كه‌ى‌و چۆن یه‌كه‌مجار ئۆتۆمبێل هێنرا بۆ سلێمانى؟

كه‌ى‌و چۆن یه‌كه‌مجار ئۆتۆمبێل هێنرا بۆ سلێمانى؟

568 خوێندراوەتەوە

 جەلال چەرمەگا

 لە دوای هاتنی ئوتومبێل بۆ سـلێمانی، لـە بـواری گواسـتنەوەو بارڪردندا بارودۆخەڪە گۆڕا، ڕێگاڪان ئاسـانتـرو ماوەی نێوان شار و شارۆچڪەڪان ڪەمترو پەیـوەندیی بازرگانی و ڪۆمەڵایەتیی شـارەڪان زۆرتـر بــوو، بەتایبەتی لەو ڪاتەی ڕێگای نێوان شارو شارۆچڪەڪان ڪرایەوەو بەڪارهێنانی ئوتومبـێلی بارهەڵگرو پاسی گواسـتنەوەی خەڵڪیی بـڵاو بـۆوەو جێگای بـەڪارهێنانی وڵاخی گرتـەوە.

 

 

،،

ڪاتی تەواوڪردنی خولی فێربوونی شۆفێری بەشێك لە بەشــداربـووەڪان بـوونە شــۆفێر و بەشـێکیان بـوونە میڪانیك.

 

 

یـــەڪـەم ڪـەس ڪـە ئـوتـومـبـیلی هـێــنایـە شـــــــــارەڪەوە

لە ســاڵی ۱۹۱۹ و عەیامی حاڪمی ئینگلیز (مێجەرسـۆن)دا بـۆ یەڪەمجار ئۆتۆمبێل هاتە سـلێمانی و شـوێن (گەراج) و جێگا بـۆ فـێربـوون‌و لـێخوڕینی ئوتومـبیل دابین ڪراو لەگەڵ ئەمیشدا جێگای تایبـەت بـۆ فـێربـوونی چاكڪردنەوەی ئـۆتۆمـبێل تەرخانڪرا.

ئەو ڪەسانەش ڪە بەشدارییان لە خولی فێربوونەڪانـدا ئـەڪرد مانگانە مووچەیـەڪیان بۆ بــڕابـۆوە بـە بـڕی پـەنجـا ڕوپــێ، ڪاتی تەواوڪردنی ئەو خـولانەش بەشێك لە بەشــداربـووەڪان بـوونە شــۆفێر و بەشـێکیان بـوونە میڪانیك، بەم شـێوەیە خەڵڪانی تریش لەمانەوە فـێربوون و پیشەڪە بڵاو بۆوە.

 

 

 

ئـەوەی شـایانی باســە لە نێوان ئەم ڪەسانەشدا ئــەرمەنیـی و ئاسـووریی هەبـوون ڪە لە دەست بارودۆخ و ســیاســەتی تـورڪیا هەڵهاتـبوون و لە شارەڪەدا ئەژیان.

یەڪێك لەو ڪەسایەتییانەی كه‌ ئەو عەیامەی لەیادەو بۆی باسڪردین، بەڕێز ( مه‌حمود قالە ) بوو ڪە باسی لەوە ڪرد، جێگەی چاك ڪردنـەوەی ئـۆتۆمبـیل لەو زەمانـەدا بـە ( مهندس خانە ) ناو ئـەبـرا، مهندس خانەڪەی سلێمانیش بەرامبـەر ماڵی ڪەسایەتیی ( محمد عبدالرحمان ئاغا ) بـوو.

 

مڪورچی

 

 

چیرۆڪی هاتنی یـەڪەم ئۆتۆمبێل بۆ سلێمانی بـۆ یەڪەمجارو فێربـوونی لێخوڕین و پیشەی میڪانیڪیی، هەروەك ئاماژەی پێدرا لە ساڵی ۱۹۱۹ و سەردەمی مێجەرسۆندا بـوو، ڪاتێ ڪە لە شـاری بـەغداوە بـە دوو ئوتومبیـل بـەرەو سـلێمانی ئەهات ( دیارە مەبەستی مێجەرسۆن لە هاتنی بە دوو ئوتومبیل، پیشاندانی دەسەڵات و گەورەیی و شـان و شەوڪەت و سەرنجڕاڪێشانی خەڵڪەڪە بـوو ) و لەم هاتنەیدا دوو شۆفێری هیندی لەگەڵ بـوو، ڪە لـە نزیك تاسلوجە، بە ( ۱۰ کیلۆمەتر ) یەڪێك لە ئۆتۆمبێلەڪانی پـەڪی ئەڪەوێت و دواییش پێش گەیشتنی بە ســلێمانی ئەویتریشـیان ئەڪوژێتەوەو پەڪی ئەڪەوێت، لەوێدا هەردوو شــۆفێرەڪە زۆر هەوڵ ئەیـەن ئوتومبیـلەڪان چاك بڪەنەوە بەڵام نـاگەنـە ئەنجام، ئەمەش ئەبـێـتـە هۆی تـووڕە بـوونی مێجەرسـۆن و لەوێدا فـەرمان ئـەدا بـە سـزادان و گەڕانـەوەیان بـۆ بەغداد.

 

،،

مێـجەرســۆن لە بـەهـاری سـاڵی ۱۹۲۱ لە سـلێمانی فەرمانی ڪردنەوەی جێگایەڪی تایبــەتی دەرڪرد بـۆ فـێربـوونـی چاكڪردنەوەی ئـوتومبیل لەو عەیامەدا ڕۆژنـامـەی پێشـڪەوتن لە سـلێمانی دا ڪارا بـوو، و لە ڕێی ئـەو ڕۆژنــامەیەوە هـەواڵی ڪردنەوەی ئەو جێگایەی لە ناو خەڵڪی شارەڪەدا بڵاو ڪردەوە.

 

مێجەرسۆن بەڕێڪەوت ئەبیسـتێ ڪە لە ناو هێزەڪانی ئینگلیزدا لە بەغا گەنجێڪی هیندی هەیـە ڪە شـۆفێری ئەفسەرە ئینگلیزەڪان بـووەو بـە هۆی هەڵەیەڪەوە لە ئیشەڪەی دوور خراوەتەوە، هەڵەڪەش ئەوە بـوو لەڪاتی گەیاندنی بەرپرسەڪەی ڪە( عەریفێك ) بـووە، بـۆ سـەربازگەی ڕەشـید و گەڕانەوەیدا ڪاتێ ڪە ئوتومبیلەڪە چۆڵ بـووە، لە ناوچەی ( بابولموعه‌زه‌م ) یارمەتی ڪۆمەڵێ خەڵڪی ڕێـبواری داوە ڪە لە ڕێ دەسـتیان لێ ڕاگرتـووەو بە ئۆتۆمبێلـە سـەربازییەڪە گەیاندوونی.

لەم ڪاتەدا بوو ڪە مێجەرسون داوای شۆفێرێڪی زیرەك و ڪارامەی لە بەغا ڪردبوو ڪە بتوانێ لە هەمان ڪاتدا ئوتومبیلیش چاك بڪاتەوە، بـۆیە وەك سزایەك بـۆ ئـەو گەنجە سەرپێچیڪارە، لە لایەن ئینگلیزەوە بـڕیار درا ڪە بـۆ دوورترین جێگا بگوێزرێتەوەو لە ژێر دەسەڵات و زەبـر وزەنگی بەرپرسێڪی زاڵمدا بێت، بـۆیە بـۆ داواڪەی مێجەرسۆن لە بەغاوە ئەو گەنجە هیندیە دەست نیشان ڪرا.

لەم ڪاتەوە ئەم گەنـجـە ڪە ناوی ( گولگول جان مڪورچی )بـوو بـەرەو سـلێمانی و پیشــەی شــۆفـێریی مێجەرســۆن بەڕێڪەوت.

 

 

 

ئەم گەنـجـە بـە ڕەچەڵـەك هــنـدیــە و لە ساڵی ۱۸۹٤ هاتـۆتـە دنـیاوە و سـەرەتـای ژیان و تەمـەنی مـناڵیـی لە دێی ( ڪلڪتا )ی وڵاتی هندستان بـە سـەربـردووە، و خوێندەواریی هەر لەوێ خوێندووە، ڪاتێ نەخۆشــیی تـاعـوون لە ناوچەڪەی خۆیدا بڵاو ئەبێـتەوە، سـەرجەم خانەوادەڪەی لەناو ئەچن و بـە بـێڪەسـیی ئـەمێنێتـەوە، بـۆیـە ناوچەی زێـدی خـۆی بـە جێ دێڵێت و ماڵی بـرادەرێڪی بـاوڪی ئەیگرنـە خۆیان، لەوێ مـاوەیەك بـۆ بـژێـویی ژیانی خۆی لەبـەر دەم دەرگای بەڕێـوبەرایەتـیی بــەریــد وەك عـەرز و حاڵنووس ڪار ئەڪات و دوایی وەك جـابـی لە تراموای شـارەڪەدا ڪار ئەڪات.

لە ڕۆژی ۱۹۱۸/۱۲/۱ دا چـۆتـە خوێنـدنـگەی شـــەڕگەو سـەربازیی لە شـاری ( ڕاول بنـدی ) و لەوێو ە تایـبـەتـمەندێتیـی لە میـڪانیك و شــۆفـێرییدا بـە دەســت هێـناو لەوە بـەدواوە لەگەڵ ڪۆمەڵێڬ ڪەسانیی پیشـەیی و سـەربازییدا ڕەوانەی شـاری بـەســـڕه ڪراوە.

 

 

لێـرەوە بـا بگەڕێیـنەوە بۆ گەیشــتنی ئـۆتۆمبێلەڪە بـۆ ســلێمانی

دوای ئەوەی ئەم گەنجـە ( مڪورچی ) سـزا دەدرێت بـەوەی بـەرەو جێگایەڪی و بەردەسـتی بـەرپرسـێڪی ڕەق وەك مێجەرسـۆن بگوازرێتـەوە، ڕۆژێك مێجەرسۆن گوێی لە دەنگی خراپ بـوونی بــزوێـنەری ئوتومبـیلەڪەی ئەبێ و دەسـتبەجێ ( مـڪورچی ) واتا شـۆفێرەڪەی بانگ ئەڪات بـۆ چاكڪردنەوەی، ئەویش زۆر بـە وریایی و خێرا ئـۆتـۆمـبێلەكه‌ ئەخاتەوە باری ئاسایی و چاڪی ئەڪات، لێـرەوە مـێجەرسـۆن لە ڪارامەیی و زیرەڪیی ئەو ڪوڕە سـەرسـام ئەبێت و ئەبێـتە جێگای ڕێـز و متمانە لەلای مێجەرســـۆن، هەربۆیـە لەسـەر پێشنیاری مـڪورچی، مێـجەرســۆن لە بـەهـاری سـاڵی ۱۹۲۱ لە سـلێمانی فەرمانی ڪردنەوەی جێگایەڪی تایبــەتی دەرڪرد بـۆ فـێربـوونـی چاكڪردنەوەی ئـوتومبیل لەو عەیامەدا ڕۆژنـامـەی پێشـڪەوتن لە سـلێمانی دا ڪارا بـوو، و لە ڕێی ئـەو ڕۆژنــامەیەوە هـەواڵی ڪردنەوەی ئەو جێگایەی لە ناو خەڵڪی شارەڪەدا بڵاو ڪردەوەو ڪۆمەڵێڪی زۆر لە گەنجی شارەڪەو ئەوانەش ڪە هاتبوونە شارەڪەوە بەشـدارییان لەم دەورەیەدا ڪرد.

 

 

 

هەر لە ڕۆژنـامـەی پێشڪەوتن دا ژمارە ۱ ی ڕۆژی ٤/۲۹ ی سـاڵی ۱۹۲۲ مــژدە و هەواڵی دروســـتڪردنی ڕێگای نێوان سـلێمانی و شار و شارۆچڪەڪانی تر بڵاو ڪرایـەوە.

مـڪورچی لەو جـێگەیەدا، سـەرپـەرشـتیاریی گشـتیی بـوو، ڪە بـەوپـەڕی ڕێزەوە هەڵسـوڪەوتی لەگەڵ خوێندڪارو بەشداربووان ڪردووەو لە ڕێی ئەوانـەوە فـێری زۆرێك لە وشـە و زمانی ڪوردی بـووە.

دوای زیاتر لە سـاڵێك ڪارڪردن لەم دەورەیەدا، مـڪورچی بـەیەڪجاریی دەســتبـەرداری سـەربازیی ئـەبێت و درێـژە بـە ڪاری سـەربەستی خۆی ئەدا و پـەیوەندیی و خۆشەویستیی و هاوڕێیەتییەڪی گەرم لەگەڵ دەوروپشت و زۆربەی خەڵڪی شارەڪەدا پەیا ئەڪات.

 

،،

باری ژیانی مڪورچی ڕۆژ بەڕۆژ بەرەو باشیی و لەباریی ئەچێ و ئیش و ڪاری فراوانتر ئەبێ و زیاتر مـتمانـە و خۆشەویستیی و پەیا ئەڪات و هاوڪارییەڪی زۆری هەژاران ئـەڪات و ئەبێتە ڪەسایەتییەڪی ناسـراو بە ناوبانگ.

 

لە ئەیلولی ساڵی ۱۹۲۲ ڪاتێ هێزەڪانی ئینگلیز بـڕیاری بە جێهێشـتنی سـلێمانی و ناوچەڪەدا ئەدات، مڪورچی بەلایەوە گرنگ نـابێ و بـەردەوامیی ئیش و ڪاری لە ئامێزی ســلێمانی و ژیان لە ناو ئامێزی خەڵڪی سلێمانی دا هەڵئـەبـژێرێ.

باری ژیانی مڪورچی ڕۆژ بەڕۆژ بەرەو باشیی و لەباریی ئەچێ و ئیش و ڪاری فراوانتر ئەبێ و زیاتر مـتمانـە و خۆشەویستیی و پەیا ئەڪات و هاوڪارییەڪی زۆری هەژاران ئـەڪات و ئەبێتە ڪەسایەتییەڪی ناسـراو بە ناوبانگ و وای لـێدێت لەبـری ئـۆتۆمبێلێك چەندینی ئـەبێ و زۆربەیان لە ڕێی ( ســلێمانی ــ ڪەرڪوك ، هەولێر ــ ڪەرڪوك ، ڪفـری ) دا ئـەخاتە ئیشـەوە.

 

  

 

لە دوای هاتنەوەی شـێخ مەحمودی حەفید لە مەنفای هیندسـتانەوە لە ۱۹۲۲/۹/۳۰ ڪاتێ شێخ مەحمود پاشایەتیی خۆی ڕاگەیاند، مڪورچی ئـۆتۆمبیلێڪی بـە دیاری بـەخشـیە مەلیك مەحمود، ئەویش دوای پێدانی پارەی ئـوتومبیلەڪە، دیارییەڪەی لە مڪورچی وەرگرت و شـێخ داوای لێڪرد ڪە ببێتە یاوەر و شـۆفێری تایبەتی خۆی، ئەم داوایەی شـێخ لە لایەن مڪورچیـەوە دەست بـەجێ قـبوڵ ڪرا.

لە جوانـترین دیـمـەنــدا هەموو ڕۆژانێڪی هـەیـنی شـێخ مەحـمـود بە ڪاروانی ئـوتومبیلەڪەی و بـە پێشـڕەویی ڪۆمەڵێك ئەسـپ سـوار بـۆ نـوێـژی هـەیـنی بـەرەو مـزگەوتـی گـەورە بـەڕێ ئەڪەوت، ئـەمبـەر و ئـەوبـەر، بـە درێژایی شـەقامەڪان خەڵك لە پێشـوازیی و شـێخ دا ئەوەسـتان و سڵاو لە مەلیك ئەڪرا.

 

 

 

لە ۱۹۲٤/٤/۲٤ ... واتا ڕۆژی بۆردومانەڪەی سلێمانی لە لایەن ئینگلیزەوە، مڪورچی پێشنیاری بـۆ جەنابی شـێخ ڪرد ڪە شـێخ لەتیف ی ڪوڕی ئـوتومبیلەڪە لێبخوڕێت و لە سـلێمانی بچێتە دەرەوەو لە بەرزاییەڪانەوە دوڪەڵی بـۆردومانەڪە ئەبـیـنرا.

لە ماوەی ڪاری مڪورچی لەلای شـێخ مـەحـمودو لەسەر فەرمانی شـێخ، ناوی مـڪـورچـی گۆڕا بـە ( غـەفـور هـیـنـدی ) و لەو ڕۆژەوە ناوی گۆڕا بـە غـەفـور.

غـەفـوور بـە بەرزیی و خۆشەویســتیی و دڵسـۆزییەوە لە ناو خەڵڪی سـلێمانیدا ژیـا و ژیانی ڪۆمەڵایەتیی و خێزانی پێڪەوەناو هاوسەری هەڵبژارد، تا لە ۱۸ / ۱۲ / ۱۹۸۰ بـۆ دواجار ماڵئاوایی لە ژیان ڪردو لە گردی سـەیوان بـە خاك سـپێدرا.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك