ئەو ڕۆژەی جەنگ کۆتایی هات

ئەو ڕۆژەی جەنگ کۆتایی هات

474 خوێندراوەتەوە

 ڕزگار عومەر

بەیانی؛ ڕۆژی ٠٨/٠٨/٢٠١٩ سی و یەك ساڵ بەسەر یادی کۆتایی هاتنی جەنگی عێراق - ئێران تێدەپەڕێت، ئەم جەنگە وێرانکەرە ٨ ساڵی خایاند لە ١٩٨٠ دەستی پێکردو لە ١٩٨٨ کۆتایی هات.

 ئەم جەنگە خوێناویە درێژترین جەنگی دوو دەوڵەت بوو لەسەدەی بیست، یەك ملیۆن قوربانی لێکەوتەوە لە هەردوولا، دووقاتی ئەو ژمارەیەش بریندارو کەمئەندامی لێکەوتەوە.

 

،،

ڕێکەوتنێکی جیهانی هەبوو لەوەی جه‌نگی هه‌شت ساڵه‌ی نێوان عێراق-ئێران درێژه‌ بكێشێت، له‌به‌رئەوەی ئەم شەڕە بۆ ئەو سەردەمه‌ یەکێك بوو لە بازاڕە گرنگەکانی فرۆشتنی چەك و پیداویستیەکانی جەنگ.

 

 

 لە عێراق ئەم جەنگە ناونرا "قادسیەی سەدام " لە ئێران ناونرا "بەرگری پیرۆز"، ئەو هێزو لایەنانەیتر کە بوونە بەشێك لەم شەڕە یەكێتی نیشتیمانی و پارتی دیموکراتی کوردستان و موجاهیدینی خەڵق بوو. کۆمەڵکوژی (جینۆساید)ی خەڵکی سیڤیلی کوردستان ئاکامێكی ڕاستەوخۆی ئەم جەنگە بوو.

 

  ئاسەوارەکانی ئەم شەڕەو پاڵنەرەکانی هەر هەمووی درێژەی کێشا بۆ شەڕی ١٩٩١ ی داگیرکردنی کوێت و شەڕی ٢٠٠٣ ی ڕوخاندنی سەدام. درێژە کێشانی ئەم شەڕە؛ تەنیا پەیوەست نەبوو بە پێویستی هەردوولا بەم جەنگە، بەڵکو نیمچە ڕێکەوتنێکی جیهانی هەبوو لەوەی ئەم شەڕە درێژە بکێشێت، نەك بە واژوو کردنی رێکەوتنێك بۆ درێژە پێدانی، بەڵکو بە هۆی ئەوەی ئەم شەڕە بۆ ئەو سەردەمی یەکێك بوو لە بازاڕە گرنگەکانی فرۆشتنی چەك و پیداویستیەکانی جەنگ.

 

 

 

 

 لە رووی سیاسی نێودەوڵەتیەوە خوڵقاندنی بارودۆخێك بوو بۆ ئەوەی لە ئێران هیچ هێزێکی تری سیاسی نێتە سەر حوکم کە بە جۆرێك لە جۆرەکان سێبەرو نفوزی یەکێتی سۆڤیەت ی ئەوسا نزیك بکاتەوە لە کەنداو. چەشنی ئێران، ئەم جەنگە عێراقی کردە سەربازگەیەکی گەورە؛ ژیان بووە جەنگ نەك تەنیا لە بەرەکانی جەنگ لە سنوو بە ڵکو لە نێوشارەکانیش.

 

 لە قۆناغی سەرەتایی جلی سەربازی شین کە وێنەی نەخشەی نیشتیمانی عەرەبی لەسەر نەخشابوو بەسەر مناڵان دابەش دەکرا بە (تەلائیع ، طلائع) بانگ دەکران. لەوان هەراشتر هەرزەکارانی ناوەندی هەمان دیزاینی جل بە ڕەنگی قاوەیی بەسەریان دابەش دەکراو بە (فتوە، فتوة) بانگ دەکران و قۆناغی ئامادەیش بە (الشباب، شەباب).

 

  

 

 

 لە هەموو قۆناغەکان جۆرێك لە مەشقی سەربازی بەسەر کۆمەڵگە سەپێنراو بوو، خەڵکی فەرمانبەرو کاسبکار ڕاپێچی الجیش الشعبي (سوپای میلیی) دەکران، لاوانی زانکۆکان ڕاپێچی مەشقی سەربازی دەکران و چەندین خوێندکار فەسڵ کران و گیران ژیانی خۆی وخێزانیان کەوتە مەترسی چونکە نەدەچوونە ئەم مەشقانە.

 

 کۆمەڵگە ببووە یەك پارچە لە ترس و تۆقاندن دژ بە هەموو نوزەیەکی نۆرماڵی ژیان، دوو پرۆسە مێژووی ئەو کاتەی لاوانی گەڕەکە، ڕاپێچ کردنی زۆرە ملێ ی سەربازی و هاتنەوەی تەرم و روفاتی ئەوانەی دەینابردن، جاری وا هەبوو لە گەڕەك لاوێك زەماوەندی دەکرد، مانگێکی نەدەبرد تەرمەکەی دەهاتەوە، بە جۆرێك وای لێهاتبوو حکومەت خۆی فریا نەدەکەوت بە فەرمی تەرمەکان بنێرێتەوە، بە زۆرە ملێ تەکسی مەدەنیان ڕادەگرت و ئەدرەسیان دەدا شۆفێرەکەو ئیجازەی شۆفیریان لێ وەردەگرت تا تەرمەکە دەباتەوە شوێنی خۆی!

 

،،

وولاتی بەریتانیاو سویسرا هەردوکیان لە کاتێکدا زۆربەی پێداویستیەکانی دروست کردنی چەکی کیمیاویان بە عێراق فرۆشتووە، كه‌چی سەرو بنی زمانیان مافی مرۆڤ و ئازادیە.

 

 

 کە یادی وەستانی ئەو جەنگە دێتەوە؛ نازانی لە کام گۆشەوە دەستی بۆ ببەی، بە تایبەتی لەوەی لەسەر خوێنی گەلی هەردوو ووڵات ببووە مارکێتێکی جیهانی چەك فرۆشتن.

 

 زۆر ووڵات هەیە کە ئێستا سەرو بنی زمانی مافی مرۆڤ و ئازادیە یەکێك بووە لەو تاوانبارانەی جەنگ کە چەکی بە هەردوولا فرۆشتووە، بۆ نموونە وولاتی بەریتانیاو سویسرا هەردوکیان لە کاتێکدا زۆربەی پێداویستیەکانی دروست کردنی چەکی کیمیاویان بە عێراق فرۆشتووە لە هەمان کاتدا هەموو جۆرە سیستەمێکی خۆپاراستنی لە چەکی کیمیاویان بە ئێران فرۆشتووە.

 

 

 

 

 سوید کە لای زۆربەی کورد خۆشەویستە بەلەمی سەربازی و تەقەمەنی تەنیا بە ئێران فرۆشتووە، لەبەرامبەردا کەنەدا تەنیا بە عێراقی فرۆشتووە! یەکێتی سۆڤیەت و ئەمریکاو چین و تورکیاو ئیسپانیاو پورتوگال و ژاپۆن و ئیتالیا ئەڵمانیای ڕۆژئاواو ئەرجەنتین وفەرەنسا و بەڕازیل چەك و پێداویستیەکانی جەنگیان بە هەردوولا فرۆشتووە!

 

 کاتێ دەتەوێ لەسە هەر جەنگێك بنوسیت دەبێ پێش ئەوەی لە لایەنی شەڕکەرو جەنگاوەرەکانی بکۆلێتەوە ، لەو بەرژەوەندیە ئابوری و سیاسیانەی بکۆڵیتەوە کە سودمەندن لەم خوێن رژانە، لە سەدەی ١٩ وە هیچ جەنگێك نەبووە فرۆشیارێك چەشنی دەوڵەت یان کۆمپانیایەك سودمەند نەبوبێت، هیچ جەنگێکیش نەبووە بەلای کەمی لەسەرەتاکانی جۆش نەدرابێ بە ئەفسانە.

 

  

 

 

 لە عێراق دەیان ڤیستیڤالی عەرەبی بەڕێوە دەچوو دەیان سرود بەرهەم هێنران کە "عێراق " و سوپاکەی وەکو پارێزەی دەرگای ڕۆژهەڵاتی نیشتیمانە عەرەبیەکان نیشان دەدا، لە ئێران لە ساڵانی یەکەمدا کلیلی دروستکراو لە مس و ئاسن هی چوونە بەهەشت بەسەر سەربازەکان دابەش دەکرا، دواتر کە تێچوونی ئابوری جەنگ قورستر بوو، کوژراو زیاتر بوو، کلیلی لە پلاستیک دروستکراو بەسەر سەربازەکان دابەش دەکرا!

 

 ئێستا دوای سی و یەك ساڵ لەم جەنگە؛ هەست ناکەم ئەم جەنگە تەواو بووە، هەست ناکەم فرۆشیارەکان گۆڕاون، یەك شت بە دڵنیایی گۆڕاوە؛ شەڕ لە سنوور نیە، ڕۆحی ئەو شەڕەو خێوەکانی لێرەن، لە ناو شارەکانی عێراقن!