بۆچـی عێراق بووه‌تە جێگای ململانێی نێوان ئەمریکاو ئێران؟

بۆچـی عێراق بووه‌تە جێگای ململانێی نێوان ئەمریکاو ئێران؟

512 خوێندراوەتەوە

 عێراق ئەو وڵاتەیە کە بۆتە جێگەی ململانێ لە نێوان وڵاتە زلـهـێزەکان، بەدرێژای مێژوو عێراق جێگەی شەڕو ململانێ بووە، هەمیشە وڵاتە زلـهـێزەکان دەیانەوێت هەژموونی خۆیان لە عێراق زیاد بکەن، عیراق هەمیشە داگیرکراوبووەو گەلەکەی لەژێر دەسەڵاتی وەڵاتانی زلهێزدابووە.

 کۆمەڵناسی عێراقی دكتۆر عەلی وەردی لەکتێبی "کەسایەتی تاکی عێراق"ی دا دەڵێت: تاکی عێراقی شەخسیەتی خۆی ون کردوەو هیچ کاتێک تاکی عێراقی خو و ڕەشت و ڕەفتاری خۆی نییە، هۆکارەکەشی بۆئەوە دەگەڕێنێتەوە کە عێراق هەمیشە لەلایەن وڵاتە زلهێزەکانەوە داگیرکراوەو یاسای ئەو وڵاتە بەسەر دانیشتوانی عێراقدا سەپاێنراوه‌.

 

،،

بە درێژای مێژوو عێراق هەمیشە وڵاتێکی پەلهاوێژ بووە، واتە هەرکاتێک دەستی بەسەردا نەگیرابێت ئەوا پەلی هاویشتوە بۆ وڵاتانیتر ویستویەتی دەسەڵات و جوگرافیای زیاد بکات.

 

 ئەگەر سەرێکی مێژوو بکەین دەبینین عێراق بەردەوام جێگەی ململانێی هێزە زلهێزەکانی جیهان بووە هەرلەسەردەمی سەفەوییەکان و عوسمانییەکان کاتێک عێراق دەوکەوێتە ژێر دەستی سەفەوی ئیتر ناکۆکی دەکەوێتە نێوان شیعەی ئێرانی و سوننەی عوسمانی، بۆیە ساڵی ١٦٣٧ بەسوپایەک سوڵتان موردا هێرش دەکاتە سەر عێراق و لەژێر چنگی سەفەوی دەری دێنێ، عوسمانیەکان بەردەوام دەبن لە حکومڕانیکردنی عێراق تاکو جەنگی جیهانی یەکەم و هەره‌سی دەوڵەتی عوسمانی، بۆیە ساڵی ١٩١٤ ئیتر عێراق دەکەوێتە ژێر دەستی بەریتانیاوە.

 کەبوابوو لەم مێژووە کورتەوە تێدەگەین کە عێراق بەدرێژای مێژوو لەژێر هەژموونی وڵاتە زلهێیزەکان بووە، هەمیشە عێراق ئەو وەڵاتە بووە کە بۆ زلهێزەکانی جیهان وەک ئەلماسێکی بەقیمەت سەیرکراوە.

 

 

 

 زۆرێک لەوانەیە ئەم پرسیارە بێتە خەیاڵ کە هۆکاری چییە کە وەڵاتانی زلهێز بەدرێژای مێژوو هەوڵی ئەوەیان داوە کە عێراق بخەنە ژێر دەسەڵاتی خۆیان، کە لەئێستادا ئەمریکاو ئێران ململانێکانیان چڕتر کردۆتەوە، لەم ناکۆکیانەی نێوانیان، عێراق بۆتە بەرداشی هەر دووکیان، بەبڕوای من هۆکارەکان زۆرن کە بەم شێوازە عێراق گرنگە بۆ هێزە زلهێزەکانی جیهان کە خۆی دەبینێتەوە لەم هۆکارانەدا.

 هۆکاری یەکەم: بە درێژای مێژوو عێراق هەمیشە وڵاتێکی پەلهاوێژ بووە، واتە هەرکاتێک دەستی بەسەردا نەگیرابێت ئەوا پەلی هاویشتوە بۆ وڵاتانیتر ویستویەتی دەسەڵات و جوگرافیای زیاد بکات.

 لەسەردەمی " سەدام حسێین" یش ئەمەمان بۆ دەردەکەوێت کاتێک ویستی کوێت داگیربکات و به‌هۆى شەڕی هەشت ساڵەی نێوان ئێران وعێراقوە پەیلی هاویشت بۆئەوەی لەگەڵ ئیسلائیل شەڕبکات ، قسەیەکی ئەمه‌ریکی هەیە دەڵێت ئەگەر عێراق مەژغوڵ نەکەیت ئەوا مەژغوڵت ئەکات.

 

 

 

 هۆکاری دووه‌م: پردی بەیەکگەیشتنی وڵاتانی سوریا، ئێران، سعودیە، تورکیایه‌و لە هەمان کات دەروازەیەکە بۆ بەیەکگەیشتنی ئەوروپا و کەنداوی عەرەبی.

هۆکاری سێیەم: کانزای بە نرخی تێدایە، لە ساڵی " ١٩٧٠ " ئەوروپیەکان هاتن بۆ لێکۆڵینەوە لە کانزاکانی عێراق، دەرکەوت زۆرترین کانزای بە بەها لە عێراقدا هه‌یه‌، لەو کانزایانە " ئاسن ، ئاڵتون ، نەوت ، یۆرانیۆم " هتد.

 

،،

دوای ئەوەی کە ڕژێمی بەعس کۆتای هات، شیعە لە عێراق دەسەڵاتی گرتە دەست، ئەمەش وایکرد کە ئێران دەسەڵاتی خۆی لە عێراق زیاتر بکات‌و ئەمه‌ریکا لە عێراق شکست بهێنێت.

 

  ئەم هۆکارانە بووەتە ئەوەی کە هەمیشە عێراق جێگای ململانێی سیاسی بێت هەر ئەمەش بوو کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەمریکا هات عێراقی داگیر کرد، ڕژێمی سەدامی ڕوخان بۆ ئەوەی دەسەڵاتی زیاد بکات بەڵام ئەوەی کە سەیر بوو، ئەوە بوو لە دوای ئەوەی کە ڕژێمی بەعس کۆتای هات، شیعە لە عێراق دەسەڵاتی گرتە دەست، ئەمەش وایکرد کە ئێران دەسەڵاتی خۆی لە عێراق زیاتر بکات‌و ئەمه‌ریکا لە عێراق شکست بهێنێت.

 بەشێک لە بەرپرسەکانی ئەمریکا ڕەخنەیان لە دەسەڵاتی جۆرج بۆش دەگرت کە دە ڵێن نەدەبوو عێراق ئازاد بکرایە، چونکە ئێران هەژمونی لەناوچەکەدا زیاد دەکات، لەم جارەی هەڵبژاردنەکانی ئەمه‌ریکا ڕەخنەی ئەوەیان لە ئۆباما دەگرت کە هێزەکانی ئەمریکای لە عێراق کشاندۆتەوەو عێراقی لەسەر سینیەک پێش کەشی ئێران کردووە.

 

 

 ئه‌وه‌ش له‌ لە کاتێکدایه‌ كه‌ ئەمه‌ریکا بەملیار دۆلاری سەرفکرد " ١٤٠٠٠٠ " سەربازی هێنایە عێراق و " ٦٠٠٠ " جوندی ئەمریکی کوژران، هەموو ئەمانە ئەمه‌ریکا وا ده‌كات ئه‌مه‌ریكا بەئاسانی ناهێڵێت عێراق لە دەستبدات، ئێستاش سەرۆکی ئێستای ئیدارەی ئەمریکا دۆناڵد ترامپ دەڵێت ئێمە سەربازو پارەو وزەمان لەعێراق سەرف کردووە، بۆیە دەبێت عێراق چی نەوتی هەیە بۆخۆمانی بەرین و قەرەبووی ئەو هەموو زیان و مەسروفاتە بکەیەنەوە کەسەرفمان کردوە بۆعێراق، بە هەمان شێوە ئێرانیش هەموو هێزی خۆی بەکاردەهێنێ بۆ ئەوەی لە عێراق دەسەڵاتی لە دەست نەدات، بۆئەوەی دەرچەیەکی ئابووری هەبێ و ئەو دەرگایەی لێی دانەخرێت، حه‌شدی شەعبیش هەر بۆ ئەو مەبەستە دروستکراوە بۆ ئەوەی دەسەڵاتی ئێران زیاتر بچەسپێت.

 

 

 

 ئایندەی عێراق لەناو بەرداشی ئەمریکا و ئێراندا نادیاره‌و ڕۆژ بەڕۆژ ئاڵۆزتر دەبێت، لەکاتێکدا کە ئەمریکا دەیه‌وێت لەئێران بدات، ئێران دەیەوێت عێراق بەکار بهێنێی لەدژی ئەمریکاو تەنانەت تاکو ئێستاکە عێراق هەربازرگانی لەگەڵ ئێراندا دەکات و بەشێوەیەک لەشێوەکان عێراق پابەندی گەمارۆسیاسیەکانی ئەمریکا نییە بۆسەر ئێران، بەڵکو ئێستاش هەر بازرگانی لەگەڵ دەکات، دەبێت چاوەڕێبکەین یارییە سیاسیەکە بەسەرکەوتنی کام لا کۆتای دێت و کام لا دەبنە خاوەنی عێراق.

 

author photo

ڕۆژنامەنوس