ئێران له‌ڕێگه‌ى وه‌كیله‌كانییه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووى ئه‌مه‌ریكا ده‌بێته‌وه‌

ئێران له‌ڕێگه‌ى وه‌كیله‌كانییه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووى ئه‌مه‌ریكا ده‌بێته‌وه‌

644 خوێندراوەتەوە

 فەرهەنگ فەرەیدون نامدار، نوسەرو خوێندکاری سیاسەت و پەیوەندییە نێو دەوڵەتییەکان لە زانکۆی سلێمانی

 

 جەنگ پرۆسەیەکە کە دەسپێک و کۆتایی جەنگە، چەندین ساڵیش دوای کۆتایهاتنی بە ئاسانای هۆکارەکانی دیاری ناکرێت، بەڵام پرۆسەکە هەرگیز بە فیشەکێک و پێکدادانێک ڕونادات، بەڵکو دەبێت پێشینەی هەبێت وەک ململانێی سیاسی و جیۆسیاسی و ئابوری و ئادۆلۆژی، بەڵام بەهۆی زیاتر پێکەوە بەندبوونی و لێکنزیکبوونەوەی جیهان و تێچووی خنکێنەری جەنگ، جەنگە نوێیەکان بوونەتە باو، باوترین نمونەش بۆ ئەم جەنگانە جەنگی سارد بوو.

 

 

،،

 جەنگ بەتایبەت لە نێوان وڵاتە بەهێزەکان چیتر خزمەتی ئامانجە سیاسیەکان ناکات و بەڵکو وێرانیان دەکات، کەواتە دەبێت ئەو جەنگەی کە هەڵدەگیرسێنرێت دەستکەوتبێت نەک زەرەر.

 

 

 

کاڕل ڤۆن کلاوزویتز زیاتر ١٥٠  پەنجا ساڵ پێش ئێستە پێی ڕاگەیاندین کە جەنگە درێژکراوەی سیاسەتە، کەواتە دەبێت ئەو جەنگەی کە هەڵدەگیرسێنرێت دەستکەوتبێت نەک زەرەر، بۆیە جەنگ بەتایبەت لە نێوان وڵاتە بەهێزەکان چیتر خزمەتی ئامانجە سیاسیەکان ناکات و بەڵکو وێرانیان دەکات. بۆیە جەنگی ئێران و ئەمریکا هیچ ئامانجێکی ڕوون و گەورە بەدەست ناخات هەردوولا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش لە جەنگێکی فراوان زەرەرمەند دەبن.

 

 

  

 

 

جەنگە نوێیەکان

 جەنگی جیهانی یەکەم بە تەقاندنی فیشەکێک لە لایەن گاڤریلۆ پرنسیپەوە ده‌ستیپێكرد، هەر چەندە ئەمە هۆکاری دەسپێکەری جەنگەکە بوو، بەڵام هۆکارە قوڵەکان لە جێی خۆیان بوون و تەنها روداوێک پێویست بوو کە جەنگەکە رابگەیەنن، بەڵام لە ئێستاداش ئێران و ئەمریکا لە رووی ستراتیژی و سەربازی و ئایدۆلۆژی و سیاسیەوە بەریەکكەوتون، زۆر جار هێرشیان کردۆتەر سەر یەکتری بەڵام نابینین جەنگ دژی یەکتر رابگەیەنن؟ بەرپرسە ئەمه‌ریکیەکان دەڵێن ئێران بەرپرسە لە مردنی ٦٠٠ سەربازی ئەمریکا لە ٢٠٠٣وه‌، بەڵام هیشتا جەنگ ڕاناگەیەنن!

  

  

 

ئەو دوو وڵاتە لە جەنگدان بەڵام جەنگێکی نوێ کە دەسپێک و کۆتایی ڕانەگەیەنراوە، جەنگەکە لە ڕێگەی ئابوری و بریکارەوە  دەکرێت و بەریەکەوتنی هەر دوو وڵاتە سەرکیەکە هەموو یاریەکە تێکدەدات و ئامانجە سەرەکیەکە دەشێوێنێت.

 

  وە ئەو سیستەمە نێودەوڵەتیە تێک دەدات کە لە ئێستادا لە خزمەت ئەمریکادایە و یەکجەمسەریە، چونکە بە گەڕانەوە بۆ هەڵگیرسانی جەنگێکی تەقلیدی گەرم، پێناچێت سیستەمی نێودەوڵەتی بە تاکە جەمسەری بمێنێتەوە.

 

 

  

 

 

کۆماری ئیسلامی ئیران لە کاتی دروستبوونیەوە بە ئاشکرا دژایەتی ئەمه‌ریکای کردووە وە ئەمریکاش بەهەمان شێوە، جۆرج بۆش لە ساڵی ٢٠٠٢ لە کۆنگرێس، ئێران و عێراق و کۆریای باکوری وەک تەوەرەی شەیتان ناساند. 

 

 ئێران دروشمی مەرگ بۆ ئەمریکای بەرز کردوه‌تەوە. ڕۆناڵد  ریگان  لە ساڵی ١٩٨٣  سۆڤیتی وەک ئیمپراتۆریەتی شەیتان ناساند و بە ناوەندی شەیتانی جیهانی نوێى ناوبرد، بەڵام ئەم دوو وڵاتە جەنگی نوێیان بەرپا کردبوو، بەڵام دیپلۆماسى نەک جەنگ خزمەتی ئامانجە سیاسیەکانی دەکرد. بۆیە ڕوانینمان بۆ ململانێی ئەمریکا و ئیران لەم ڕووەو دەبێتە ڕونکەرەوەیەکی باش.

 

 

  

 

 

لە ١٩ مایس ساروخێک  ئاراستەی کونسوڵخانەی ئەمریکا کرا لە بەغداد، پاشان  لە ٢٠ مانگی رابردوو ئیران فڕۆکەیەکی پێشکەوتوی چاودێری کردە ئامانج کە تەنانەت پنتاگۆنیش پێشبینی ئەوەیان نەکردبوو کە توانای ساروخەکانی ئێران ‌هێندە بن.

 

 ئەم روداوە هاوشێوەی خستنە خوارەوەی فۆرکەی   U -2  لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە کە بووە هۆی ئەوەی خروشچێڤ لە کۆبۆنەوەی ڤیەنا توڕە ببێت و کۆبونەوەکە تێک بدات. وە ئەم دوو حاڵەتە هەرگیز بە جەنگ یەکلای نە دەکرانەوە.

 

  

 

 

 ڕاستە کە ئێران وەک سۆڤیەت چەکی ئەتۆمی نییە و لە ڕووی ئابوری‌و سەربازیەوە لە ئاست یەکێتی سۆڤیەت نییە. بەڵام ئێران دەتوانێت لە رێگەی بریکارەکانیەوە بەرەیەکی جەنگی زۆر فراوان بکاتەوەو زۆربەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەو خۆ تێوە بگلێنێت، کە لە کەناراوەکانی لازقیەی سوریاوە بۆ چابەهاری نزیک پاکستان دەگرێتەوە. بۆیە پیوویستە لەوە تێبگەین کە ئێران دەتوانێت وڵامی ئەمه‌ریکا بداتەو لەکاتی جەنگی ڕاستەوخۆداو کاریگەرانە بەرگری ئەمریکا بکات.

 

 

بۆچی ئێران توانای هەیە جەنگی نوێ بەپا بکات؟

لە ساڵی ٢٠٠٢ سوپای ئەمریکا یارییەکی کۆمپیتەری ڕیکخست بۆ وێناکردنی جەنگی ئێران- ئەمریکا بە ناوی "تەحەدای هەزارە"، ڕاهێنانەکە نزیکی ٢٠ رۆژی خایاند وە هێزەکانی ئەمه‌ریکا بە رەنگی شین و ئێران بە رەنگی سور وێنا کرابوون، جەنڕاڵ پۆڵ ریپەر وەک سەرپەرشتیاری سوپای ئیران بەشداریکرد و ستراتیژی لاسەنگی بەکار هێنا بۆ روبەڕوو بونەوەی ئه‌مەریکا [ شین]، هێزەکانی ڕیپەر توانیان بە هێریشێکی کتوپڕ کەشتییەکی فرۆکەهەڵگر و ١٠ کەشتی جەنگی و پێنج لەسەر شەشی کەشتییە جەنگاوەرەکانی ئەمریکا تێکبشکێنن [ کە ئێستا لەو کەشتیە لە کەنداو هەیە وەک ئەبراهەم لینکۆڵن].

 

،،

وڵاتان زۆرجار ئەو چەکە نوێیانەی هەیانە رایناگەیەنن بۆ ڕایگشتی، ئێستادا  له‌ ساڵى٢٠١٩، ئێران دەیان چەك و ساروخی پێشکەوتوی بەرهەم هێناوە، وە لە ئێستادا هێزەکانی ئیران نەک لە عێراق و یەمەن و ئەفریقای باشور بەڵکو لە ڤەنەزوێلا و ئەمریکای باشور بوونیان هەیە.

 

 

 ئەمە لە یاریەکەداو لە ڕاستیشدا سەرکەوتنێکی سەربازییە و کە ئەبێتە هۆی مردنی زیاد لە بیست هەزار سەربازی ئەمه‌ریکی، ئەمەش باجێکە کە دیموکراسی ئەمریکا بۆی هەرس ناکرێت و دەبێتە پشێووی. پاشان سەرپەرشتیارانی یارییەکە ڕایانگەیاند دەبێت هێزە سورەکان وەڵامی هێرشەکانی شین نەدەنەوە، بۆیە جەنڕال ڕیپەر دەستی لە یاریەکە کێشایەوەو وتی کە ئەمە بە ڕوونی خزمەتی سوپای ئەمریکا ناکات و سەنگی ڕاستەقینەی ئێمە لە سەر زەوی دەر ناکەوێت و بودجە ٢٥٠ ملیۆن دۆلاریەکەمان بە فیڕۆ چووە.

 

 

 ئێستادا  له‌ ساڵى٢٠١٩، ئێران دەیان چەك و ساروخی پێشکەوتوی بەرهەم هێناوە، وە وڵاتان زۆرجار ئەو چەکە نوێیانەی هەیانە رایناگەیەنن بۆ ڕایگشتی. وە لە ئێستادا هێزەکانی ئیران نەک لە عێراق و یەمەن و ئەفریقای باشور بەڵکو لە ڤەنەزوێلا و ئەمریکای باشور بوونیان هەیە،رۆبەرت کەپڵان راوێژکاری پیشووی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکایه‌ دانی بەوەدا ناوە کە ئێران ئیمپراتۆریەتێکی نوێی لە رۆژ هەڵاتی ناوەڕاست دروستکردووە.

 

 

 

 

 

  تێڕوانین بۆ ئێران وەک وڵاتێکی "جیهانی سێەم" وەک تەقە کردن لە تاریکی وایە.  ئێستادا ئێران تا رادەیه‌کی زۆر توانیویەتی کە دەسکەوتە سەربازییەکانی لە زەمینەی سیاسیدا بچەسپێنێت هەر لە یەمەنەوە کۆنتڕۆڵی پایتەخت دەکات هەتاوەک و بە ڕەسمیکردنی هێزەکانی حەشدی شەعبی وەک بەشێک لە هێزە رەسمیەکانی عێراق.

 

ئێران دەتوانێت لە ڕیگەی وەکیلەکانیەوە لە یەمەن هێرشێکی زۆر بکەنە سەر سعودیە و ئەو هاوپەیمانەی ئەمریکا بەگیربێنن و رێگەی ئاوی بابولمەندەب بگرن و ئابوری هەموو جیهان بخەنە مەترسیەوە، بە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت کە دەبێتە هۆی لەرزاندنی ئابوری زۆرینەی وڵاتانی رۆژئاوا.  حوسیەکان سعودیە ناچار بکەن بە هێرشێکی فراوان بۆ یەمەن، کێشە بۆ گەرووی ستراتیژی بابولمەندەب دروست بکەن و زیانێکی زۆر بە ئابوری جیهان بگەیەنن، چونکە لە سەدا ١٣ بۆ ٢٠ بازرگانی جیهان بەوێدا تێدەپەرێت. 

 

 

،،

تەنها جیاوازیەک لە نێوان وەکیلەکانی هەردوولا ئەوەیە کە وەکیلەکانی ئێران ئەکتەری نا دەوڵەتین بەڵام وەکیلەکانی ئەمریکا ئەکتەری دەوڵەتین، لە کۆبونەوەی ئەم دواییانەی حەماس لەگەڵ رابەری باڵی ئێران کە جەخت لەسەر بەهێزکردنی پەیوەندییە ستراتیژیەکانیان کراوەتەوە، بۆیە لە ئەگەری هێرشکردنە سەر ئێران کە پشتگیری و سەرچاوەی بەردەوامییانە هەموو هێزە وەکیلەکانی ئێران ناچار دەبن وەڵام بدەنەوە.

 

 

هەروەها لە کۆبونەوەی ئەم دواییانەی حەماس لەگەڵ رابەری باڵی ئێران کە جەخت لەسەر بەهێزکردنی پەیوەندییە ستراتیژیەکانیان کراوەتەوە، بۆیە لە ئەگەری هێرشکردنە سەر ئێران کە پشتگیری و سەرچاوەی بەردەوامییانە هەموو هێزە وەکیلەکانی ئێران ناچار دەبن وەڵام بدەنەوە،تەنها جیاوازیەک لە نێوان وەکیلەکانی هەردوولا ئەوەیە کە وەکیلەکانی ئێران ئەکتەری نا دەوڵەتین بەڵام وەکیلەکانی ئەمریکا ئەکتەری دەوڵەتین.

 

 بۆیە حەماس دەتوانێت بە سەدان ساروخی ئێرانی، ئیسرایل ساروخ باران بکات و سیستەمی بەرگری ئیسرایل، بێسود بێت و تاکە هۆکاری بەرگری کە بۆ ئیسرایل بمێنێتەوە هێرشێکی فراوان بێت بۆ ناوەچەکانی حەماس کە ئەمەش بەتەواوەتی ئەو ناوچەیە نا ئارام دەکات‌و دەبێتە جەنگێکی گەرم.

 

 

 

 

 

ئێران قورسای سەربازی خۆی خستۆتە  گەرووی هورمز و بوونی گەروی هورموز وەک بە شێک لە خاکەکەی هۆکارێکی سەرەکی بوو بۆ ئێران کە رێکەوتننامەی ئەتۆمی واژو بکات. 

 

 وە گرنگی ئەم شوێنە ستراتیژیە وایکردوە کە ئەمریکا نەتوانێت بە ئاسانی دژی ئێران بجوڵێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئێستا ئێران کۆنتڕۆڵی ناراستەخۆی باب ئەل مەندەبی هەیە.

 

ئێران لە ڕوویەکی زۆر گرنگ و پێوسیتەوە لە پێشەوەیە ئەوەیش هەواڵگریە. پەیوەندیەکی کلتوری، ئاینی، و ڕەگەزی و زمانی زۆر بەهێزى هەیە لەگەڵ دراوسێکانی کە وایکردووە ئێران  زۆر بە ئاسانتر لە ئەمه‌ریکا بتوانێت کاری تێدا بکات. ئێران تاکە وڵاتە کە هەواڵگری ئەو وڵاتە  وەزاره‌ت  بێت  نەک تەنها فەمانگەیەک.

 

 

  

 

 

 یەکێک لە بەرپرسەکانی دەزگای هەوڵگری ئەمه‌ریکا دەڵێت لەکاتی دامرکاندنەوەی یاخیبوونی سونەکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٤  سەرچاوە هەواڵگریەکانمان رۆژێک بۆ ئێمە و ڕۆژ بۆ ئەوانیتر کاریان دەکرد.

 

ئەمریکا دەیەوێت لە ڕیگەی ئابڵۆقە و فشارەوە ئێران ناچار بکات لە ناوخۆەوە تێکیبدات وەک یەکیەتی سۆڤیەت، بەڵام ئەم ستراستیژییە  لەگەڵ هەموو وڵاتێک کار ناکات،  ئێران سۆڤیەت نییە، ئێران توانیویەتی چڵ ساڵ بەرگەی گەمارۆکانی ئەمریکا بگرێت، بەڵام سۆڤیەتیەکان لە چلەم ساڵی گەمارۆ و ئابڵۆقەدا پەرتەوازەبووبن .

 

 

 

 

پەرەسەندنی مێژوو، کلتور، زمان، ئابوری و کۆمەڵ و جیۆسیاسی ئێران جیاوازە لە سۆڤیەت و پێویستە ئەمریکا و رۆژاوا ڕێز لە سیستەمە نێودەوڵەتیە بگرن کە خۆیان دایان ناوە، ئەویش ئازادی و سەروەری وڵاتانی دیکەیە.

 

  ئەگەر ئەمه‌ریکا جەنگی ئێران بکات ئەوا جەنگێکی بێ ئامانج دەبێت و تەنها خزمەتی توندوتیژی دەکات. بۆیە ئەم دوو وڵاتە ته‌نها دانوستان دەکەن، چونکە لەم جۆرە جەنگانه‌دا دانوستانەکە دەچێتە شێوەی ئاگربەستێک هەر وەک ڕێکەوتننانەی ئەتۆمی و بەردەوامبوونی زۆر ناسکە، بۆیە لێک تێگەیشتنی زیاتری هەردوو وڵات پێویستە دوای ئاگر بەست تاوەکو کۆتایی بە جەنگەکەیان بهێنن. لە کۆتایدا وەک کلاوزویتز دەڵێت وڵاتێک نابێت ئەوەی لەبیر بچێت زۆر بەرپاکردنی جەنگ بۆ ئامانجی سیاسی، سەرئه‌نجام جەنگەكه‌ وڵاتەکەش نوقم دەکات.