دەرهاویشتە سیاسی‌و ئابورییەكانی گەرووی هورمز چی دەبن؟

گە‌رووی هورمز و ئاڕاستە‌ی ململانێكانی ئە‌مریكا و ئێران

دەرهاویشتە سیاسی‌و ئابورییەكانی گەرووی هورمز چی دەبن؟

653 خوێندراوەتەوە

هیچ شوێنێك لە‌ جیهاندا هێندە‌ی گە‌رووی هورمز خاوە‌ن گرنگی و پێگە‌ی جیۆپۆلە‌تیكی نییە‌ بۆ جوڵە‌و بازرگانییە‌ گشتییە‌كان بە‌تایبە‌ت بازرگانی نە‌وت. ئە‌م كە‌ناڵە‌ كە‌ پانیە‌كە‌ی تە‌نها 21 میل دە‌بێت لە‌ تە‌سكترین خاڵیدا، تاكە‌ ڕێگە‌یە‌ بۆ جوڵە‌ی بازرگانی نە‌وت لە‌ كە‌نداوی فارسە‌وە‌ بۆ بازاڕە‌كانی جیهان، وە‌ پانتایی كە‌ناڵی هاتووچۆكردن لە‌م گە‌رووە‌وە‌ بریتییە‌ لە‌ تە‌نها دوو میل.

 

،،

بە‌ گوێرە‌ی دە‌زگای شیكاری وزە‌ی ڤۆرتێكسا، ئە‌م گە‌رووانه‌ ستراتیژیە‌ 24% هاتووچۆی بازرگانی جیهانی نە‌وت پێكدێنێت، وە‌ ڕێژە‌ی 35% هاتووچۆی بازگانی دە‌ریایی جیهان پێكدێنێت،  لە‌كە‌ناڵی سوێسە‌وە‌ ڕۆژانە‌ 5،5 ملیۆن بە‌رمیل تێدە‌پە‌ڕێت، هەروەها لە‌ باب المندبە‌وە‌ ڕۆژانە‌ 5،8 ملیۆن بە‌رمیل نە‌وت تێدە‌پە‌ڕێت. 

 

 

گە‌رووی هورمز هەریە‌كە‌ لە‌ كە‌نداوی عومان و كە‌نداوی فارس بە‌یە‌كە‌وە‌ دە‌بە‌ستێتە‌وە‌ كە‌ بە‌ گرنگترین بە‌ستێن و خاڵی بە‌یە‌كگە‌یشتن دادە‌نرێت لە‌ جیهاندا. وە‌ ڕێژە‌ی تێپە‌ڕبوونی نە‌وت لە‌و جێگە‌یە‌وە‌ لە‌ ئاستێكی باڵادایە‌، بە‌ بە‌راورد بە‌ گە‌رووە‌كانی تر، بۆ نمونە‌ لە‌سە‌رە‌تای ساڵی 2018وە‌ لە‌ گە‌رووی هورمزە‌وە‌ 22،5 ملیۆن بە‌رمیل نە‌وت تێدە‌پە‌ڕێت، لە‌گە‌رووی مالاكاوە‌ ڕۆژانە‌ 16 ملیۆن بە‌رمیل نە‌وت تێدە‌پە‌ڕێت، لە‌كە‌ناڵی سوێسە‌وە‌ ڕۆژانە‌ 5،5 ملیۆن بە‌رمیل تێدە‌پە‌ڕێت، هەروەها لە‌ باب المندبە‌وە‌ ڕۆژانە‌ 5،8 ملیۆن بە‌رمیل نە‌وت تێدە‌پە‌ڕێت. بە‌ گوێرە‌ی دە‌زگای شیكاری وزە‌ی ڤۆرتێكسا، ئە‌م گە‌رووە‌ ستراتیژیە‌ 24% هاتووچۆی بازرگانی جیهانی نە‌وت پێكدێنێت، وە‌ ڕێژە‌ی 35% هاتووچۆی بازگانی دە‌ریایی جیهان پێكدێنێت.

 

 

 

 

دەستبەسەردا گرتنی كەشتییەكی نەوتی بەریتانیا لەلایەن كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە لە گەرووەكە یەكێك بوو لە نموونە تازەكانی گرژی نێوان ئەمریكا و هاوپەیمانانی لەگەڵا ئێراندا. لەمانگی 4ی ئەمساڵەوە ئێران بەهەراسانكردن و هێرشكردنە سەر كەشتییە نەوتییەكان تۆمەتبار دەكرێت.

 

لەم چەند مانگەی پێشودا ئەمریكا ئێرانی بەوە تۆمەتبار دەكرد كە بەرپرسە لە هێرش و هەراسانكردنی كەشتییە بازرگانییەكان، وە هەروەها خستنە خوارەوەی فڕۆكەیەكی بێ فڕۆكەوان لەسەر ئاسمانی گەرووەكە، كە دەرئەنجام كەشتیە جەنگیەكانی ئەمریكا بۆ وەستاندنی هەڕەشەكانی ئێران لە ئاوەكەدا لە نزیك سوپای پاسدارانی ئێران جێگیر بوون.

 

 

 

لەڕۆژی 4/6/2019 هێزی دەریایی بەریتانیا دەستیگرت بەسەر كەشتییەكی ئێراندا لە كەناراوەكانی جەبەل تاریقدا, بە پاساوی ئەوەی كە گەمارۆكانی یەكێتی ئەوروپایان تێكشكاند بە گواستنەوەی نەوت بۆ سوریا.

وەك وتمان ئەمە جاری یەكەم نییە كە ململانێ و ناكۆكی نێودەوڵەتی لەسەر گەرووی هورمزدا ڕووبدات، بەڵكو لە سەردەمی جەنگی ئێران و عێراقەوە ئەو دۆخە بارگاوییە بە ململانێ.

 

،،

ڕوسیا و چین و وڵاتە سەرەكیەكانی ئەوروپای ڕۆژئاوا مامەڵەی ئابوری خۆیان دەكەن لەدەرەوەی گەمارۆكانی ئەمریكا بۆ سەر ئێران، كاربەدەستانی ئێران هەوڵی ئەوە ئەدەن كە بە ئەمریكا و هاوپەیمانانی بسەلمێنن كە توانای بەرپەرچ دانەوەیان هەیە، وە زیان بە ئیدارەكەی ترەمپ بگەیەنن كە لە مانگی 4ی ساڵی 2018دا دووبارە سزا و ئابڵوقەكانی بەسەر ئێراندا سەپاند دەربارەی پرسی ئەتۆمی. 

 

شارەزایان پێیانوایە كاربەدەستانی ئێران هەوڵی ئەوە ئەدەن كە بە ئەمریكا و هاوپەیمانانی بسەلمێنن كە توانای بەرپەرچ دانەوەیان هەیە، وە زیان بە ئیدارەكەی ترەمپ بگەیەنن كە لە مانگی 4ی ساڵی 2018دا دووبارە سزا و ئابڵوقەكانی بەسەر ئێراندا سەپاند دەربارەی پرسی ئەتۆمی. ڕوسیا و چین و وڵاتە سەرەكیەكانی ئەوروپای ڕۆژئاوا مامەڵەی ئابوری خۆیان دەكەن لەدەرەوەی گەمارۆكانی ئەمریكا بۆ سەر ئێران، بەڵام لەهەمان كاتیشدا قورسە خۆلادان بەئاسانی لەو گەمارۆیە.

 

دەربارەی مامەڵەكردن بە ئاوی گەرووی هورمزەوە ڕەزا ئەكبەری بەڕێوبەری پڕۆگرام و كارشناسی ئێران لە پەیمانگای ڕاپۆرتەكانی ئاشتی و شەڕ دەڵێت، ئەو پەیامەی ئێران دەینێرێت لەبارەی ئەوەی كە دەتوانێت مەترسی بخاتە سەر ئاوی گەرووەكە، تەنها بۆ ئەمریكا مەترسی نییە، بەڵكو مەترسییە بۆ سەر بازرگانی نێودەوڵەتی، بۆیە لەبارەی ڕوداوەكانی ئەم دواییە ئەو باوەڕە زیاتر بەرەو پێش دەبەن كە ململانێكان فۆڕمێكی تر وەر دەگرن، ئەویش ململانێی سەربازیە.

 

 

 

 

لەگەڵ بەرزبوونەوەی بارگرژیەكانی ئەمریكا و ئێران لەسەر گەرووی هورمز، هێشتا ئاریان تەباتەبایی توێژەری زانستی سیاسی لە موئەسەسەی شیكاری و گەشەسەندنی ڕاند لە ئەمریكا پێی وایە كە بەو كارتە فشارەی بەدەست كاربەدەستانی ئێرانەوەیە لە گەرووی هورمز، دەتوانن سودی لێببینن لەكاتی گەڕانەوەیاندا بۆ سەرمێزی دانوستان و گفتوگۆ لەگەڵ ئەمریكا.

 تەباتەبایی هەروەها دەڵێت، ئێران ستراتیجی خۆی لەسەر ئەو بنەمایە داڕشتووە كە ئەوروپا و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆلای خۆی ڕابكێشێت بۆ بەرەوپێشچوونی سیاسەتەكانی خۆی هەروەها فشارخستنەسەر ئەمریكا بۆئەوەی سیاسەتەكانی خۆی بگۆڕێت دەربارەی ئێران.

 

 

 

 

بەرپرسانی ئێرانی دەیانەوێت لە پاڵپشتی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دڵنیاببنەوە، كە ئەمە بۆ ئەوان بەرژەوەندیەكی گەورەیە، بەڵام هێشتا بارودۆخەكە هەستیارە، بەوەی كە ئێران بەردەوامە لەو قومارەی لەگەڵ ئەمریكادا دەیكات كە ململانێی سەربازیە لەگەروەكەدا، كە لەم دواییانەدا و پێشتریش سوپای پاسدارانی كۆماری ئیسلامی ئێران بە كردە سەربازیەكانیان ویستیان ئەوە پیشانبدەن كە دەتوانن نیشتیمانی ئێران بپارێزن و دەشتوانن پارێزگاری لەسەروەری دەریایی ئێران بكەن.

 

بایەخی جیۆپۆلەتیكی گەرووەكە لەو ئاستەدایە كە بووەتە خاڵی ناوەند لەو ناكۆكیە نێودەوڵەتیەی كە لەنێوان ئەمریكا و هاوپەیمانانی لەگەڵا ئەمریكادا هەیە، كە لەم دواییانەدا ئەندازەی ناكۆكیەكان زیاتری كرد، دوای ئەوەی كە لە 19ی تەمموزی ئەمساڵدا دەسەڵاتی ئێران دەستیان گرت بەسەر كەشتی ستینا ئیمپیرۆی بەریتانیادا بەپاساوی ئەوەی كە یاسای نێودەوڵەتی سنوری ئاوییان تێپەڕاندوە.

 

،،

ناكۆكیەكانی ئەمڕۆی ئێران و ئەمریكا لەبارەی گەرووی هورمز دەتوانرێت شوێنەوارەكەی بگەڕێندرێتەوە بۆ كۆتاییەكانی ساڵی 2011 و سەرەتاكانی ساڵی 2012، ئەم سایكۆلۆجیەتی خۆبەخاوەنكردنەی گەروەكەش ڕەگێكی لەمێژینەی هەیە، هەروەك ئەمیر عەباس هویدا كە لەناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو سەرۆك وەزیرانی ئێران بوو دەڵێت گەرووی هورمز شادەماری ئێرانە.

 

 زۆرجار دەسەڵاتدارانی ئێران خۆیان بەخاوەنی گەرووی هورمز دەزانن، ئەم سایكۆلۆجیەتی خۆبەخاوەنكردنەی گەروەكەش ڕەگێكی لەمێژینەی هەیە، هەروەك ئەمیر عەباس هویدا كە لەناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو سەرۆك وەزیرانی ئێران بوو دەڵێت گەرووی هورمز شادەماری ئێرانە.

 

ناكۆكیەكانی ئەمڕۆی ئێران و ئەمریكا لەبارەی گەرووی هورمز دەتوانرێت شوێنەوارەكەی بگەڕێندرێتەوە بۆ كۆتاییەكانی ساڵی 2011 و سەرەتاكانی ساڵی 2012. لەمانگی دیسەمبەری ساڵی 2011 سەرۆكی هێزی دەریایی ئێران بۆ تەلەفزیۆنی فەڕمی ئێران ڕایگەیاند، زۆر ئاسان دەبێت بۆ وڵاتێكی بەهێز (مەبەست لێی ئێرانە) كە خاڵی بازرگانی كەناڵی هورمز دابخات.

 

 

 وە ئاماژەی بەوەدا كە ئێران كۆنتڕۆڵی تەواوی بەسەر گەرووەكەدا هەیە. پاشان تەنها دوای مانگێك ئێران دیسان هەڕەشەی كردەسەر ئەو وڵاتانەی كە هاوپەیمانی ئەمریكا و ئەوروپان لە گەمارۆكانیان بۆسەر ئێران.

 

ئێستا ئەوەی گرنگە بوترێت ئاخۆ لە ئەگەری داخستنی گوزەرگەی هورمزدا دەرهاویشتە سیاسی و ئابوری و نێودەوڵەتییەكان چی دەبن؟! شارەزایانی بواری ئابوری پێیان وایە كە گەر ئێران سنورە ئاویەكانی گەرووی هورمز دابخات، ئەوا ناهاوسەنگییەكی گەورە لە بازاڕی جیهانی نەوتدا دێتە ئەنجام، نەك بازاڕی نەوت بەڵكو بازاڕی جیهانی گازی سروشتیش پشكێكی گەورەی ئەم نا هاوسەنگیەی بەردەكەوێت، بەوپێەی 30% گازی سروشتی جیهان لەلایەن قەتەڕەوە هەناردە دەكرێت لەگەرووی هورمزەوە.

 

 

 

 بەگشتی ئەم ناهاوسەنگیەی كە لەبازاڕی نەوت و گازی سروشتیدا دروست دەبێت بەمانای بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گازی سروشتی دێت لە بازاڕەكانی جیهاندا، چونكە گەرووی هورمز بە شادەماری خوێنی ڕەش دادەنرێت لە جەستەی زەویداو بە زیاتر لە یەك لەسەر سێی هەناردەكاری نەوت و گازی سروشتی دادەنرێت لەجیهاندا.

 بۆیە بەڕای شارەزایانی بواری ئابوری بەداخستنی ئەم گەرووە بۆماوەی دوو مانگ یان زیاتر بە ئەگەرێكی زۆر نرخی یەك بەرمیل نەوت دەچێتە 160 دۆلار، بەڵام ئەم نرخە لێرەدا ناوەستێت، چونكە بەئەگەری زۆر بازرگانە گەورەكانی بواری نەوت لە جیهاندا دەست دەكەن بەكڕینەوەی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا و ئیحتیكاری پێوە دەكەن بەو پێیەش نرخی نەوت لە نێوان 200 بۆ 250 دۆلار جێگیر دەبێت، كە ئەمەش كارەساتێكی ئابوری جیهانی گەورە دەبێت.

ئەمریكا لەبەرامبەر ئەم ئەگەرانەدا لە هەوڵی پاراستنی ئاسایشی ئاویی گەروەكەدا دەبێت، هەروەك مایك پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا ڕایگەیاند، ئەمریكا گەرووی هورمز بەكراوەیی دەهێڵێتەوە و بۆ پارێزگاری كردن لێی پلانێكی ئاسایشی دەریایی بۆ دادەنێت.

 

 

 

هەروەها وڵاتانی ئەوروپاش بۆ پاراستنی ئاسایشی دەریایی گەرووەكە لە جموجوڵ و پێكهێنانی بەرەیەكدان، لە ئێستادا هەریەكە لە فەڕەنسا و هۆڵەندا و ئیتاڵیا و دانیمارك پشتیوانی لە پێكهێنانی هێزێكی دەریایی بە سەرپەرشتی ئەوروپا دەكەن بۆ پاراستنی گەرووی هورمز لەهەر هەڕەشەیەك.

هەروەها لەئەگەری زیادكردنی هەڕەشەكانی ئێران بۆ سەر گەروەكە، وڵاتانی كەنداویش مەحكومن بەدانانی ستراتیژێك بۆ پاراستنی ئاسایشی ئاویی گەروەكە، چونكە جگە لە عێراق و ئێران و عومان سەرجەم وڵاتانی كەنداو هیچ گوزەرگەیەكی ئاویی تریان نیە بۆ جموجوڵی بازرگانی.

 

 

 

 لەهەمان كاتیشدا دیسان چین و ژاپۆن و كۆریای باشور مەحكومن بەدانانی ستراتیژ و دەربڕینی هەڵوێست لەئەگەری زیادبوونی هەڕەشەكان بۆ سەر ئاسایشی گەرووەكە، بۆیە هەرهەنگاوێك لە چوونە پێشەوەی هەڕەشەكان بۆسەر ئاسایشی گەرووەكە كاردانەوەی نێودەوڵەتی زیاتر بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

لە ڕووی ئەمنیشەوە شارەزایانی بواری ئەمنی پێیان وایە كە هەڕەشەكانی ئێران لەبارەی داخستی گەرووی هورمزەوە بەئەگەرێكی زۆر ناچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، چونكە وڵاتی ئێران بەدەرلەوەی كە لەڕووی ئابورییەوە ڕووبەڕووی داڕمان دەبێتەوە، لە لایەنی سیاسی و سەربازیشەوە دوچاری كاردانەوەی گەورەدەبێت لەلایەن ئەمریكا و ئەوروپا و هاوپەیمانانەوە.