شێخ محەمەدى خاڵ مونەوەرێک لە تاریکیدا

شێخ محەمەدى خاڵ مونەوەرێک لە تاریکیدا

395 خوێندراوەتەوە
د.ئاراس محمد صالح
مامۆستا شێخ محەمەدى خاڵ لە هەستیارترین قۆناغی میژووى کوردا لە دایک بووە، سەرەتاى سەدەى بیستەم قۆتاغێکى پڕ گۆڕانى گەورە بووە لە مێژووى ڕۆشنبیرى و سیاسی و رۆژنامەنووسی کوردیدا، کۆتایی هاتنى دەوڵەتى عوسمانى و هاتنى داگیرکارى ڕۆژئاوایی و گەشەکردنى بیرى نەتەوەیی و دروستکرانى دەیان دەوڵەت و دەوڵەتۆکەى نەتەوەیی لە رۆژهەڵات و گوێنەدان بە خواستەکانى کورد لەلایەن زلهێزەکانى ئەوکاتەى جیهانەوە.
 
،،

شێخى خاڵ گەشتى کۆیە دەکات لاى مەلاى گەورەى کۆیە ئیجازەى مەلایەتى وەرگرتووە لە کۆتایی بیستەکان و سەرەتاى سیەکانى سەدەى ڕابردوودا

 
 شێخ محەمەدى خاڵ لەو ڕۆژگارەدا لە دایک بووەو گەشەى کردووە لە ناوەندە ئاینیەکەدا کە لەبەردەم گۆڕان و لە دایکبوونى نوێکردنەوەو ململانێى توندى نێوان توێژى نوێخوازو و بەرەى کۆنەخوازدا بووە، بەرەى نوێخواز بە ڕابەرایەتى مەلاى گەورەى کۆیەو ڕۆشنبیران و شاعیران، بەرەى کۆنەخواز بەڕابەرایەتى ناوەندە تەقلیدیە دەروێشگەراکە بوون.
 شێخ محەمەدى خاڵ هەر زوو دەکەوێتە بەرەى نوێخوازەوە، شێخى خاڵ گەشتى کۆیە دەکات لاى مەلاى گەورەى کۆیە ئیجازەى مەلایەتى وەرگرتووە لە کۆتایی بیستەکان و سەرەتاى سیەکانى سەدەى ڕابردوودا، مەلاى گەورەى کۆیە بەهۆى ئەو پەیوەندیە فراوانەى هەیبووەو ئەندامێتى لە ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراقدا و هەروەها ژیانى بەغداوە هەر زوو دەکەوێتە ژێر کاریگەرى بیروبۆچوونەکانى قوتابخانەى ڕیفۆرمى ئیسلامى جەمالەدینى و ئەفغانى و محەمەد عەبدەو هاوڕێکانیان، شێخى خاڵ دواى خوێندنەوەو ئاشنا بووى بە گۆڤارى (العروة الوثقى) لە ساڵى 1932دا ئیتر هۆگرى ئەو قوتابخانە ڕیفۆرمخوازە بووەو پشتى کردوەتە ناوەندە تەقلیدیە ئاینیەکە.
 
 
 
  شێخى خاڵ لە ساڵى 1935 تەفسیرى سورەتى (الفاتحة) و جوزئی (عم)ى قورئان دەکات لەسەر ڕێبازى تەفسیرى شێخ محەمەد عەبدەو ڕەشید ڕەزاو تەفسیرى (المنار) و بەهاوکارى پیرەمێردى شاعیر لە چاپخانەى ژیان چاپیان دەکات.
  شێخى خاڵ وەک سود وەرگرتنى لە بیرو ڕێبازى قوتابخانەى ئیسڵاح لە ساڵى 1939 کە گۆڤارى (گەلاوێژ) دەردەچێت دەبێتە هاوکارێکى باشی ئەو گۆڤارە ناوازەو بە زنجیرە هەر ژمارەو تەفسیرى ئایەتێکى قورئانى پیرۆز دەکات، هەڵبژاردنى ئایەتەکانیش بە مەبەست بووەو پێویستى ئەوکاتى کۆمەڵى کوردەوارى بووە، ئەگەر شێخ محەمەد عەبدە یەکەم کەس بێت تەفسیرى گوتارى ڕۆژنامەوانى نوسیوە، ئەوا شێخ محەمەدى خاڵ لە کوردا یەکەم کەسە ئەو هەنگاوەى ناوە.
 
 
 
 شێخى خاڵ هەر لە ژێر کاریگەرى بۆچوونەکانى جەمالەدینى ئەفغانیدا کە دەڵێت: مانەوەى هەر گەلیک بە زمانەکەیەوەیە، کە زمانەکەى لەناوچوو ئەو گەلە لەناو دەچێت، دەست دەکات بە نوسینى فەرهەنگى خاڵ و لە سێ بەرگداو لەسەر ئەرکى خۆى فەرهەنگى خاڵ دەنوسێت و بڵاوى دەکاتەوەو هەتا ئێستایش ناوازەترین فەرهەنگى کوردى کوردیە لە کتێبخانەى کوردیدا.
 شێخى خاڵ لە پەنجاکانى سەدەى ڕابردوودا بووەتە ئەندامى کۆڕى زانیارى عێراقی و چەندین بابەتى زانستى لەسەر زانایانى کورد نوسیوە، وەک بێتووشی و موفتى زەهاوى و شێخ مارفی نۆدیی و چەند زاناى تر، هەروەها چەند بابەتێکى گرنگى لەسەر مێژووى کورد لە گۆڤارى کۆڕدا بڵاو کردوەەتەوەو بووەتە ئەندامى کۆڕى مێژوونوسانى عەرەب و خەڵاتى ئەو کۆڕەى وەرگرتووە.
 
،،

شێخى خاڵ، لە گۆڤارە ناوازەکەى کۆڕدا چەندین گوتارى بە پێزى لەسەر زمانى کوردى و ئەدەب و مێژوو لەو گۆڤارەدا بڵاوکردوەتەوە.

 
 لەدوا دورستکردنى (کۆڕى زانیارى کورد) شێخى خاڵ بووەتە ئەندامى کۆڕ و لە گۆڤارە ناوازەکەى کۆڕدا چەندین گوتارى بە پێزى لەسەر زمانى کوردى و ئەدەب و مێژوو لەو گۆڤارەدا بڵاوکردوەتەوە.
 شێخى خاڵ لە شەستەکان و حەفتاکانى سەدەى ڕابردوو تەفسیرى حەوت جوزئی قورئانى پیرۆزى بە شێوەیەکى ئەدەبی بەرزو لەسەر ڕێبازى تەفسیرى قوتابخانەى ئیصڵاحى ئیسلامى نوسیوەو لە چاپی داوە، هەروەها لە ناوەندى ڕۆژنامەنووسی کوردیدا دەیان گوتارى لە ڕۆژنامەو گۆڤارەکاندا بڵاوکردوەتەوە و بووتە ئەندام و سەرۆکى یەکێتى نوسەرانى کورد لقی سلێمانى.
 
 
 
  شێخى خاڵ لە یەک کاتدا مەلاى مزگەوت و قازى و ڕۆژنامەنووس و نوسەر بووە، هەروەها مزگەوتەکەى خۆیان (مزگەوتى شێخ ئەمینى خاڵ)ى دەکاتە جێگەى کۆبوونەوەى عەسرانى نوسەران و ڕۆشنبیرانى سلێمانى، لەو ڕۆژگارەدا شێخى خاڵ ئەو مزگەوتەى کردوەتە شوێنى کۆبوونەوەى نوسەران و ڕۆشنبیران زۆرینەى ئەو توێژە بیرى چەپیان بووە، بەڵام شێخى خاڵ بەبەرگى مەلایانەوەو بەهەموو زانست و ئەدەب و بیرە فراوانەى خۆیەوە زۆر سەرکەوتوانە ئیدارى بیرە جیاوازەکانى کردووەو بیرى جیاوازى قبوڵکردووەو نمونەیەکى جوانى پێکەوە ژیان و کارکردنى پێکەوەیی توێژە جیاوازەکانى شارى سلێمانى پیشانداوە\
 شێخى خاڵ لە دواى خزمەتێکى زۆر لە بوارەکانى ئاین و زمان و مێژوو و ڕۆژنامەنووسیدا لە ڕۆژى 15/7/1989 ماڵئاوایی کردوو لە گردى سەیوان بەخاکسپێرا، درود بۆ گیانى خاڵ هەموو دڵسۆزانى ئاین و زمان و ڕۆشنبیرى.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك