئەوە دەرفەتێكی زێڕین بوو بۆ فراوانکردنی دەسەڵات و پێگەی لە ئەفەریقادا.

 

 

  بۆچی فەرەنسا دژی پرۆژەكەی قەزافی بوو؟

ڕێكەوتنامەی ساڵی ١٩٦٠ی پاریس، بۆ كۆتایهێنان بە ئیستعماری فەرەنسی لە نێوان وڵاتانی داگیركراوی ئەفەریقا و فەڕەنسادا مۆركرا، بەپێی ڕێكەوتنەكە فەرەنسا وەك مەرجی ڕێگەپێدان بە سەربەخۆییان كۆمەڵێك مەرجی بەسەردا سەپاندن. لە گرنگترین ئەو مەرجانە مەرجە ئابورییەكان بوون:

 

 ١- بەپێی ڕێكەوتنامەكە پێوویستە وڵاتانی ئەفەریقی دوای سەربەخۆبوونیان هەر مامەڵە بە فرەنكی فەڕەنسییەوە بكەن.

 

 ٢- پێوویستە لەسەریان لەسەدا ٥٠% پارەو ئاڵتونی یەدەگی بانكی ناوەندییان لە بانكی ناوەندی فەرەنسا دابنێن، بەوەش فەرەنسا باجی لەسەدا ٠.٠٧% لەسەر ئەو یەدەگە لە وڵاتانە وەردەگرێت كە ساڵانە نزیكەی ١٠ ملیار دۆلارەو فەرەنسا بۆ فراوانكردنی هەیمەنەی لە ئەفەریقا بەكاری دێنێت.

 

 ٣- هەروەها پێوویستە ئەو وڵاتانە ساڵانە بە ڕێژەی سەدا ٨% بودجەی ساڵانەیان لە بانكی ئەفەریقی قەرز بكەن كە بانكێكی فەرەنسیەو مامەڵە بەفرەنكی فەرەنسییەوە دەكەن.

 

  لە دوای ڕێكەوتنامەی ساڵی ١٩٦٠، وڵاتانی ئەفەریقی كەوتنە ژێر قەرزێكی زۆری فەرەنساوە، ئەگەڕ چی سەربەخۆیان لەفەرەنسا ڕاگەیاند بوو، بەڵام بەهۆی ئەو كۆت و مەرجانەوە كە ڕێكەوتنەكە بەسەریدا سەپاندبوون، خاوەن سەربەخۆی ئابوری و سیاسیش نەبوون، بەوەش ئەفەریقا كەوتە شەری ناوخۆ و ئاڵۆزییەوەو فەرەنساش چەند سیستەم و دیكتاتۆرێكی بەسەریاندا سەپاند.

 

  

 

 

 هەروەها ئەم ڕێكەوتنە ڕێگر بوو لە پیشكەوتنی وڵاتانی ئەفەریقا، چونكە فەرەنسا ئابوری و سامانی سروشتی ئەم وڵاتانەی ئەفەریقای بەكارهێنا بۆ بوژاندنەوەو ئاوەدانكردنەوەی فەرەنسا، كەبەهۆی جەنگی جیهانی دووەمەوە وێران بوو.

 

  بۆیە لە كۆتای ساڵی هەشتاكاندا كاتێك موعەمەر قەزافی لەوپەری ناكۆكیدا بوو لەگەڵ ڕۆژئاوا، بۆ خۆسەپاندنی وەك خاوەن هێز و ڕزگاركەی ئەفەریقا پێشنیاری ئەو دراوە هاوبەشەی كرد، وڵاتانی ئەفەریقاش بۆ دەرچوون لە ژێر كۆت و بەندی فەرەنسا بە پێشنیارەكە ڕازیبوون.

 

 بەڵام لە ژێر فشاری فەرەنسادا پرۆژەكە ٤ جار دواخرا، چونكە فەرەنسا جگە لە هەڕەشەی سەربازی هەڕەشی ئەوەیكرد كە دەست دەگرێت بەسەر ئەو سەدا ٥٠%ی یەدەگی بانكییەی وڵاتانی ئەفەریقا کە لە بانكی ناوەندی فەرنسا دانراوە.

،،

ئه‌گه‌ر پلانی قه‌زافی بۆ دراوی هاوبه‌شی ئه‌فریا سه‌ری بگرتایه‌، ئه‌وا ڕاسته‌وخۆ زیاندی ئابووری به‌ر فه‌ڕه‌نسا ده‌كه‌وت، چونكه‌ وڵاتانی ئه‌فریقا فه‌ره‌نكی فه‌ڕه‌نسی به‌كار ده‌هێنا.

 

 ساڵی ٢٠١٧ ئیمانوێل ماكرۆن لەكاتی سەردانەكەیدا بۆ ئەفەریقا ڕایگەیاند پرسی پێکهێنانی دراوی هاوبەشی ئەفەریقی پەیوەستە بەئاسایشی نیشتمانی فەرەنساوە، بۆیە ئەو وڵاتانە وهێمنی و ئاسایش و سەقامگیری بەخۆیانەوە دەبینن كە فرەنكی فەرەنسیان هەیە، ئەم وتەیەی ماكرۆن هەڕەشەیەكی ڕاستەوخۆ بوو بۆ ئەو وڵاتانەی دەیانەوێت دەستبەرداری فرەنكی فەرەنسی بن و دراوی هاوبەشی ئەفەریقی بەكاربهێنن.

 

 هەرچەندە ماوەی ٢٠ ساڵە لە دوای ڕێكەوتنی یۆرۆی ساڵی ١٩٩٩ فرەنكی فەرەنسی لەكار كەوتوەو لە ساڵی ٢٠٠١ بەتەواوی وستێنراوەو كاری پێناكرێت، بەڵام تائێستا دراوی فەرمی ٨ وڵاتی ئەفەریقییەو هەندیكیشیان ناچار بوون مامەڵە بە یۆرۆوە بكەن وەك دراوی جێگرەوەی فرەنك.

 

 

 

 

 قەزافی:

ــ موعەمەر محەمەد عەبدولسەلام قەزافی لە ساڵی ١٩٤٢ لەشاری سرت لە ژێر داگیركاری دەسەڵاتی ئیتاڵیادا لە دایكبووە، لە ساڵی ١٩٦٩ لە كودەتایەكدا مەلیك ئیدریسی لە دەسەڵات دورخستەوە.

 

ــ دوو هاوسەری هەبووە( فەتحیە نوری- سەفیە فرگاش) خاوەنی ٨ كوڕ و كچێك بووە، لە دوای ٤٢ ساڵ حوكمڕانی ساڵی ٢٠١١ بەدەستی شۆڕشگێڕانی لیبیا كوژرا.

 

author photo

لێكۆڵەر لە ناوەندی ئیمارات بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی