دیدێكی كـورت سه‌باره‌ت به‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستی

دیدێكی كـورت سه‌باره‌ت به‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستی

283 خوێندراوەتەوە

زۆرجار تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌م كاتێك باسی ڕه‌گه‌زپه‌رستی ده‌كه‌ین، زۆرینه‌ی زۆرمان روانگه‌یه‌كی جه‌وهه‌رگه‌رایانه‌مان بۆ ڕه‌گه‌زپه‌رستی هه‌یه‌. به‌ شێوه‌یه‌ك <ئه‌وانی دی له‌ به‌رامبه‌رمان> واوێنا ده‌كه‌ین هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌زه‌ڵه‌وه‌ ڕه‌گه‌زپه‌رست بووبێتن و ره‌گه‌زپه‌رستی به‌شێك بێت له‌وان.

 

،،

ئه‌گه‌ر ڕه‌گه‌زپه‌رستی شتێكی ئه‌زه‌ڵی و جه‌وهه‌ری بێت، ئه‌وا ئیتر مرۆڤ و كۆمه‌ڵگا له‌ چیدا لێیبه‌رپرسن؟ له‌ راستیدا، ره‌گه‌زپه‌رستی نه‌ شتێكی ئه‌زه‌ڵییه‌ و نه‌ مرۆڤ له‌ ئه‌زه‌ڵه‌وه‌ ئه‌وی دی له‌ سه‌ر بنه‌مای ڕه‌گه‌ز هه‌ڵده‌وێرێت.

 

 ئه‌م دیده‌ جگه‌ له‌وه‌ی هیچ بنه‌مایه‌كی زانستی و دروستێتی نییه‌، چونكه‌ هیچ لۆژیك نییه‌ مرۆڤ له‌ ئه‌زه‌ڵه‌وه‌ و له‌ دایكبونێووه‌ ڕه‌گه‌زپه‌رست بێت، هاوكات مه‌ترسیه‌كی گه‌وره‌ی به‌ ناخیدا هه‌ڵگرتووه‌.

  ئه‌مه‌ش له‌وه‌دا كه‌ كۆمه‌ڵگا نابه‌رپرس و بێبه‌ری ده‌كات له‌ به‌رامبه‌ر ڕه‌گه‌زپه‌رستی، چونكه‌ گه‌ر ڕه‌گه‌زپه‌رستی شتێكی ئه‌زه‌ڵی و جه‌وهه‌ری بێت، ئه‌وا ئیتر مرۆڤ و كۆمه‌ڵگا له‌ چیدا لێیبه‌رپرسن؟ له‌ راستیدا، ره‌گه‌زپه‌رستی نه‌ شتێكی ئه‌زه‌ڵییه‌ و نه‌ مرۆڤ له‌ ئه‌زه‌ڵه‌وه‌ ئه‌وی دی له‌ سه‌ر بنه‌مای ڕه‌گه‌ز هه‌ڵده‌وێرێت.

 

،،

ڕه‌نگه‌كان هیچیان له‌ بنه‌ڕه‌تدا یه‌كێكیان له‌ یه‌كێكی دییان زیاتر نین. به‌ڵام كۆمه‌ڵگا دێت به‌هایان پێده‌دات و به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ڕه‌می پۆلێنیان ده‌كات. سپی له‌ ڕه‌ش به‌ جوانتر ده‌زانێت، سور له‌ جیاتی زه‌رد، هتد.

 

  ره‌گه‌زپه‌رستی وه‌ك هه‌ر فاكتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی <دروستكراوێكی كۆمه‌ڵایه‌تی>ه‌ و به‌رهه‌م و زاده‌ی گوتار و ره‌فتاری مرۆڤه‌كانه‌. له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی ڕابردووه‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیا، سۆسیۆلۆژیا و زانسته‌ سروشتیه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی و نایابانه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ شتێك به‌ ناوی جودایی ڕه‌گه‌ز نییه‌.

  مرۆڤ له‌ ڕه‌گه‌زی جودا پێك نه‌هاتووه‌ و هه‌موومان بۆهاتووی یه‌ك سیسته‌می ژێنه‌تیكین. به‌ڵام، ئه‌وه‌ كۆمه‌ڵگایه‌ كه‌ دێت له‌ سه‌ر بنه‌مای ڕه‌نگی پێست، روخسار، نه‌ته‌وه‌، دین، مه‌زهه‌بی، ئه‌وی دی پۆلێن ده‌كات. نمونه‌ ڕه‌نگه‌كان گرنگن:

 

 

 ڕه‌نگه‌كان هیچیان له‌ بنه‌ڕه‌تدا یه‌كێكیان له‌ یه‌كێكی دییان زیاتر نین. به‌ڵام كۆمه‌ڵگا دێت به‌هایان پێده‌دات و به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ڕه‌می پۆلێنیان ده‌كات. سپی له‌ ڕه‌ش به‌ جوانتر ده‌زانێت، سور له‌ جیاتی زه‌رد، تد، له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، ڕه‌گه‌زپه‌رستی نه‌ به‌خشراوێكی سروشتییه‌، نه‌ فاكتێكی جه‌وهه‌ری و ئه‌زه‌ڵی، به‌ڵكو دروستكراوێكی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌.

 

 

 

 جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌م دیده‌ له‌ راستیدا زۆرگرنگه‌ بۆ گۆڕینی دیدمان له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتر، پاشان قه‌ڵاچۆكردنی دیارده‌ی ڕه‌گه‌زپه‌رستی. ئه‌وه‌ی له‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستی به‌رپرسه‌ دواجار كۆمه‌ڵگایه‌، بێگومان ده‌وڵه‌تش رۆڵێكی گرنگ له‌ كارخانه‌ی دروستكردنی ڕه‌گه‌زپه‌رستی و دێواندنی ئه‌ویدیدا هه‌یه و ده‌گێڕێت‌. بۆ نمونه‌، له‌ توركیا چه‌ند كۆمه‌ڵگا ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌، ئه‌وه‌نده‌ش ده‌وڵه‌ت. 

 

 

 زۆرجار، من پێموایه‌ ئه‌وه‌ی ڕه‌گه‌زپه‌رستی له‌ توركیا دروست ده‌كات و به‌رهه‌میده‌هێنێته‌وه‌ له‌ توركیا خودی ده‌وڵه‌ته‌، به‌ شێوه‌یه‌ك ڕه‌گه‌زپه‌رستی و دێواندنی ئه‌ویدی به‌ سیسته‌م بووه‌. به‌ڵام، كۆمه‌ڵگاش له‌وه‌دا به‌رپرسه‌ كه‌ ده‌بێته‌ گۆڕه‌پانی گه‌مه‌ی ڕه‌گه‌زپه‌رستی و جونه‌ نێو گه‌مه‌ی دێواندنی ئه‌وی دی.

 هه‌ر بۆیه‌، لێكۆڵه‌وه‌ری به‌ ناوبانگی تورك ئه‌حمه‌د ئه‌نسه‌ل ده‌ڵێت:"چاره‌سه‌ركردنی دۆزی كورد له‌ توركیا پێش ئه‌وه‌ی پرسی ده‌وڵه‌ت بێت، پرسی كۆمه‌ڵگایه‌، به‌و پێیه‌ی ده‌بێت ده‌وڵه‌ت قه‌ناعه‌ت به‌ كۆمه‌ڵگا بكات كه‌ كورد قبوڵ بكات و ده‌ستبه‌رداری هه‌ڵاواردنی بێت".

 

author photo

دكتۆرا له‌ زانسته‌ سیاسیه‌كان

مامۆستای زانكۆی پاریس- دۆفین