بۆچی سه‌ددام لە یەكەم ڕۆژى ساڵى نوێ‌و  لە یه‌كه‌م ڕۆژی جەژنی قورباندا لەسێدارە درا؟

بۆچی سه‌ددام لە یەكەم ڕۆژى ساڵى نوێ‌و  لە یه‌كه‌م ڕۆژی جەژنی قورباندا لەسێدارە درا؟

819 خوێندراوەتەوە

د. سه‌نگه‌ر سه‌ید قادر

‎دیمەنەكانی بەرەبەیانی یەكەم ڕۆژی جەژنی قوربانی ساڵی ٢٠٠٦، لە خەیاڵی زۆرینەی عێراقییەكاندا ناسڕێتەوە، چونكە لەو ڕۆژەدا عێراقییەكان بە دەنگی هەواڵێكی گرنگ و مێژوویی بەخەبەر هاتن كە كۆتایهێنان بوو بە دیكتاتۆرێك كە ماوەی٢٤ ساڵ سەرۆككۆمار بوو، ئەویش سەددام حسه‌ین بوو.

  ‎ ئاماژەكانی لە سێدارەدانی سەددام ‎سەدام حسه‌ین لە بەرواری ٢٠٠٦/١٢/٣٠ لە كۆتا ڕۆژی ساڵدا لە سێدارەدرا، ئەمەش ئاماژە بوو بۆ كۆتایهاتنی دەسەڵاتی ٣٦ ساڵەی بەعس لە عێراق و لە سێدارەدانیشی لە ڕۆژی یەكەمی جەژنی قورباندا بە شێوەیەكی هۆلیۆدی و سوكایەتیكردن بە جەستەكەی بۆ گەیاندنی ئەو پەیامەبوو كە سەدام وەك ئاژەڵ كراوە بە قوربانی‌و كە پێشتر سەدان هەزار لە خەڵكی عێراقی بە ئەنفال و لە سێدارەدان و كیمیایی لەناوبرد.

،،

میلیشیاكانی جەیشی مەهدی و سوننەكانیش لە ڕێگەی میلیشیا سوننەكانەوە دژی سوپای ئەمەریكا دەجەنگان‌و سیاسییەكانی شیعەو كورد و سوننە ترسیان لەوە هەبوو ئەو دۆخە وا لە ئەمەریكییەكان بكات بیر لە گێڕانەوەی ڕژێمی بەعس بكەنەوە.

 هەروەها لەڕووی یاسایی‌و عورفی دادوەری عێراقەوە ئەگەر سەدام تەمەنی بگەشتایەتە ٧٠ ساڵ لە سێدارەدانی ئەستەم بوو، چونكە عورفی دادوەری ڕێگە بە جێبەجێكردنی سزای لە سێدارەدان نادات بەسەر كەسێكدا تەمەنی ٧٠ ساڵ بەرەو سەربێت. ‎كێ سەدامی لە سێدارەدا؟ ‎ لە ساڵی ٢٠٠٦ دۆخەكە بۆ ئەمەریكییەكان ئاڵۆزو پڕ كیشە بوو چونكە لەلایەك شیعەكان لە ڕێگەی میلیشیاكانی جەیشی مەهدی و سوننەكانیش لە ڕێگەی میلیشیا سوننەكانەوە دژی سوپای ئەمەریكا دەجەنگان‌و سیاسییەكانی شیعەو كورد و سوننە ترسیان لەوە هەبوو ئەو دۆخە وا لە ئەمەریكییەكان بكات بیر لە گێڕانەوەی ڕژێمی بەعس بكەنەوە.

  ‎بەڵام ئەوە تەنها وەهم‌و خەیاڵێكی ئەو سیاسییە تازانە بوو كە ترسیان لە كورسی و دەسەڵاتیان هەبوو، بێئاگا بوون لەوەی ئەمەریكا پلانی كشانەوەی لە عێراق داڕشتبوو لە ساڵی ٢٠٠٦ بەهۆی زۆری زیانەكانی جەنگی عێراقەوە، بۆیە دەبوو سەدام بە زوترین كات كۆتایی پێبهێنرێت. ‎

بەڵام پۆڵ بریمەر حاكمی سەربازی ئەوكاتی عێراق دەڵێت، ئاگایان لە له‌ سێدارەدانی سەددام نە بووەو دوای لە سێدارەدانی ئاگاداربوون لە سێدارە دانەكە، هەروەها نوری مالیكی سەرۆكوەزیرانی ئەوكاتی عێراق لە دیدارێكی تەلەفزیۆنیدا بێئاگایی خۆی لە له‌ سێدارەدانی سەدام ڕادەگەیەنێت‌و دەڵێت:

" لە سیدارەدانی سەدام تاوان بوو نازانم چۆن لە سێدارە درا". ‎

،،

بە زاڵمای خەلیل زادی ڕاگەیاندووە فەتوای لە سێدارەدان بۆسەدام دەرچوو بوو، و لەسەر ئەو كەسانەشی كە ئامادەی لەسێدارەدانەكەی بوون فیرعەون ڕایگەیاندوە ١٤ بەرپرسی باڵای حكومی و حیزبی بوون لە نێویاندا موفەق ڕوبەیعی ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی عێراق. ‎

 بەڵام دۆناڵد ڕامسفێڵدی وەزیری بەرگری ئەوكاته‌ى ئەمەریكا گێڕانەوەیەكی جیاوازتری هەیەو دەڵێت:" ئێرانییەكان لە ڕێگای میلیشیاكانیانەوە سەدامیان لە سێدارە دا، چونكە ترسیان لە گەڕانەوەی هەبوو، هەروەها ڕقێكی زۆری چەندین ساڵە لە نێوانیاندابوو". ‎ فیرعەون سەرپەرشتی لە سێدارەدانی سەدامی كردووە ‎بەپێی بەڵگەنامەیەكی نهێنی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٧، زاڵمای خەلیل زاد باڵوێزی ئەوكاته‌ی ئەمەریكا لە عێراق داوای بینی " منقژ ال فرعونی" داواكاری گشتی دادگای كاتی تاوانەكانی كردووە كە سەر پەرشتیاری لە سێدارەدانەكەی كردووە. ‎

 زاڵمای لێی پرسیوە بۆچی لەئیستادا لە سێدارەدراوەو ئەوە كێشەی گەورە بۆ ئەمەریكا دروست دەكات، چونكە سەددام دەیان هەزار لایەنگری هەیە، ڕەنگە كاردانەوەیان هەبێت به‌رانبه‌ریان. ‎لە وەڵامدا " منقژ الفرعون" بە زاڵمای خەلیل زادی ڕاگەیاندووە فەتوای لە سێدارەدان بۆسەدام دەرچوو بوو، و لەسەر ئەو كەسانەشی كە ئامادەی لەسێدارەدانەكەی بوون فیرعەون ڕایگەیاندوە ١٤ بەرپرسی باڵای حكومی و حیزبی بوون لە نێویاندا موفەق ڕوبەیعی ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی عێراق. ‎

 بەڕای من ئەگەر گێڕانەوەو لێدوان و بەڵگەكان یەك بخەین، دەگەینە ئەو ئەنجامەی ئەمەریكییەكان سەددامیان لە سێدارە نەداوە، بەڵام دەیانوویست كۆتای پێبهێنن، بەجۆرێك هیچ بەرپرسیارێتییەك نەكەوێتە ئەستۆیان، چونكە لە سێدارەدانی سەرۆكی وڵاتێك دەبوو بە هەڵەیەكی مێژوویی و بەرپرسیارێتییەكی گەورە بۆ مێژووی ئەمەریكا. ‎

 هەر بۆیە ئاسانترین ڕێگە كوشتنی سەدام بوو لەلایەن دوژمنەكانییەوە كە ئێران سەر سەختترینیان بوو، بۆیە ئەمەریكییەكان سەددام ڕادەستی میلیشیا شیعەكانی سەر بەئێران دەكەن. كە ئەوكات هیزێكی گەورەبوون لەناو حكومەت و لە گۆڕەپانی سیاسیدا، دڵنیابوو لەوەی لەماوەیەكی كەمدا سەدام لەناو دەبن‌و سیناریۆكەش وەك خۆی‌و لە نیمایشێكی هۆلیودی دا لە ٢٠٠٦/١٢/٣٠ جێبەجێكراو سەدام لە سیدارە درا.

 

author photo

 

 

ـ خویندكاری دكتۆرا. 

ـ لێكۆڵەر لە ناوەندنی ئیمارات بۆ لێكۆلینەوەی ستراتیژی.

ـ لێكۆڵەر لە ناوەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ لێكۆلینەوەی ستراتیژی.