جەنگی ڕزگاركردنى عێراق، یان كردنەوەی دەرگای دۆزەخ؟

جەنگی ڕزگاركردنى عێراق، یان كردنەوەی دەرگای دۆزەخ؟

332 خوێندراوەتەوە

 ساڵح ڕه‌حمان

 جەنگی ساڵی 2003 هەرچەندە چەندین ناوی لێنراوە، بەڵام كاریگەرییەكانی نەك لەسەر عێراق‌و ناوچەكە بەڵكو لەسەر تەواوی جیهان دروست كردوە‌و هەتا ئێستاش بەردەوامیی هەیە، بۆیە هەندێك دەڵێن: جەنگی عێراق كردنەوەی دەرگای دۆزەخ بوو بەڕووی ناوچەكەدا.

 

،،

هه‌رچه‌نده‌ له‌ڕووی كاته‌وه‌، كۆنتڕۆڵكردنی عێراق زۆری پێنه‌چوو به‌ڵام ئه‌وه‌ زیاتر له‌ 15 ساڵه‌ كاریگه‌رییه‌ سیاسی و سه‌ربازی  ئابورییه‌كانی ماوه‌ته‌وه‌ و درێژه‌ی كێشاوه‌ به‌سه‌ر عێراق و ته‌نانه‌ت هاوكێشه‌ی ناوچه‌ی.

 

هەرچەندە لایەنگرانی هێرشەكەی ئەمریكا بۆ سەر رژێمی بەعس، جەنگەكە ناودەنێن جەنگی رزگاركردنی عێراق، یاخود جەنگی سێهەمی كەنداو، یاخود جەنگی یەكلاكەرەوە‌و پرۆسەی ئازادكردنی عێراق.

  بەڵام ئیدارەی ئەمه‌ریكا لەسەردەمی بوشی كوڕدا ناوی لێنا جەنگی داگیركردنی عێراق، كە بەیەكێك لەجەنگە كورتخایەنەكان لەقەڵەم دەدرێت لەڕووی تەكتیكییەوە.

  بەڵام لەڕووی كاریگەرییە ئەمنیی‌و سیاسییەكانی ماوەی زیاتر لە 15 ساڵە بەردەوامە‌و رەنگە بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ ئەو كاریگەریانە بەردەوامییان هەبێت‌و نەخشەی سیاسیی ناوچەكە بگۆڕێت.

 

 

 

 

جەنگی سێهەمی كەنداو لەڕووی هێرشی سەربازیی‌و پێكدادانی مەیدانییەوە رۆژی 20ی ئاداری ساڵی 2003 دەستی پێكرد‌و رۆژی 9ی نیسان بەڕوخاندنی پەیكەرەكەی سەدام حسێن لەشاری بەغداد، ئەمریكا‌و هاوپەیمانەكانی رژێمی بەعسیان رووخاند، رۆژی 1ی ئایاریش سەركەوتنی تەواوەتی بەسەر دەسەڵاتەكەی سەدام حسێندا راگەیەنرا.

 

جەنگەكە جیاواز بوو لەجەنگی دووەمی كەنداو، چونكە چوارچێوەیەكی یاسایی نێودەوڵەتی لەخۆ نەگرتبوو، بۆیە زیاتر بەجەنگی بوش لەدژی رژێمەكەی سەدام لەقەڵەم دەدرێت‌و ئەمریكا لەدەرەوەی رەزامەندیی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان جەنگەكەی بەرپا كرد‌و چەند وڵاتێكی وەكو بەریتانیا‌و ئوسترالیا‌و كۆریای باشور‌و نزیك لەئەمریكا پشتیوانییان لەهێرشەكە كرد.

  بەشێوەیەك كە هێزە سەربازییەكانی ئەمریكا‌و بەریتانیا رێژەی لەسەدا 98ی كۆی هێزە شەڕكەرەكانی ئەو هاوپەیمانێتییەیان پێكدەهێنا كە بۆ روخاندنی رژێمی بەعس ئامادە كرابوو لە زیاتر لە 300 هەزار سەرباز پێكدەهات.

 

 

 

 

قەبارەی هێزی وڵاتە هاوپەیمانەكان

سوپای ئەمریكا 250 هەزار سەرباز بەڕێژەی 83%ی كۆی هێزەكان

سوپای بەریتانیا 45 هەزار سەرباز بەڕێژەی 15%ی كۆی هێزەكان

كۆریای باشور 3 هەزار‌و 500 سەرباز

ئوسترالیا 2 هەزار سەرباز

دانیمارك 200 سەرباز

پۆڵەندا 184 سەرباز

 

هەرچەندە جەنگی روخاندنی رژێمی بەعس لەڕووی مەیدانییەوە ماوەیەكی كەمی خایاند، بەڵام بەهۆی ئەوەی ئەمه‌ریكا مەبەستی بوو سیستمی سیاسی لە عێراقدا بگۆڕێت.

  پێویستی بەوەبوو لەناو عێراقدا بمێنێتەوە‌و كار بۆ پێكهێنانەوەی دامەزراوەكانی ئەو وڵاتە بكات، ئەوەش دەرئەنجامی چاوەڕواننەكراوی لێكەوتەوە‌و زیانێكی زۆری مرۆیی‌و دارایی بەدوای خۆیدا هێنا، بۆیە ئەمریكا ناچار بوو هێزی زیاتر رەوانەی عێراق بكات بەتایبەت لەدوای هەڵكشانی هێرش‌و پەلامارە تیرۆریستییەكان.

 

 

 

 

جەنگی سێهەمی كەنداو بۆ بوشی كوڕ ئاسان نەبوو، چونكە نەیدەتوانی نە لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەمریكا‌و نە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، هاوشێوەی باوكی هەمان پشتیوانی بۆ هێرشكردنە سەر عێراق بەدەست بهێنێت، بۆیە بوشی كوڕ چەند بابەتێكی كردبووە پاساو بۆ هێرشەكە:

پاساوەكانی ئیدارەكەی بوش بۆ روخاندنی رژێمی بەعس

 - بوونی پەیوەندی لە نێوان دەسەڵاتەكەی سەدام حسێن ‌و رێكخراوی قاعیدەدا.

 - بوونی چەكی كۆكوژ لە دەستی رژێمی بەعسدا ‌و لەناوبردنیان.

 - لەسەركارلادانی سەدام حسێن، چونكە گەلانی عێراق جینۆساید دەكات

جەنگی روخاندنی رژێمی بەعس یاخود رزگاركردنی عێراق جەنگێكی كورتخایەن بوو، چونكە پلانێكی تۆكمە‌و بەهێزی بۆ داڕێژرابوو، چونكە بوشی كوڕ دەیوویست بەزووترین كات ئامانجەكانی بپێكێت.

 

،،

سه‌ركرده‌ كوردییه‌كان ڕێگه‌یان نه‌دا هاوپه‌یمانان و به‌تایبه‌ت توركیا خاكی هه‌رێمی كوردستان به‌كار بهێنن، بۆ هێرشكردنه‌ سه‌ر به‌غداد و ناچار هاوپه‌یمانان ته‌نها به‌ره‌ی باشور(به‌سڕه‌)یان به‌كارهێنا بۆ هێرشه‌كه‌.

 

 هەرچەندە بڕیاربوو لە دوو بەرەوە شەڕ لەدژی هێزەكانی عێراق بكرێت، بەڵام بەهۆی دروستبوونی ئاڵۆزی لەنێوان توركیا‌و ئەمه‌ریكادا، بەتایبەت كە توركیا داوایدەكرد هێز بنێرێتە باكوری عێراق‌و سەركردە كوردەكانیش دژی وەستانەوە، هاوپەیمانەكان ناچار بوون بەرەی توركیا دابخەن‌و تەنها لەبەرەی باشوری عێراقەوە جەنگەكە بەڕێوەبچێت.

 

بەو شێوەیە لەباشوری عێراقەوە هێزەكانی ئەمه‌ریكا‌و بەریتانیا‌و هاوپەیمانەكان سنوری خاكی عێراقیان بەزاند، بەسێ‌ ئاراستەدا بەرەو باكور پێشڕەوییان كرد، دوای كۆنترۆڵكردنی بەسرە‌و ناوچە ستراتیژییەكان، هێزەكان دابەش كران بەسەر سێ‌ بەرەدا.

  دوو هێزیان بەئاراستەی پارێزگاكانی خۆرهەڵات‌و خۆرئاوای عێراق جوڵەیان پێكرا‌و هێزی سێهەمیش بەئاراستەی بەغدادی پایتەخت پێشڕەوییان كرد، بەرەی چوارەمیش لەهەرێمی كوردستانەوە كرایەوە‌و دوای سێ‌ هەفتە لەشەڕ‌و پێشڕەویكردن، سەرئەنجام هێزەكانی ئەمریكا چوونە ناو شاری بەغداد‌و دەسەڵاتەكەی سەدام حسێنیان روخاند.

 

 

 

 

بەگوێرەی توێژینەوە سەربازیی‌و ئەمنییەكان، لەمیانی جەنگی سێهەمی كەنداودا، ئەمریكا‌و هاوپەیمانەكان چەندین جۆر چەكی پێشكەوتوویان بەكارهێناوە كە پێشتر لە هیچ جەنگێكدا بەكارنەهێنراون، هۆكارەكەشی بۆ ئەو پێشكەوتنە تەكنەلۆژییە دەگەڕێتەوە كە لەپاش ساڵی 1990 بەسەر بواری سەربازیدا هاتبوو لەڕووی ئەلیكترۆنی‌و زانیاریی‌و لۆجستییەوە.

  بۆیەشە سوپای ئەمریكا ئەو جۆرە چەكانەی بەكارهێنا، هەتا كەمتر پشت بەهێزی مرۆیی ببەستێت‌و زیاتر پشت بەتەكنەلۆژیای پێشكەوتوو ببەستێت، لەو پێناوەی كەمترین زیانی پێبگات‌و بەزووترین كاتیش كۆتایی بەدەسەڵاتەكەی سەدام حسێن بهێنێت، هاوكات دەرفەتێكی باشیش بۆ سوپای ئەمریكا دروست ببوو هەتا ئەو چەكە نوێیانە بەشێوەی پراكتیكی لەمەیدانەكانی جەنگدا تاقی بكاتەوە.

  بەگوێرەی زانیارییەكان، لەمیانی جەنگەدا سێ‌ فیرقەی سوپای ئەمریكا‌و لیوایەكی زرێپۆشی بەریتانی رووبەڕووی 29 فیرقەی سوپای عێراق بوونەتەوە، كە لەڕووی ژمارەی سەربازەوە جیاوازییەكی زۆریان لەنێواندا بوە.

 

 

 

ئەو چەكانەی لەجەنگی روخانی رژێمی بەعسدا بەكارهێنران:

- سیستمی جی پی ئێس بۆ ئاراستەكردنی مووشەك ‌و بۆمبەكان

- سیستمی جی ئای ئێس بۆ دیاریكردنی شوێنی جوگرافی ‌و ئامانجەكان

- بەكارهێنانی فڕۆكەی بێفڕۆكەوان بەشێوەیەكی بەرفراوان بۆ هێرش ‌و كۆكردنەوەی زانیارییەكان

- بەكارهێنانی سیستمەكانی جەنگی شەوانە ‌و تاریكایی ‌و كەشی نالەبار

- بەكارهێنانی سیستمی تۆڕی جەنگی ناوەندی كە هێزە شەڕكەرەكان یەكتری پێ‌ دەناسنەوە

- بەكارهێنانی سیستمی ئای ئێف ئێف كە فڕۆكە ‌و ئامێرە جەنگییەكان بەیەكەوە دەبەستێتەوە

 

بێجگە لەوەش هێزەكانی ئەمریكا لەو جەنگەدا چەندین جۆر مووشەك‌و رۆكێتی نوێیان بەكارهێنا كە بۆ یەكەمجار بوو لەمەیدانی جەنگدا بەشێوەی پراكتیكی بەكاربهێنرێن‌و سەرجەمیان بەتەكنەلۆژیان پێشكەوتوو دروست كرابوون، بۆیە هێزە هاوپەیمانەكان لەڕووی لۆجستی‌و سەربازییەوە هەرزوو توانییان زاڵ ببن‌و هێزە زۆر ‌و زەوەندەكانی بەعس بەرگەیان نەگرت‌و تووشی شكستێكی گەورە بوون.

جەنگەكە زیانێكی زۆری جەستەیی لێكەوتەوە‌و دواتریش لەئاكامی هێرش‌و بۆردومان‌و رووبەڕووبوونەوە سەربازییەكان‌و پەلامارەكانی ناوخۆی عێراق قەبارەی زیانە مرۆییەكان بەرزبوونەوەی بەرچاویان بەخۆوە بینی، كە زۆرینەی قوربانییەكانیش لەهاوڵایانی مەدەنیی عێراق بوون، قەبارەی زیانی هێزە ئەمنییەكانیش زۆر بوو.

 

،،

چه‌ندین تریلیۆن دۆلار زیان به‌خاك و ئاو سروشت و جوگرافیای عێراق به‌هۆی جه‌نگه‌كه‌وه‌ كه‌وتووه‌ و قه‌ره‌بوو كردنه‌وه‌ی ئه‌و زیانانه‌ مه‌حاڵه‌، چونكە عێراق زۆربەی كارگە‌و پێگە جوگافییەكان‌و ناوچە كشتوكاڵیەكانی لەدەست داوە.

 

 

بێجگە لەزیانە گیانیی‌و مرۆییەكان، عێراق تووشی چەندین زیانی ئابوری‌و كەلتوری‌و سروشتیش بوە، بەگوێرەی راپۆرتە رۆژنامەوانییەكان‌و رێكخراوە تایبەتمەندەكانی جیهان، قەبارەی زیانە ئابورییەكان لەعێراق چەندین تریلیۆن دۆلارە كە قەرەبووكردنەوەیان مەحاڵە، چونكە عێراق زۆربەی كارگە‌و پێگە جوگافییەكان‌و ناوچە كشتوكاڵیەكانی لەدەست داوە.

 سەرجەم ناوچە جیاجیاكان تووشی وێرانكاریی‌و لەناوچوون بوون، زۆینەی ئاسەوا‌و شوێنەوار‌و پێگە‌و مەزارگەكان كاول بوون، یاخود تووشی لەناوچوون‌و دزین‌و تاڵانكاری بوونەتەوە.

  كە قەرەبووكردنەوەیان نییە‌و بەهیش نرخێك بەدەست ناهێنرێنەوە، ئاوەدانكردنەوەی ناوچە وێرانكراوەكان كارێكی ئاسان نییە، تێكچوونی رەوشی كۆمەڵایەتی‌و ئاشتیی كۆمەڵگەییش، كە بەهۆی شەڕی ئایینی‌و مەزهەبی‌و تائیفەگەری لەعێراقدا پەرەی سەند، ناتوانرێت بەپارە‌و بودجە ئاسایی بكرێتەوە‌و بچێتەوە شوێنی خۆی.

 

 

 

لەلایەكی دیكەوە جەنگی رووخاندنی رژێمی بەعس ئەركێكی دارایی قورسی خستە سەر شانی ئیدارەی ئەمریكا‌و بەگوێرەی راپۆرتەكانی كۆنگرێسی ئەمریكا، هەتا كۆتایی ساڵی 2011 ئیدارەی كۆشكی سپی بڕی 802 ملیار دۆلاری لە عێراقدا خەرج كردوە.

  بەڵام بەپێی راپۆرتێكی جۆزێف ستیگلیز براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئابوری بۆ ساڵی 2001، ئەمریكا لەجەنگی عێراقدا زیاتر لە 3 تریلیۆن دۆلاری خەرج كردوە، چونكە دەرهاویشتەكانی جەنگەكە زۆر زیاتر بوون لەوەی پێشبینی دەكرا.

 

ئیدارەكەی بوش تووشی رەخنەی زۆر بوەوە لەسەر ئاستی ناوخۆ‌و دەرەوە‌و بەشێكی زۆر لەهاوپەیمانەكانی ئەمریكا پشتیوانیی هەنگاوەكانی بوشی كوڕیان نەكرد، لەسەر ئاستی عێراقیش لایەنەكان دابەش ببوون بەسەر چەند بەرەیەكدا، بەرەیەك كە كورد بەشێك بوو لێی پشتیوانییان لەسیاسەتەكانی ئەمریكا دەكرد لەعێراقدا، بەرەیەكی دیكە كە زیاتر نوێنەرایەتیی سوننەكانی دەكرد.

 

 

 

  دژی هێرشەكەی ئەمریكا‌و مانەوەی بوون لە عێراقدا‌و بەشێكی زۆریان بایكۆتی پرۆسەی سیاسییان كرد، بەشێكی دیكەشیان كە سەر بەرژێمی پێشوو بوون، دەستیان دایە چەك‌و چوونە ناو رێكخراوو گروپە چەكدارە بەرهەڵستكارەكان، هەرچی بەرەی سێهەمیشە كە شیعەكان بوون.

  بەشێكیان لەدانوستاندا بوون لەگەڵ ئەمریكا، بەشێكی دیكەشیان سەرقاڵی خۆبەهێزكردن‌و كۆكردنەوەی چەك‌و جبەخانە بوون‌و تەنانەت هەندێكیشیان بەئاشكرا دژایەتیی خۆیان بۆ ئەمریكاییەكان نەدەشاردەوە، ئەو دابەشبوونەوەی عێراقیش هێندەی تر ئەركی ئەمریكای لەناو ئەو وڵاتەدا قورستر كردبوو.

دوای روخانی رژێمی بەعس‌و لەدوای كۆنترۆڵكردنی ئەو وڵاتە لەلایەن ئەمریكاوە، پرۆسەی گەڕان بەدوای سەركردەكانی بەعسدا دەستی پێكرد‌و چەندینیان دەستگیر كران.

 

 

 

  تا سەرئەنجام سەدام حسێن لەلایەن سوپای ئەمریكاوە لەنزیك تكریت لەناو چاڵێكدا دەستگیر كرا، بەوەش كۆتایی بەیەكجاری كۆتایی بەدەسەڵاتی بەعس هات‌و دوای چەندین خول دادگاییكردن.

  لەسەر تاوانی كەیسی دوجەیل، سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنراو لەبەرەبەیانی رۆژی جەژنی قورباندا سزاكەی بەسەردا جێبەجێ‌ كرا، كە كاردانەوەی لەسەر ئاستی ناوخۆی عێراق‌و ناوچەكە دروست كرد، دوای ئەوەش چەند سەركردەیەكی دیكەی بەعس بەهەمان شێوە لەسەر كەیسەكانی دیكەی تاوانەكانیان دەرهەق بەگەلانی عێراق سزا دران.

لەئاكامی ئەو گۆڕانكارییانەی لە عێراقدا هاتنە ئاراوە، پرۆسەی سیاسی بەو شێوەیە دەرنەچوو كە ئەمریكا نەخشەی بۆ كێشابوو، بۆیە عێراق تووشی چەندین قەیرانی ئەمنی‌و سیاسی‌و كۆمەڵایەتی بوو.

 

 

 كە دەرئەنجامەكەی شەڕی تائیفی‌و مەزهەبی‌و سەرهەڵدانی چەندین گروپی چەكدار‌و میلیشیایی لێكەتەوە‌و عێراقی تووشی داڕمانی زیاتر كرد‌و كوشتن‌و رفاندن‌و تۆقاندن بوە سیمایەكی رۆژانەی دۆخی عێراق.

 

بەگوێرەی راپۆرتە رۆژنامەوانییەكان‌و ئاماری رێكخراوەكانی مافی مرۆڤ، گەلانی عێراق تووشی زیانێكی زۆری گیانی‌و مرۆیی‌و كۆمەڵایەتی بوون، بەتایبەت لەدوای ساڵی 2005 ئاستی توندوتیژی‌و كردەوە تیرۆریستییەكان هەڵكشانی گەورەیان بەخۆوە بینی، دەرئەنجامەكەشی بەكوژران‌و برینداربوونی سەدان هەزار كەس‌و ئاوارەبوونی چەندین ملیۆن كەس كەوتەوە، كە هەتا ئێستا بەردەوامیی هەیە.

 

قەبارەی زیانە گیانییەكانی جەنگی سێهەمی كەنداو:

- سوپای ئەمریكا 4 هەزار ‌و 487 سەربازی لەعێراقدا لەدەست داوە.

- 32 هەزار سەربازی سوپای ئەمریكا بریندار بوون.

- 179 سەربازی سوپای بەریتانیا كوژراون ‌و سەدانی تریش بریندار بوون.

- نزیكەی 500 بەڵیندەر‌و نێردەی بیانی لەناو عێراقدا كوژراون.

- ژمارەی ئەو هاوڵاتیانەی عێراق كە بوونەتە قوربانی سەرووی 654 هەزار كەسە.

- دەیان هەزار كەس هەتا ئێستا چارەنووسیان نادیارە.

 

 

 

هەر بەپێی ئامارەكان، گۆڕانكاریی لەعێراقدا بوە هۆی ئەوەی زیاتر لە یەك ژن بێوەژن بكەون‌و زیاتر لە 3 ملیۆن منداڵیش دایك یاخود باوك یان هەردوو باوانیان لەدەست بدەن‌و چارەنووسێكی نادیار چاوەڕێیان بكات، ژێرخان‌و سەرخانی ئابوریی عێراق بەتەواوی وێران بوون‌و دۆخی كۆمەڵایەتی هێندە شێواوە، كە پێكەوەگرێدانەوەی پێكهاتەكانی عێراق بوەتە مەحاڵ.

پاشەكشەی هێزەكانی ئەمریكایش لەعێراق لەساڵی 2011دا، هێندەی تر دۆخی عێراق ئاڵۆز كرد‌و پێكهاتە‌و لایەنەكان لەجیانی هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی كێشەكان‌و دۆزینەوەی رێگاچارەیەك بۆ پێكەوەژیان.

  كەوتنە ململانێ‌‌و دژایەتیكردنی یەكتری، بەئامانجی سەپاندنی هەژموونی خۆیان بەسەر پێكهاتەكانی تردا، وڵاتانی ناوچەكەش بواریان بۆ رەخسا دەست وەربدەنە كاروباری ناوخۆی عێراق‌و ئاراستەی لایەنەكان بكەن بۆ جێبەجێكردنی ئەجێنداكانیان.

 

 

بەوتەی چاودێرانی سیاسی‌و لێكۆڵیارانی بواری ئاسایش، هەرچەندە روخاندنی رژێمی بەعس هەنگاوێك بوو بۆ رزگاركردنی گەلانی عێراق لەدەستی دەسەڵاتێكی ستەمكار‌و چەوسێنەر، بەڵام بەهۆی ئەوەی ئەمریكا بەوردی پلانی بۆ دوای رژێمی بەعس دانەڕشتبوو، وە لایەنە سیاسییەكانی عێراق لەجیاتی هەوڵدان بۆ دروستكردنی وڵاتێكی دیموكرات‌و سەقامگیر، كاریان بۆ خۆدەوڵەمەندكردن‌و دروستكردنی هەژموون كرد

بۆیە گۆڕانكارییەكانی عێراق كاریگەریی لەسەر ئاسایش‌و نەخشەی سیاسیی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دروست كرد‌و بوە هۆی دروستكردنی پشێوییەكی گەورە كە دەرچوون لێی ئاسان نییە‌و تا دێت دۆخی ناوچەكە بەرەو مەترسیدارتر هەنگاو دەنێت، بۆیە هەندێك لەنوسەران بۆچوونیان وایە، شەڕی سێهەمی كەنداو كردنەوەی دەرگای دۆزەخ بوو بەسەر ناوچەكە‌و جیهاندا، كە داخستنی ئەو دەرگایە كارێكی ئەستەمە.

 

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك