بیرنارد لویس، ژنراڵی جه‌نگی نه‌رم و داڕێژه‌ری بیرۆكه‌ی دابه‌شكردنی ڕۆهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

بیرنارد لویس، ژنراڵی جه‌نگی نه‌رم و داڕێژه‌ری بیرۆكه‌ی دابه‌شكردنی ڕۆهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

586 خوێندراوەتەوە

ئاماده‌كردنی : شاهۆ عه‌بدوڵڵا

بیرنارد لویس، مێژوونووس ئه‌مریكی – بریتانی، پسپۆر له‌بواری مێژووی ئیسلامی و ڕۆژهه‌ڵاتناسی و شاره‌زا له‌ شرۆڤه‌ سیاسی، هه‌روه‌ها شاره‌زا له‌په‌یوه‌ندی نێوان ئیسلام و ڕۆژئاوا، مامۆستا له‌ كلیڤلاند ای. داج، مامۆستای فه‌خری بواری ڕۆژهه‌ڵاتی نزیك له‌زانكۆی پرینستۆن، له‌خێزانێكی جوو له‌شارۆچكه‌ی ئستوك نیوئینگتن له‌ ( 1916 )له‌له‌نده‌ن له‌دایك بووه‌، له‌دوای چوونی بۆ ئه‌مریكا و له‌ساڵی ( 1982 ) ده‌بێته‌ هاونیشتیمانی ئه‌مریكی. لویس له‌ ساڵی ( 1936 ) له‌كۆلێژی لێكۆلێنه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتناسی زانكۆی له‌زانكۆی له‌نده‌ن بڕوانامه‌ی به‌كالۆریۆسی له‌ڕۆژهه‌ڵاتناسی و ڕۆژهه‌ڵاتی نزیك به‌ده‌ست هێنا.

 

،،

له‌ڕێگه‌ی پارچه‌بوونی سعودییه‌، ئێران، عێراق، سوریا، توركیاوه‌، ڕۆژهه‌ڵاتی نوێ دروست ده‌بێت و ئه‌وه‌ی ئه‌م بۆچونه‌ی گرنگتر كردوە بۆ  كورد، بابه‌تی دروست بوونی كوردستانه‌ وه‌ك ده‌وڵه‌ت

له‌دوای سێ ساڵ له‌به‌ده‌ستهێنانی بڕوانامه‌ی بكالۆریۆس له‌هه‌مان كۆلێژ له‌ژێر ناونیشانی مێژووی ئیسلام بڕوانامه‌ی دكتۆرای به‌ده‌ست هێنا. له‌ده‌وروبه‌ری جه‌نگی جیهانی دووه‌م پێش ئه‌وه‌ی ئه‌ركی له‌وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ پێ به‌خشرێت، له‌سوپای شانشینی بریتانی و یه‌كه‌ی هه‌والگری سه‌رقال َ به‌خزمه‌ت ده‌بێت.

ئه‌وه‌ی زیاتر به‌ناوبانگی كرد له‌ڕووی ئه‌كادیمییه‌وه‌، ئه‌و به‌رهه‌می بوو له‌باری ( ئیمپراتۆری عوسمانی )یه‌وه‌.

بێرنارد لویس



به‌ناوبانگترین تیۆره‌كانی بیرنارد لویس كه‌ به‌ بیروڕاكانی (دۆكترینی لویس ) ناوی ڕۆشتووه‌، بابه‌تی پێكدادانی شارستانییه‌كان و پارچه‌پارچه‌بوونی ئێران و وڵاتانی دیكه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌.

له‌ڕێگه‌ی پارچه‌بوونی سعودییه‌، ئێران، عێراق، سوریا، توركیاوه‌، ڕۆژهه‌ڵاتی نوێ دروست ده‌بێت و چه‌ند ولاتێك چێ‌ ده‌بێت هێنده‌ ڕووبه‌ر و تواناییان سنورداره‌، كه‌چیتر توانای ئه‌وه‌یان نیه‌ دژ به‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا بووه‌ستنه‌وه‌، و سه‌رقاڵی یه‌كدی ده‌بن.

ئه‌وه‌ی ئه‌م بۆچونه‌ی هێنده‌ی تر گرنگتر ده‌كات بۆ كورد، بابه‌تی دروست بوونی كوردستانه‌ وه‌ك ده‌وڵه‌ت وه‌ك له‌نه‌خشه‌كه‌دا ده‌بینرێت و له‌كۆنفرانسی بێلده‌ربێرگ لویس پێنشیاری دابه‌شكردنی ئێران ده‌كات بۆ سێ به‌ش ئه‌وانه‌ش ( پرۆژه‌ی كوردستانی گه‌وره‌، پشتۆنستان، ئازه‌ربایجانی گه‌وره‌ ).


لویس هه‌وڵیدا به‌ره‌و بابه‌ته‌ یاساییه‌كان بڕوات، به‌ڵام له‌نیوه‌ی ڕێگه‌ ده‌ستی هه‌ڵگرت و گه‌ڕاییه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتناسی. هه‌ر له‌سه‌روبه‌ندی ته‌واوكردنی خوێندنی خۆیدا ده‌چێته‌ زانكۆی پاریس و له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی ڕۆژهه‌ڵاتناسێك به‌ناوی لویس ماسینیۆن به‌رده‌وام ده‌بێت تا ساڵی ( 1937 ) بڕانامه‌ی باڵا له‌بواری ( لێكۆڵینه‌وه‌ی سامی ) به‌ده‌ست دێنێت دوای ئه‌وه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كۆلێژی ڕۆژهه‌ڵاتناسی و لێكۆڵینه‌وه‌ ئه‌فریقا، هه‌ر له‌وێدا به‌ناونیشانی یاریده‌ر له‌بواری مێژووی ئیسلام ده‌ستبه‌كار ده‌بێت.

،،

بیرنارد لویس یەكێكە له‌بنادنه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ی هزرمه‌ندان و كۆمه‌ڵه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌مریكای باكوور

 

بیرنارد لویس له‌ساڵی ( 1966 ) یه‌كێك ده‌بیـَت له‌بنادنه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ی هزرمه‌ندان و كۆمه‌ڵه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌مریكای باكوور.

دوای ساڵانێكی زۆر ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌ به‌جێده‌هێلێت و كۆمه‌ڵه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌فریقا بۆ ڕوبه‌ڕوبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌مریكای باكوور بنیاد ده‌نێت. هۆكاری ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ بوونی هزرمه‌ندانی دژ به‌سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكا و ئیسرائیل له‌ڕۆهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌.

له‌ساڵی ( 1972 ) له‌ته‌مه‌نی ( 57 ) ساڵی دا كورسی هاوبه‌شی زانكۆی پریسنستۆن و دامه‌زراوه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی پێشكه‌وتووی بۆ ته‌رخان ده‌كرێت و ده‌چێته‌ نیوجێرسی و پرینستۆن. مانه‌وه‌ و ده‌ستبه‌كاربوونی لویس له‌پرینستۆن سه‌رده‌مێكی پڕ له‌كار و ئه‌زموونێكی ئه‌كادیمی باش بووه‌، چوون له‌و ماوه‌یه‌دا چه‌ندین بابه‌ت و كتێبی له‌سه‌ر بنه‌مای زانیاری كه‌ له‌ساڵانی پێشوو به‌ده‌ست خستبوو به‌چاپ گه‌یاند.

چوونی لویس بۆ ئه‌مریكا هه‌لی ئه‌وه‌ی پێدا له‌نێوان خه‌ڵكدا وه‌ك ڕۆشنبیرێك بناسرێت. دوای خانه‌نشین بوونی له‌ زانكۆی پرینستۆن له‌ساڵی ( 1986 ) و له‌ساڵی ( 1990 ) ده‌چێته‌ زانكۆی كرنل.
له‌ساڵی ( 1990 ) له‌لایه‌ن دامه‌زراوه‌ی وه‌قفی میللی زانستی مرۆی به‌نگهێشت ده‌كرێت به‌هۆی لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌بورای مرۆیدا، له‌كۆبوونه‌وه‌ی به‌خشینه‌وه‌ی خه‌ڵاتی جیفرسۆن به‌وتارێك به‌شدار ده‌بێت به‌ناونیشانی ( شارستانێتی ڕۆژئاو له‌دیدگای ڕۆژهه‌ڵاتییه‌كان )، ئه‌و وتاره‌ پاش داڕشتنه‌وه‌ی به‌ناونیشانی ( ڕه‌گه‌كانی توندوتیژی مسولمانان ) به‌چاپگه‌یه‌نرا. له‌ساڵی (2007 ) به‌ناونیشانی ( ئه‌وروپا و ئیسلام ) به‌شدار ده‌بێت كه‌له‌لایه‌ن دامه‌زراوه‌ی ئه‌مریكان ئنترپریزه‌وه‌ ڕێكخراوبوو.

 

،،

لویس زیاتر له‌ 60 ساڵ كاری لێكۆڵینه‌وه‌، كاریگه‌رترین و ده‌ركه‌وتووترین مێژونووسانی ئیسلام و رۆژئاوایه‌ له‌سه‌رده‌می دوای جه‌نگ

لێكۆڵینه‌وه‌ و كاره‌كانی:
بێرنارد لویس شاره‌زایه‌كی باشی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و لێكۆڵه‌رێكی دیاری ڕۆژئاوایه‌، سه‌رنجه‌كانی به‌گرنگییه‌وه‌ له‌لایه‌ن سیاسییه‌كانه‌وه‌ له‌پێشچاو ده‌گیردرێت به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن جۆرج بوشی سه‌رۆكی پێشووی ولایه‌ته‌یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا. مارتین كرامه‌ر سه‌رپه‌رشتیاری لێكۆڵینه‌وه‌ی لویس به‌و شێوه‌ سه‌رنجی خۆی له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو" لویس زیاتر له‌ 60 ساڵ كاری لێكۆڵینه‌وه‌، كاریگه‌رترین و ده‌ركه‌وتووترین مێژونووسانی ئیسلام و رۆژئاوایه‌ له‌سه‌رده‌می دوای جه‌نگ. هه‌روه‌ها لویس به‌نكۆلی كردن له‌جینۆسایدی ئه‌رمه‌نییه‌كان به‌ناوبانگه‌.


كاریگه‌ریی لێكۆڵینه‌وه‌ و بۆچوونه‌كانی لویس ئاستی ئه‌كادیمی تێپه‌ڕاندووه‌ و گه‌شتووه‌ به‌ئاستی گشتی له‌نێوخه‌ڵكی ئاسییدا. له‌باری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ڕوی سیاسی و ئابورییه‌وه‌ له‌ئاستی زێڕینه‌كان ئه‌ژمارده‌كرێت، ئه‌مه‌ش به‌هۆكاری بوونی توێژنه‌وه‌كانی له‌چه‌ند بوارێكدا به‌تایبه‌ت له‌باره‌ی ئه‌رشیفی ده‌وڵه‌تی عوسمانیه‌وه‌ ناوبانگی گه‌روه‌ی به‌ده‌ستهێنا.

لێكۆڵینه‌وه‌كانی تایبه‌ت به‌وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان له‌وه‌وه‌ ده‌سپێكرد پاش دروست بوونی ئیسرائیل له‌ساڵی (1948) بۆ بیرمه‌نده‌كانی جوو ئاسان نه‌بوو لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ وڵاته‌ عه‌ربییه‌كان بكه‌ن و ده‌ستپێڕا گه‌یشتنیان ئاسته‌م بوو.

چوون سیخوڕ و به‌كرێگیراو ئه‌ژماره‌ ده‌كران. له‌وكاتانه‌دا بوو لویس ده‌ست ده‌كات به‌لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیمپراتۆری عوسمانی و كه‌م كه‌م به‌ره‌و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسلام له‌سه‌رده‌می سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست سه‌رده‌ردێنێت و له‌وڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی له‌دنیای عه‌ره‌بی ده‌سپێده‌كات.
به‌ڕای بێرنارد لویس، ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی دواكه‌وتوو و هۆكاره‌كه‌یشی دواكه‌وتووی كلتووری ومه‌زهه‌بییه‌. هه‌روه‌ها دژی سیاسه‌تی دووباره‌ی ئیمپریالیزمه‌ و هۆكاری ئابوری و كلتووری به‌دواكه‌ووتنی ناوچه‌كه‌ ده‌بینێت.

له‌كتێبه‌كیدا به‌ناونیشانی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌وروپا له‌لایه‌ن مسوڵمانانه‌وه‌ وه‌ها ده‌نووسێت " دواكه‌وتوویی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست په‌یوه‌ندی به‌جه‌نگ و فشاره‌كانی ده‌ره‌وه‌ نه‌بووه‌. به‌ڵكو ناوچه‌كه‌ نه‌یتوانیووه‌ كلتوور و ئابوری و دینی پێش بخات و ئه‌مه‌ش له‌دوای سه‌دی یازده‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌، و چه‌قبه‌ستوویی و دواكه‌وتیی كلتووری وای كردووه‌ نه‌توانێت سوود له‌كلتووره‌ پێشكه‌وتووه‌كان وه‌رگبرێت.

،،

پرۆژه‌ی ( كوردستانی گه‌وره‌، پشتونستان گه‌وره‌، ئازه‌ربایجانی گه‌وره‌ ) له‌ كۆنفرانسی بێڵده‌ربێرگ لە بۆچوونه‌كانی بێرنارد لویس دابوون

ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ وه‌ك كورد گرنگه‌ بزانین كوردستان له‌كوێی بۆچوونه‌كانی بێرنارد لویسه‌، له‌درێژه‌دا بۆچوونه‌كانی لویس له‌باره‌ی هه‌ریه‌ك له‌ ( كوردستان و عێراق و توركیا و ئێران و پاشان ئیسرائیل ) ده‌خه‌یه‌نه‌ڕوو:

له‌باره‌ی كوردستانه‌وه‌:
پرۆژه‌ی ( كوردستانی گه‌وره‌، پشتونستان گه‌وره‌، ئازه‌ربایجانی گه‌وره‌ )ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ كۆنفرانسی بێڵده‌ربێرگ بۆچوونه‌كانی بێرنارد لویس دابوون. ئه‌م پرۆژه‌یه‌ واته‌ هه‌ڵوه‌شاندانه‌وه‌ی هه‌موو ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی بۆ ده‌وڵه‌تی بچوك بچوك. له‌وانه‌ش پێشنیاری دروستكردنی كورستانی گه‌وره‌ وه‌ك له‌وێنه‌كه‌دا دیاره‌ و ناوی كوردستان هاتووه‌.

له‌باره‌ی عێراقه‌وه‌:
بێرنارد لویس یه‌كێك بوو له‌كاریگه‌رترین و له‌لایه‌نگره‌كانی كۆتایی هێنان به‌ڕژێمی به‌عسی عێراق. له‌ ساڵی ( 2001 ) ده‌سته‌ی داڕێژه‌ری سیاسیی به‌رگریی ئه‌مریكا، كۆبوونه‌وه‌یه‌كی نهێنی سازده‌كات، له‌كۆبوونه‌وه‌كه‌دا بێرنارد لویس و له‌ته‌نیشتیدا ( ئه‌حمه‌د چه‌له‌بی ) و به‌شێك له‌ دورخراوه‌ سیاسییه‌كانی عێراق به‌شداری تێدا ده‌كه‌ن. له‌كۆبوونه‌وه‌كه‌دا لویس وه‌ها ئێژێت " ده‌بێت ئه‌مریكا پشتیوانی چاكسازیخوازانی دیموكراتی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هه‌روه‌ك ئه‌حمه‌د چه‌له‌بی دۆست كه‌لێره‌دا ئاماده‌یه‌ ".


به‌وته‌ی جاكۆب ویسبێرگ " بێرنارد لویس دیارترین و كاریگه‌رترین ئه‌و بیرمه‌ندانابوو، كه‌پشتیوانی له‌بیرۆكه‌ی هێرشكردنه‌ سه‌ر عێراقی ده‌كرد".

هه‌رچی له‌باره‌ی هێرشكردنه‌ سه‌ر عێراق و كۆتایی هێنان به‌ڕژێمی به‌عس، لویس له‌سه‌ردانه‌كه‌ی بۆ توركیا ئه‌و ئایدیایه‌ی بۆ دروست بوو، نمونه‌یه‌كی له‌وشێویه‌ له‌عێراق تاقی بكرێته‌و و چاوی لێبكریت. چون دیدگای له‌باره‌ی توركیاوه‌ وابوو " له‌وڵاتێكی خاوه‌ن ئاینیه‌وه‌ هه‌نگاوی ناوه‌ به‌ره‌و مۆدێرنیته‌ی ڕۆژئاوا و چوارچێوه‌ ئاینییه‌كه‌ی كاڵ بووته‌وه‌، و به‌ها ئاینییه‌كان له‌خۆی داده‌ماڵێت و پێشوازی له‌به‌هاكانی ڕۆژئاوای سیكۆلار ده‌كات".

ئه‌م ڕوانییه‌ی له‌باره‌ی توركیاوه‌ وایكرد هه‌مان مۆدێل له‌عێراق تاقی بكرێته‌وه‌، پاشان دابه‌ش بكرێت. له‌بری مۆدێله‌ ڕۆژئاواییه‌كه‌ و دانانی سیستمه‌ێكی نوێی سیكۆلار بۆ عێراق، كه‌چی گۆڕا بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ئیسلامیی توندی ڕادیكاڵ. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای دواكه‌وتوویی له‌كه‌رته‌كانی دیكه‌ی به‌ڕێوه‌بردن.

،،

ناتوانرێت چه‌مكی ( وێران بوونی دوولایه‌نه‌ ) له‌ته‌ك ئێراندا په‌یڕه‌وی لێ بكرێت

له‌باره‌ی ئێرانه‌وه‌:
له‌ساڵی ( 2004 )دا لویس له‌وتارێكدا ئه‌وه‌ی خسته‌ڕوو كه‌ ئێران بۆماوه‌ی ( 15 ) ساڵه‌ له‌سه‌ر چه‌كی ئه‌تۆمی كارده‌كات. له‌ وتاره‌كه‌یدا باس له‌وه‌ده‌كات ئایا جیهان ده‌توانێت چه‌مكی ( وێرانبوونی دوولایه‌نه‌ ) به‌هۆكاری هێشتنه‌وه‌ی ئێران و پشتی پێ ببه‌ستێت. له‌وتاره‌كه‌یدا باس له‌وه‌ ده‌كات ناتوانرێت چه‌مكی ( وێران بوونی دووڵایه‌نه‌ ) له‌ته‌ك ئێراندا په‌یڕه‌وی لێ بكرێت. چونكه‌ ڕابه‌رانی ئێران هه‌ڵگری دیدگای خۆكوژی و جیهاده‌ له‌جیهانی ئیسلامه‌.

بێرنارد لویس له‌وتارێكی دا له‌والستریت ژۆرناڵ سه‌رنجی هه‌مووان بۆ گرنگی ( 22 ) ئۆگستی ( 2004 ) به‌رامبه‌ر به‌ مێژووی جیهانی ئیسلام ڕاده‌كێشێت كه‌ به‌رامبه‌ره‌ به‌ ( 27 ڕه‌جه‌بی 1427 ) كه‌ له‌و به‌رواره‌دا مسوڵمانان له‌و بڕوایادان محه‌مه‌دی پێغه‌مبه‌ر له‌ئۆرشه‌لێمه‌وه‌ ( بیت المقدس ) گه‌ڕاوته‌وه‌ عه‌رشی عروج. ئه‌و به‌رواره‌ش ڕێكه‌وتی كۆتایی ئیسرائیل و له‌وانه‌شه‌ جیهان بێت.

هه‌رچه‌ند ئه‌م واتاره‌ ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانی زۆری هه‌بوو له‌مه‌ڕ كاركردنی ئێران له‌سه‌ر چه‌كی ئه‌تۆمی. به‌ڵام ئه‌و به‌رواره‌ به‌بێ هیچ ڕووداوێك تێپه‌ڕ و جگه‌ له‌ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ڕۆژنامه‌وانی هیچی تری به‌دواوه‌ نه‌بوو. هه‌روه‌ها له‌زۆربه‌ی بۆچوونه‌كانیدا باس له‌دابه‌شكردنی ئێران ده‌كات وه‌ك چۆن هه‌مان پێشنیاری كردووه‌ بۆ وڵاتانی دیكه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.

،،

بێرنارد كاریگەر بوو بە گۆران لە سیمای ئایینی توركیا


له‌باره‌ی توركیاوه‌:
بێرنارد لویس كاریگه‌ربوو به‌و گۆڕانكارییانه‌ی له‌توركیا ڕوویانداوه‌، له‌سیما ئاینی و ئیسلامییه‌كه‌وه‌ كاریگه‌ره‌ به‌ڕۆژئاوا و پێشوازی له‌به‌هاكانی ڕۆژئاوا ده‌كات. ئه‌مه‌ش له‌نێو شه‌قام و سیاسییه‌كانی توركیا به‌ڕوونی دیاربوو. هه‌ر له‌و ڕووه‌شه‌وه‌ له‌یه‌ك نزیكبوونه‌وه‌ی توركیا و ئیسرائیلی پێگونجاو و كاریگه‌ر بووه‌. ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردبێت توركیا و ئیسرائیل تاپێش ساڵی ( 2010 ) چه‌ندین په‌یمانی ستراتیژیی و سه‌ربازی له‌نێوانیاندا هه‌بێت. لویس به‌ڕاده‌یه‌ك كاریگه‌ربوو به‌و سیسته‌می توركیا به‌ڕێوه‌ده‌بات له‌سه‌ربه‌ندی پێش ڕووخاندنی ڕۆژمی به‌عس له‌عێراق هه‌مان چاره‌نووس و هه‌مان خه‌ون بۆ عێراق ده‌بینێت و پێشنیار ده‌كات. به‌ڵام سه‌رله‌به‌ری پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌.

 

،،

لویس پێی وابوو كۆچی مسوڵمانان بۆ ئه‌وروپا هێرشێكی نوێیه‌ بۆ خۆرئاوا.

له‌باره‌ی عه‌ره‌ب - ئیسرائیله‌وه‌:

به‌بڕوای لویس؛ شارستانی ئیسلامی و مه‌سیحی له‌كاتی ده‌ركه‌وتنی ئیسلام له‌سه‌ده‌ی حه‌وته‌مه‌وه‌ تائێستا له‌ ململانێكی به‌ردوام بووه‌. ئه‌م ململانێیه‌ش ڕۆژ له‌دوای ڕۆژ توندتر ده‌بێت، بۆیه‌كه‌مجار چه‌مكی "پێكدادانی شارستیانییه‌كان" له‌وتارێكدا به‌ناوی بنیادگه‌رایی ئیسلامی و له‌ساڵی ( 1957 ) له‌كۆبوونه‌وه‌یه‌ك دا له‌واشتنگتۆن هێنایه‌ سه‌رزمان. هه‌ر له‌وباریه‌وه‌ له‌ناوه‌ڕاستی ساڵه‌كانی( 1960 ) كێشه‌ی ( ئیسرائیل – فه‌له‌ستین ) بووه‌ بابه‌تێكی گرنگ لای بێرنارد لویس، له‌و ڕووه‌شه‌وه‌ پێی وابووه‌ ده‌بێت په‌یوه‌ندییه‌كانی ( ڕۆژئاوا - ئیسرائیل - توركیا ) به‌هێزبكرێت و ده‌بێته‌ له‌مپه‌رێكیش له‌به‌رامبه‌ر یه‌كێتی سۆڤێتی جاران. ئه‌و هه‌وڵانه‌شی له‌ناوخۆی توركیا ده‌درێن بۆ مۆدێركردن و به‌هێزكردنی به‌هاو چه‌مكه‌ ڕۆژئاوییه‌كان جێگه‌ی بایه‌خن و ئه‌م به‌گرنگ سه‌یركردنه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان توركیا و ئیسرائیل له‌لایه‌ن لویسه‌وه‌ وایكردووه‌ ببێته‌ ئه‌ندامی فه‌خری دامه‌زراوه‌ی توێژینه‌وه‌ی توركیا.


له‌ساڵی ( 1998 ) واترێكی له‌ڕۆژنامه‌ی قودسی عه‌ره‌بی بڵاویكرده‌ووه‌ له‌باری درووست بوونی جه‌نگێك دژ به‌ئه‌مریكا له‌لایه‌ن ئوسامه‌ بنلادنه‌وه‌. لویس له‌وتاره‌كه‌یدا به‌ناونیشانی " مۆڵه‌تێك بۆ كوشتن "، بیركردنه‌وه‌ی بنلادنی به‌ ئایدۆلۆژیایی كوشتن ده‌چوبهێنێت، جه‌ختی كرده‌وه‌ بنلادن مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ ده‌بێت بۆ خۆرئاوا. ئه‌م وتاره‌ به‌چاپ گه‌یش و ئه‌مریكا دامه‌زراوه‌ی هه‌وڵگرییه‌كانی له‌ سودان و به‌تایبه‌ت له‌ئه‌فغانسان ده‌سپێكرد. لویس پێی وابوو كۆچی مسوڵمانان بۆ ئه‌وروپا هێرشێكی نوێیه‌ بۆ خۆرئاوا.

ئه‌و ڕه‌خنانه‌ی ئاڕاسته‌ی بۆچوونه‌كانی بێرنارد لویس ده‌كرێن :
ئیدوارد سه‌عید تیوریستی فه‌له‌ستینی – ئه‌مریكی مامۆستا له‌ زانكۆی كۆڵمبیا، له‌دیدارێكدا له‌ته‌ك هه‌فته‌نامه‌ی ئه‌لئه‌هرام بۆچوونی وایه‌" زانیارییه‌كانی بێرنارد لویس له‌باره‌ی ڕۆهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ لایه‌نگریی پێوه‌دیاره‌ نابێت له‌به‌رچاو بگیرێن. هه‌روه‌ها ئێژێت " لویس ( 40 ) ساڵه‌ پێی نه‌خستووه‌ته‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و وڵاتانی عه‌ره‌بییه‌وه‌، و ئه‌و زانیاریانه‌ی هه‌یه‌تی له‌باره‌ی توركیاوه‌یه‌ نه‌ك وڵاتانی عه‌ره‌بی.

 

ئیدوارد سه‌عید



خوان كول له‌كتێبه‌كه‌یدا له‌ ساڵی ( 2009 ) هیچ به‌ڵگه‌یه‌كی به‌رجه‌سته‌كراو له‌به‌رده‌ستدا نه‌بووه‌ له‌باره‌ی سه‌رقاڵبوونی ئێران به‌شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام به‌ چه‌كی ئه‌تۆمییه‌وه‌. كول پێی وایه‌ بۆچوونه‌كانی لویس له‌ بۆچوونه‌كانی ئه‌حمه‌دی نه‌ژادی سه‌رۆك كۆماری پێشووی كۆماری ئیسلامی ئێران سه‌یرتن له‌باری كۆتایی هێنان به‌ئیسرائیل. هه‌روه‌ها پێی وایه‌ بۆچوونه‌كانی لویس نائه‌قڵانی و زیاتر نه‌ژادپه‌رستانه‌یه‌.

 

خوان كول

نوام چۆمسكی له‌باره‌ی بۆچوونه‌كانی بێرنارد لویسه‌وه‌ وه‌ها ئێژێت " لویس ئه‌و به‌ڵگانه‌ له‌ناو ده‌بات كه‌ تایبه‌تن به‌ ڕۆڵی رۆژئاوا له‌دواكه‌تووی ناوچه‌یی ( ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست )". لویس باوه‌ڕی وابوو وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت جیهانی عه‌ره‌بی و ئیسلامی كلتوور و باوه‌ڕیان هۆكاری دواكه‌وتوویانه‌ نه‌ك وڵاتانی ڕۆژئاوا.

نوام چۆمسكی



لویس له‌باری عێراق و توركیاوه‌ كه‌تووه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌ چ وه‌ك ئه‌وه‌ی توركیا وه‌ك نمونه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست سه‌یر بكرێت و ته‌نانه‌ت عێراقی پاس ڕژێمی به‌عس هاوشێوه‌ی توركیای مۆدێرن و ڕوو له‌ ئه‌وروپا و به‌هاكانی ڕۆژئاوا بێت. كه‌چی ئه‌مه‌ بۆ توركیا زۆری نه‌خایاندا كه‌ڕووی له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و جیهانی عه‌ره‌بی و مه‌سه‌له‌ی فه‌له‌سیت كرده‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌باری عێراقی پاش ڕژێمی به‌عسه‌وه‌ كه‌ عێراقێكی سیكۆلاری مۆدێرن ده‌بێت. كه‌چی له‌ئه‌نجامدا ئه‌و عێراقه‌ وێرانه‌ و پابه‌ند به‌به‌ها ئاینییه‌كان و لانكه‌ی توندڕه‌وه‌كان و دژه‌ ڕۆژئاوای لێكه‌وته‌وه‌.

له‌و به‌رهه‌مانه‌ی بێرنارد لویس به‌چاپی گه‌یاندون:
 مێژونووس و ڕۆژهه‌ڵاتناس.
 مامۆستای خانه‌نشین له‌زانكۆی پرینستۆن به‌پسپۆری له‌لێكۆڵینه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیك.
 به‌ده‌ستهێنانی خه‌ڵاتی ( ئیروینگ كریستۆل )/ له‌دامه‌زراوه‌ی ئه‌مریكان ئنترپرایز ( 2007 ).
 خاوه‌نی بڕوانامه‌ی دكتۆرا.
 خاوه‌نی واژوو له‌ كۆمیته‌ی ئاشتی و ئاسایش له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.
 ئه‌ندامی میوان ڕاوێژكاری ده‌سته‌ی سیاسه‌تمه‌دارانی به‌رگری له‌ ( 19 – 20 2001 ).
 ڕیشه‌كانی ئیسلامگه‌رایی( 1940 ).
 نامه‌ی عه‌ره‌بی و دیبلۆماسی( 1947 ).
 عه‌ره‌ب له‌مێژوو(1950).
 ده‌ركه‌وتنی توركیای مۆدێرن( 1961 ).
 ئستانبول و شارستانیه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی(1963).
 حه‌شاشین:گروپی ڕادیاكاڵ له‌ئیسلام(1967).
 خوێندنه‌وه‌ی كامبریج له‌ئیسلام(1970).
 هه‌ڵچن كتێبی ئیسلام: له‌په‌یامبه‌ر محه‌مه‌ده‌وه‌ تا گرتنی قوسته‌نتینیه‌(1974).
 مێژوو – ئه‌وه‌ی به‌بیرده‌هێنرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی به‌دیدده‌هێنرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی له‌به‌ری ده‌گیرێته‌وه‌(1975).
 نه‌ژاد و ڕه‌نگ له‌ئیسلام(1979).
 مه‌سیحیه‌كان و جووه‌كان له‌ئیمپۆاتۆری عوسمانی: هه‌لسوكه‌وتی كۆمه‌ڵگه‌ی پلۆرالی(1982).
 یه‌هودیه‌كانی ئیسلام(1984).
 سامییه‌كان و دژه‌سامی(1984).
 ئیسلام له‌په‌یامبه‌ره‌وه‌ تا گرتنی قوسته‌نتینیه‌(1987).
 زمانی سیاسی ئیسلام(1988).
 ڕه‌چه‌ڵه‌ك و به‌كارهێنانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست: لێكۆڵینه‌وه‌ی مێژوویی(1990).
 ئیسلام و ڕۆژئاوا(1993).
 ئیسلام له‌مێژوودا(1993).
 به‌مۆدێرنكردنی ڕۆژه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست(1994).
 كه‌لتوره‌كان له‌ململانێدا(1994).
 رٍِۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست: مێژووی 2000ساڵی ڕابردوو(1995).
 داهاتووی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست(1997).
 ناسنامه‌ی جیاوازه‌ ڕۆهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست(1998).
 مۆزایكی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست: به‌شێك له‌ژیان، نامه‌ و مێژوو(2000.).
 ده‌نگی ته‌پڵ له‌دووره‌وه‌: شیعری كلاسیكی عه‌ره‌بی، فارس، توركی، و عبری(2001).
 دۆزینه‌وه‌ی ئه‌وروپا له‌لایه‌ن مسوڵمانه‌كانه‌وه‌(2001).
 هه‌ڵه‌ له‌كوێدابوو؟ ڕوبه‌ڕوبوونه‌وه‌ی ئیسلام و مۆدێرنه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست(2002).
 قه‌یرانی ئیسلام: جه‌نگی پیرۆز و تیرۆری ناپیرۆز(2003).
 له‌بابله‌وه‌ تا وه‌رگێڕه‌كان: شیكردنه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست(2004).
 ئیسلام: مه‌زهه‌ب و خه‌ڵكی(2008).
 باوه‌ڕ و هێز: مه‌زهه‌ب و سیاسه‌ت له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست(2010).

سه‌رچاوه‌كان:
1. www.mashreghnews.ir
2. http://arthurzbygniew.blogspot.com/2005/08/bernard-lewis-map-of-middle-east.html
3. https://www.middleeasteye.net/tags/orientalism-bernard-lewis-edward-said-islam-middle-east-neocons
4. https://aawsat.com/home/article/603926/الإعجاب-الملتبس-أوروبیون-أمام-الإسلام
5. In His New Memoir ‘Notes on a Century,‌ Bernard Lewis Still Holds Out Hope for the Muslim World – Tablet Magazine

 

author photo
دەرچوی بەشی زانستە ڕامیارییەكان
بەڕێوەبەری ناوەندی حەمرین بۆ توێژینەوەی ستراتیژی