کاریگەریی تێڕوانینی ئایدۆلۆژی لەسەر کەلتووری کورد

کاریگەریی تێڕوانینی ئایدۆلۆژی لەسەر کەلتووری کورد

398 خوێندراوەتەوە

تۆفیق کەریم ساڵح

کورد لە پێشەنگی ئەو نەتەوانەیە کە زۆرترین زانا و ڕۆشنبیر و مێژوونووسی گەورەی تێدا هەڵکەوتووە، بەڵام نووسین بە زمانی کوردی زۆر درەنگ هاتە ئاراوە، خوێندەوارانی کورد بە زمانە باڵادەستەکانی دراوسێکانیان لە عەرەب و فارس و تورک بابەتەکانی خۆیان دەخستە ڕوو.


سەرجەم ئەو نووسینانەش کە کورد بەو زمانانە نووسیویانە هەرچەندە بوارەکانیشیان جیاواز بووبێت وەک بواری: عەقیدە، شەرعزانی، مێژوو، ئەدەب، ... بەڵام لەبەرئەوەی نووسەرەکانیان دەرچووی حوجرە و مزگەوتەکان بوون ڕەنگی ئاینیی بەو نووسینانەوە نەخشاون، ئەم حاڵەتە لە دوای پەیدابوونی نووسین بە زمانی کوردیش هەر بەردەوامبوو تا چەرخی بیستەم.

 

،،

"هێزێک هەیە، وا سەیری كێشەی كورد دەکات لەو دیدەوە کە نەهامەتی و ماڵکاولی و تراژیدیا و شکستەکانی کورد هەر هەموو لە ئیسلامەوە سەرچاوە دەگرن".

 

 بەڵام لە سەد ساڵی ڕابردووەوە دۆخەکە گۆڕا، نووسینی کوردی خەمڵیی و خوێندەوار و ڕۆشنبیری گەورە پەیدابوون، جگە لە ئیسلام هزر و ڕۆشنبیری دیکە دەرکەوتن، لەبری حوجرە و مزگەوتەکانیش خوێندنگە و زانکۆکان کرانەوە، وردە وردە ڕۆڵی مزگەوت و حوجرەکان لە پێگەیاندنی ڕۆشنبیراندا بەرتەسکبوونەوە.


لەو ساتەوە ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو لەناو ڕۆشنبیراندا باڵادەستبوو و گەشەی دەکرد، کە تێڕوانینی نەرینی لەسەر ئاین هەبوو، بە نەهامەتی سەر مرۆڤایەتی دەزانی، ئەم تێڕوانینە بوو بە ئاڕاستەکاری زۆرینەی ڕۆشنبیران و ئەوانیش هەتا ئەم دواییەش هەمان تێڕوانینیان لەسەر ئاین هەبوو، وەک فاروق ڕەفیق دەڵێت: "هێزێک هەیە کە کۆی چەند دەست و تاقمی (سیاسیی) و (فکریی) و (کولتووریی)یە، وا سەیری كێشەی كورد دەکات لەو دیدەوە کە نەهامەتی و ماڵکاولی و تراژیدیا و شکستەکانی کورد هەر هەموو لە ئیسلامەوە سەرچاوە دەگرن.

 

 

 

 ئەو هێزەی پێیوایە کە ئەوە مسوڵمانبوونی کوردە کە بۆتە مایەی (دواکەوتنی) کورد، نقومبوونی لە ئاداب و نەریتە (کۆنەپەرستییەکان)دا، ڕێکنەخستنی ماڵی خۆ و نەتوانینی بەخود گەیشتن و چاو نەبڕینە داهێنان، سەرجەم هەموو ئەمانە لە مسوڵمانبوونییەوە سەرچاوە دەگرن، ئەوەی کە کورد ناتوانێ لە ئێستادا خۆی (مۆدیرنیزە)کات، بوون و عەقڵی (تازە بکاتەوە)، ئەوە ئیسلام لێی بەرپرسیارە.

  ئەوەی کە لە ڕابردوودا دەوڵەت و کیانی سیاسیی سەربەخۆی خۆی دروست نەکردووە، ئیسلام ڕێگر بووە، هۆی داگیرکردنی لەلایەن بێگانەوە، مسوڵمانبوونیەتی، لەنێو ئەم هێزەدا هەندێک دەستە و تاقم هەنگاوێک لەمە زیاتر دەڕۆن، بانگەشەی ئەوە دەکەن کە: کورد ئایین و شارستانیەتی خۆی هەبووە و لەلایەن ئیسلامەوە، (عەرەبە بیاباننشینەکانەوە)، خاپوور کراوە. بۆیە ئەم هێزە ئامانجی هەیە (ئامانجە گەورە بریتییە لە گۆڕینی کورد لە موسڵمانبوونەوە بۆ موسڵمان نەبوون، جا کە موسڵمان نابێت هەر چییەک دەبێت با ببێت، کێشەی ئەم هێزە نییە).

 

 

 

 
(ئەم هێزە بەشێوەیەکی گشتی پێکهاتووە لە کۆمەڵێک کەس کە بانگەشە بۆ تازەگەریی دەکەن لەسەر مۆدیلی (خۆرئاوا) و دەیانەوێت ئەزموونی عەلمانیەتی خۆرئاوا لە ماڵی کوردیدا بە ورد و درشتییەوە دووپات بکەنەوە، کۆمەڵێک ڕۆشنبیر، بەتایبەت ئەوانەیان کە ئێمە ناویان دەبەین بە (خۆرئاوا پەرستەکان) و هەندێک نووسەر و ڕۆژنامەنووس کە لەنێو حیزبە کوردییە بەناو ناسیۆنالیستەکاندا سەریانهەڵداوە و ئەو ڕۆشنبیرانەش کە مارکسیی و کۆمۆنستین، لایەنە چەپەکان، لە پاڵ هەندێک سیاسەتمەنداری کورددا سەرجەم ئەو هێزە پێکدەهێنن).

 
ئەم هێزە كە فاروق ڕەفیق وێنای دەكات زیاتر له سەدەی ڕابردوودا باڵادەستییان لەسەر كایە كەلتوورییەكە هەبوو و جێپەنجەشیان بەسەر زۆر بەش ‌و لقەكانییەوە دیاربوو، بۆیە بەڕێژەیەكی زۆر ڕابردووی كەلتووری كوردیان فەرامۆش كرد و بەدەستئەنقەست بەهۆی باگراونده ئایدۆلۆژییەكەیانەوە نەدەچوونە سەری، بەڵكو دابڕانێكی زەقیان دروستكرد و خۆیان لەقەرەی بابەتە كەلتووریی و كەلەپوورییەكان نەدەدا.

 

 

 

 ئەگەر بیانزانیبا بۆنێكی ئاینی لێوە دێت، تۆ سەرنجی ئەم گێڕانەوە تەنزئامێزە بدەن كە عەلائەدین سەجادی لە ڕشتەی مرواریدا بۆمان دەگێڕێتەوە و خۆی شایەتحاڵ بووە: (... كۆڕێك بووین، بڕیاربوو كە لیژنەیەك هەبێت لە كەلەپووری ئیسلامەتی بدوێ و بیهێنێتە ناوەوە، ئەو لیژنەیە بریتیی بوو لە شێخ محەمەدی خاڵ و یەكێكی تر و خاوەنی ئەم كتێبە (مەبەستی خۆیەتی)، یەكەكەی تر تۆزێ ملپێچی ئەكرد و پێی خۆش نەبوو بچێتە لیژنەیەكی واوە، لە ناو ئەو دانیشتوانەدا لەو شوێنە هەبوون، یەكێكیان مەسعوود محەمەد بوو، كوڕی مەلای گەورەی كۆیە، هەڵیدایە وتی: خزمە من ئەبم، خۆ پیاو مسوڵمان بێ كافر نابێ.

 

،،

كتێبێكی مامۆستا محەمەد شارەزووری (ڕێكەوت لە ته‌رازووی ژیریدا)ی بڵاوكردەوە، كەچی هەڵگرانی ئەو ئایدۆلۆژیا باڵادەستە مەپرسە چ بەزمێكیان پێكرد و چەندین تۆمەت و ناوزڕاندنیان خستە پاڵی.

 

 
هەر ئەو مەسعوود محەمەدەی سەجادی باسی ئەكات، لە سەردەمێكدا كە سەرۆكی كۆڕی زانیاری كورد بوو، كتێبێكی مامۆستا محەمەد شارەزووری (ڕێكەوت لە ته‌رازووی ژیریدا)ی بڵاوكردەوە، كەچی هەڵگرانی ئەو ئایدۆلۆژیا باڵادەستە مەپرسە چ بەزمێكیان پێكرد و چەندین تۆمەت و ناوزڕاندنیان خستە پاڵی.

 
لەگەڵ ئەوەی ئەو كۆڕە چەندین زانای ئاینیی تیایدا ئەندام بوون، لە نموونەی (مامۆستا مەلا كەریمی مودەڕیس و مامۆستا شێخ محەمەدی خاڵ و مەلا عەلائەدین سەجادی)، كەچی بەمانەشەوە نەبوونە ڕێگری ڕەخنەبارانكردنی سەرۆكی كۆڕ كە نامیلكەیەك بڵاوبكاتەوە باس لەوە بكات بوونەوەر لە خۆیەوە پەیدا نەبووە، بەڵكو بەدیهێنەرێك هێناویەتییە بوون.

 

 

 

 
ئەم تێڕوانینە ئایدۆلۆژیایە تەنها نەبووە هۆی پەراوێزخستن و فەرامۆشكردنی چەندین بەرهەمی گرنگی كەلەپووریی و فۆلكلۆریی و مێژوویی بایەخدار، بەڵكو بوو بەهۆی ئاوەژووكردنەوەی كۆمەڵێك ڕووداوی مێژوویی و ناوزڕاندن و لەكەداركردنی كۆمەڵێك زانا و كەسایەتی مەزنی مێژوویی، تەنها لەبەر مێزەرە سپییەكەیان یان پێشگری شێخ و مەلا بەناوەكەیانەوە، لە نموونەی مەلا ئیدریسی بەدلیسی، مەلا محەمەدی خەتێ، مەلا ئیبنو ئادەم و... هتد. 

 
بەم تێڕوانینە ئایدۆلۆژییە، یەكنەگرتنی میرنشینە كوردییەكانیان خستەسەر مەلا ئیدریسی بەدلیسی و ڕووخاندنی میرنشینی سۆرانیشیان دایە پاڵ فەتوایەكی هەڵبەستراوی مەلای خەتێ، بێ ئەوەی سەرنجی ئەوە بدەن ئەو جۆرە ڕووداوانە ناكرێت پەیوەستی تەنها هۆیەك بن.

 

 
ئەوانەی لەم ڕووداوانە ورد نەدەبوونەوە كەسانێكی خوێندەوار و شارەزا بوون، تەنها مامەڵە ئایدۆلۆژیایەكە نەیدەهێشت بەدواداچوونی زانستی بۆ دەرخستنی ڕاستێتی ڕووداوەكان بكەن، ئەگەرنا چەندین بابەتی كەمبایەختری وا هەبوون مشتومڕی دوورودرێژیان لەسەر دەكرد و سەرنجی وردیان هەبوو لەسەریان، بە نموونە، یەكەم چیرۆكی نووسراوی كوردی ئایا موستەفا سائیب نووسیویەتی یان ئەحمەد موختار جاف؟ یان شیعری:

 
نەمردم من ئەگەر ئەمجارە بێ تۆ
نەچم شەرتە هەتا ئەو خوارە بێ تۆ

 
چەندین جار لە گۆڤاری (بەیان) و ڕۆژنامەی (هاوكاری) موناقەشەی لەسەر بڵاودەكرایەوە، كە ئایا شیعری مەلا خدری نالییە، یان موستەفا بەگی كوردی. كەچی ئێستا و ئەوساش كەسێك له و خوێندەوار و شارەزایانه نەیانپرسی ئەو پارچە چەرمە كوا و لای كێیە و چ شوێنەوارناسێك پشتڕاستی كردووەتەوە كە ساختە نییە، گوایە ئەم شیعرەی بەر لە هەزار ساڵی تێدا بڵاوكراونەتەوە

 

 

 

 
هۆرمزگان ڕمان ئاتران کوژران
وێشان شاردەوە گەورە گەورەکان
زۆرکار ئەرەب کردنە خاپوور
گونا و پاڵەی هەتا شارەزوور
ژن و کەنیکان وەدیل بەشینا
میرد ئازا تلی وە ڕووی هۆینا
رەوشت زەردەشترە مانەوە بێدەس
بە زیکا نێکا هورمزە وە هێوچ کەس
پرسیاركردنەكەش تێڕوانینی ئایدۆلۆژی ڕێگەی لێدەگرت نەك شتی دی!

 
بەڵێ ئەم تێڕوانینە و مامەڵە ئایدۆلۆژیاییە ئەو سنوورانەی تێپەڕاند و چنگی گەیشتە توێژینەوە زانستییەكان و لێكۆڵینەوە بابەتییەكانیش لە بوارە جیاوازەكانی كەلتووردا، تەنانەت هەندێكیان لەم تێڕوانینەوە سەرنجی سەرجەم كایەكانی دەدا و دەیكردە تەرازوویەك بۆ كێشانە و پێوانە.

 

،،

سەردەمێك كە ئەو ئایدۆلۆژیا چەپە باڵادەستبوو، كاریگەریی قووڵی بەسەر كەلتووری كوردەوە جێهێشت، دڵنیام ئەو كاریگەرییە نەرێنییەش بە ئاسانی ناسڕێتەوە.

 
ببینە پەندی پێشینان كە دەماودەم سەدان ساڵە لە باوباپیرانمانەوە بۆ وەچەكانیان دەگێڕرێتەوە، لە تێزی دكتۆراكەی شوكریە ڕەسوڵدا چۆن مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت: (زۆربەی پەندی پێشینان و قسەی نەستەق ڕاستەوخۆ لە ئەنجامی تاقیکردنەوە کۆمەڵایەتیی و مێژووییەکانی گەلەوە پەیدا بوون و هەر ئەو تاقیکردنەوانەش یەکەم سەرچاوەیانن، تاکە ڕێگای لێکۆڵینەوەشیان ڕێگای زانستییانەی مارکسیزم ـ لینینزمە، کە ئەمەش بە ڕوونکردنەوە و کردنەوەی باری کۆمەڵایەتی و ئابووریی ئەو سەردەمە پێکدێت کە پەندەکەی تێدا پەیدا بووە).

 
ئێمە كە دەڵێین كاریگه‌ریی ئایدۆلۆژیا مەبەستمان هەموو جۆرە مامەڵەیەكە لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیا بێت و نایبەستینەوە بە ئایدۆلۆژیایەكی دیاریكراوەوە، چونكە سەردەمێك كە ئەو ئایدۆلۆژیا چەپە باڵادەستبوو، كاریگەریی قووڵی بەسەر كەلتووری كوردەوە جێهێشت، دڵنیام ئەو كاریگەرییە نەرێنییەش بە ئاسانی ناسڕێتەوە.
لە دوای ئەوانیش كە ئایدۆلۆژیای ئیسلامی سیاسی سەریهەڵدا، به‌شێك له نووسەر و ڕۆشنبیرانیان نەیانتوانی ئەوانیش بابەتی و زانستییانە لە كەلتووری كوردی بڕوانن و مامەڵەی واقیعیانەی لەگەڵ بكەن. 

 

 

 ئەوانیش لەبری ئەوەی وەك: ئیبن ڕوشد، فارابی، ئیبن سینا، غەزالی، بێن مامەڵە لەگەڵ بیر و هزرە مرۆییەكان بكەن و پشتیوانی ئەرێنییەكانیان بكەن و موناقەشەی ئەوانی دیكەی بكەن و ڕێبازێكی نوێ دابهێنن، هاتن هەرچی تیۆرەی ماركس ‌و فرۆید و داروین، سەرجەم زانایانی دیكەی ئەو بوارانەیه هێڵێكی چەپ و ڕاستیان پێدا هێنان و سەرلەبەریان ڕەتكردەوە، هەرئەوەندەش نا، بەڵكو خاوەنی ئەو بیردۆزانەیان بە شێت و بە بەكرێگیراوی جوولەكە و ماسۆنیەت و نەشارەزا دەناساند و ڕسوایان دەكردن.

  لەسەر ئەم بنەمایەش ئەو كەسایەتییە كوردانەش كە بەو بیردۆزانە كاریگەر بوون لەكەدار دەكران و بەرهەم‌ و نووسینەكانیان وەلا دەخران، ئەوه‌ی كتێبی (كوردستان و ئیمپریالیزم) بخوێنێتەوە لە ڕاستێتی ئەم داوایەمان دڵنیا دەبێتەوە، كتێبی ناوبراو بەناوی خوازراوی كۆمەڵەی غەمخۆری كوردەوە دەرچووە، بەڵام نووسەرەكەی كەسایەتییەكی دیارە و زۆرمان دەیناسین. 

 

 

  ئەو كتێبە نەك ڕەواجی زۆری پێدەدرا، بەڵكو خزێنرایە ناو بەرنامەی ڕێكخستنە ئیسلامییەكانەوە لە هەشتاكان و نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا، كەسێكیشمان نەمانپرسی باشە سەرچاوەی ئەو زانیارییانە كامانەن كە لە كتێبەكەدا بڵاوكراونەتەوە، كێ بوو ئەم قسەیەی لەسەر زاری سەركردەیەكی چەپی كورد بیست: (ئەگەر كوردستانمان ڕزگار كرد ئەوا هەرچی قورئانە كۆیان دەكەینەوە و بەباری حوشتر ڕەوانەی عەرەبستانیان دەكەینەوە، با گوێدرێژی كورد ماندوو نەبێت!).

 
ئایدۆلۆژیستەكان دەیانویست كەلتوور وەها بێت كه‌ ئەوان وێنای دەكەن، نەك خۆی چۆنە! ڕووداوەكان بەوشێوەیە بن ئەمان پێیان باشە نەك وەك ئەوەی كە هەیە، بۆیە دەستەبژێرییان لە گشت كایەكانی كەلەپوور و مێژوو و كەلتووردا بەگشتی دەكرد، لە ئەنجامدا یۆتۆپیاكەیان لێ دەنەخشاند، ئاخر جگە لە كاردانەوەی ئایدۆلۆژیی چ لزومێك هەیە كەسێك ببێت بە پارێزەری هارونە ڕەشید یان ئەبو جەعفەری مەنسور یان دەوڵەتی عوسمانی و پاسا و بۆ هەڵە و ستەمەكانیان بهێنێتەوە؟

 

،،

ئەم كتێبە بە هەموو جوانییەكانیەوە كە دەیخوێنیتەوە دەبینیت سەرلەبەری بە نەفەسێكی ئایدۆلۆژییانە داڕێژراوە.

 

 
نموونەیەكی دیكە گەر ئاماژەی پێ بكەین كتێبی (كوردستان لە بەردەم فتوحاتی ئیسلامیدا)، كە نووسەری بەتوانا و مێژوونووسی شارەزا مامۆستا حەسەن مەحموود حه‌مەكەریم لە ناوەڕاستی نەوەدەكاندا نوسیویەتی و تائێستا چەند جارێك چاپكراوەتەوە و دەیان هەزار نوسخەی لێ بڵاوبووەتەوە، ئەم كتێبە بە هەموو جوانییەكانیەوە كە دەیخوێنیتەوە دەبینیت سەرلەبەری بە نەفەسێكی ئایدۆلۆژییانە داڕێژراوە، شەڕ و شۆڕ و كوشتن و بڕین و بەرەنگاربوونەوە و تووندوتیژیی و كاولكاریی، كە ئەمانە هەموو سروشتی جەنگن، لەو كتێبەدا زۆر دەگمەنن، كە (فتوحات) دەخوێنیتەوە لەگەڵ ئەو هەموو زانیارییانەدا، بەڵام هەست دەكەیت كاردانەوە و وەڵامدانەوەیەكە بۆ ئەو تانەوتەشەر و زیادەڕەوییانە كە زیاتر لە نیو سەدەیە دژ بە فتوحاتی ئیسلامی كراوە.

 
بەڵێ‌ ئەم تێڕوانینە ئایدۆلۆژییە سیاسییە، بووە هۆی كەڵكوەرنەگرتنی ئیسلامییەكان لە كەلەپوور و بەرهەمی زانایانی كوردەواری، لە نموونەی: مەولانا خالیدی نەقشەبەندی، كاك ئەحمەدی شێخ، مەولەوی، مەلای جزیری، ئەحمەدی خانی، مامۆستا مەلا كەریمی مودەڕیس، شێخ محەمەدی خاڵ و....هتد، دەچووین لەبری سوودوەرگرتن لە (شەریعەتی ئیسلام) و (تەفسیری نامی) مەلا كەریم و (تەفسیری خاڵ)ی شێخ محەمەدی خاڵ، هەر لەبەرئەوەی خاوەنەكانیان بەشێك نەبوون لە جموجوڵی ئیسلامی سیاسی، دەچووین (فقه السنە)ی سید سابق و (فی ڤلال القرێ‌‌ن)ی سەید قوتبمان دەكرد بە بەرنامەی په‌روه‌رده كردنی ئه ندامانمان.
ئەنجام

 

 

 

 
نموونە هێنانەوەمان بەو دوو ئایدۆلۆژیایە مانای ئەوە ناگەیەنێت تەنها ئەو دوو ئایدۆلۆژیایە بوونیان هەبووە، بەڵكو دەكرێت بڵێین جێپەنجەی ئەو دووە بە كەلتووری كوردییەوە و كاریگەرییان لەسەر كۆمەڵگە ڕوونتر دیارن، ڕەنگە بكرێت لێكەوتەكانیان لەسەر كەلتووری كوردی لەم چەند خاڵەدا كۆبكەینەوە:

 
1ـ پشتگوێ خرانی سامانێكی قەبەی مەعریفی كەلەپووری زانایانمان، كە بەدڵنیاییەوە بەشێكیان بەیەكجاری فەوتان ئەگەر مشووریان بخورایە تیانەدەچوون، بەشێكیشیان سوودیان لێوەرنەگیرا و تەنها وەك سامانێكی كەلەپووری نەك مەعریفی ماونەتەوە، لە نموونەی (العقیدە المرچیە)ی مەولەوی و قەسیدەی (بەحری نوری) مەحوی و زۆری دیكەش.

 
2ـ بایەخ نەدان و بە بچووك نیشاندانی زۆر لە زانایان و كەسایەتییە مەزنەكانی كورد، كە ڕۆڵی گەورەیان بینیوە و كاریگەرییان لەسەر ئاستی كوردستان و ناوچەكە، بەڵكو تیایاندا بووە لەسەر ئاستی جیهانی ئیسلامیش هەبووە، ئەو هەوڵانەشیان كە بۆ خزمەتی میللەتەكەشیان داوە باس نەكراوە و بە فەرامۆشكراوی ماوەتەوە، لە نموونە هەوڵەكانی زانای گەورە مەلا سەعیدی كوردی بۆ خزمەتی نەتەوەكەی و ئەو گیانە كوردایەتییەی كە لەو سەردەمەدا لە ناخی زانا و پێشەوایەكی جیهانی وەك نەورەسیدا بووە، بەڵام هەر باسیشی نەكراوە، كەچی باس لە ڕۆڵی مەزنی لەیلا بەدرخان دەكرێت كە یەكەم سەماكار(راقصە)ی كورد بووە لە یانە شەوانیەكانی فەڕەنسادا، سەمایەكی لێهاتووانەی كردووە و ڕۆژنامە و كەناڵەكانی ڕاگەیاندنی فەڕەنسی لە سییەكاندا بە بایەخەوە ئەم سەروەرییانەیان تۆماركردووە.

 

 

 

 
هەروەها باسنهكردنی بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكەی ئیبن‌وئادەم و هەوڵی هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵگە، یان گەشتە توولانییەكەی مەولانا خالید بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێك لەو دواكەوتوییەی كۆمەڵگە تیایدا نغرۆ بووە و گەڕانەوەی بە سەركەوتوویی و دۆزینەوەی چارەسەر، زۆر كەسایەتی دیكەش.

 
3ـ ئاوەژووكردنەوەی زۆر حەقیقەتی مێژوویی و لەكەداركردنی زۆر كەسایەتی مەزن ‌و عەشیرەت و بنەماڵەی بەڕێز و بەخزمەت لە نموونەی: مەلا ئیدریسی بەدلیسی، مەلای خەتێ، عەشیرەتی هەمەوەند، هۆی یەكنەگرتنی سەرۆك عەشیرەت و میرەكان لە سەردەمی سوڵتانەكانی عوسمانیدا، هۆی ڕووخانی میرنشینی سۆران.....هتد.

 

،،

 ڕۆشنبیر و ئایدۆلۆژییەكان ئەوەندە ئاشنای ئیبن موقەفەع و موتەنەبی و سومەیدعی و كتێبی (اڵاغانی) و (نزهە القلوب) دەبوون، ئاگاداری كەلتووری هاوزمانانی خۆیان نەدەبوون، ئەم دیاردەیەش چەند نەوەیەكی نائاشنا و بێگانەی بە كەلەپوور و مێژوو و ئەدەب و هونەری كورد پێگەیاند.

 

 
4ـ ڕووكردنە كەلتووری بێگانە و پشتهەڵكردن لە كەلتووری كوردی لە هەموو بوارەكاندا، دەبینین زۆر لە ڕۆشنبیرە ئایدۆلۆژییەكان ئەوەندەی بایەخیان بە كەلتوور و ئەدەب و هونەری سۆڤێتی و ئەوروپی و تەنانەت ئەمریكای لاتینی ده‌دا، نیو ئەوەندە لایان بە لای كوردیەكەدا نەدەكردەوە، بەهەمانشێوە بەشەكەی دیكەی ڕۆشنبیر و ئایدۆلۆژییەكان ئەوەندە ئاشنای ئیبن موقەفەع و موتەنەبی و سومەیدعی و كتێبی (اڵاغانی) و (نزهە القلوب) دەبوون، ئاگاداری كەلتووری هاوزمانانی خۆیان نەدەبوون، ئەم دیاردەیەش چەند نەوەیەكی نائاشنا و بێگانەی بە كەلەپوور و مێژوو و ئەدەب و هونەری كورد پێگەیاند.

 
5ـ پێكدادان لەگەڵ داب‌ونەریتی كۆمەڵگەدا، چونكە كۆمەڵگە لەسەر كەلەپوورێكی دوورودرێژ و فراوانی كەڵەكەبوو هەڵسوكەوتی دەكرد و بیروباوەڕ و قەناعەتی خۆی بەشێوەیەکی خۆڕسكی لەسەر داڕشتبوو، هاتنی ئەم ئایدۆلۆژیا نامۆیانەش پێچەوانەی كەلەپووری ئەو بوون، بۆیە زۆرجار كۆمەڵگە وەك جەستەیەكی نامۆ مامەڵەی لەگەڵ دەكردن و ئەوانیش كۆمەڵگەیان بە دواكەوتوو و جاهیل وێنا دەكرد.

 

 

 
6ـ دروستبوونی دوو بەرەی هاودژ كە هەردوولایان بەهۆی ئایدۆلۆژیاوە لافی ئەوەیان لێدەدا كە حەقیقەتی ڕەها لای ئەوانە و پێچەوانەكەشی بە ڕەهایی لای بەرامبەرەكەیانە، بۆیە لەبری ئیشكردن لەسەر خاڵە هاوبەشەكان و هەوڵی نزیكبوونەوە و لێكتێگەیشتن، دەگەڕان بۆ خاڵی لێكترازان و جیاواز، یەكتر تۆمەتباركردن و ناشیرین نیشاندانی یەكتریی و دەرخستنی كەموكورتییەكانیان، ئەمە كاریگەریی نەرێنی لەسەر كۆمەڵگە كرد و لە كایەكانی دیكەشدا ڕەنگیدایەوە.

 

سەرچاوەکان

١ـ تۆفیق کەریم: کاریگەریی ئیسلام لەسەر کەلتووری کورد، بەرگی یەکەم.
٢ـ فاروق ڕەفیق: ماڵێکی لێکترازاو و ویژدانێکی بیمار.
٣ـ حەسەن مەحمود حه‌مەکەریم: مەلا ئیدریسی بەدلیس.
٤ـ حەسەن مەحمود حه‌مەکەریم: فەتواکەی مەلای خەتێ.
٥ـ کۆمەڵەی غەمخۆری کورد: کوردستان و ئیمپریالیزم.
٦ـ حەسەن مەحمود حه‌مەکەریم: کوردستان لەبەردەم فتوحاتی ئیسلامیدا.
٧ـ د.شوکریە ڕەسوڵ: پەندی پێشینان و قسەی نەستەقی کوردی.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك