كۆڕی زانیاری كورد، چەرخی زێڕینی زمانی كوردی

كۆڕی زانیاری كورد، چەرخی زێڕینی زمانی كوردی

433 خوێندراوەتەوە

 مه‌حمود عه‌بدولكه‌ریم

یه‌كێك له‌ ده‌ستكه‌وت و به‌رهه‌مه‌كانی ڕێكه‌وتنی  به‌ به‌یاننامه‌ی ١١ی ئازاری ساڵی ١٩٧٠نێوان شۆڕشی كوردو حكومه‌تی عێراق دروستكردنی ده‌زگایه‌كی فه‌رهه‌نگی گرنگ بوو به‌ناوی (كۆڕی زانیاری كورد )، ئه‌ویش له‌ چوارچێوه‌ی پێدانی مافه‌ ڕۆشنبیری و فه‌رهه‌نگییه‌كان بۆ نه‌ته‌وه‌ی كورد، كه ‌به‌پێی یاسایی  ژماره‌(183) ی حكومه‌تی عێراق  ئه‌و ده‌زگایه‌ دامه‌زرا  له‌ 29 ئابی ساڵی ١٩٧٠، به‌پێی ئه‌و یاسایه‌ ئه‌و ده‌زگایه‌ كه‌سایه‌تیه‌كی مه‌عنه‌وی سه‌ربه‌خۆی هه‌بوو له‌ڕووی كارگێڕی‌و داراییه‌وه‌و دیوانی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار به‌ڕێوهى‌ ده‌برد.

،،

 یه‌كێتی ئه‌دیبانی كورد له ‌به‌غداد  دامه‌زرا كه‌ تێكه‌ڵاو له‌ له‌ ئه‌دیبانی شیوعی و پارتی و بێ لایه‌ن بوو.

 

 

ئامانج له‌دروستكردنی ئه‌و ده‌زگایه‌ پاراستن و بره‌ودان بوو به‌زمانی كوردی وگه‌شه‌پێدانی بوو، هه‌روه‌ها بایه‌خدان به‌لێكۆڵینه‌وه‌‌و توێژینه‌وه‌ی زانستی وهه‌وڵی پاراستنی زمان‌و مێژوو ‌و كه‌له‌پوری كوردی بدات له‌رێی دانانی فه‌رهه‌نگی زمان‌و سازدانی كۆنگره‌ی زانستی‌و ئه‌ده‌بی‌و ده‌ركردنی گۆڤارو چاپكردنی كتێب‌و به‌ڵگه‌نامه‌ كۆن‌و مێژووییه‌كان.

پێش دروستبوونی كۆڕی زانیاری كورد له‌عێراقدا كۆڕی زانیاری عێراقی له‌ ساڵی ١٩٤٧ دامه‌زراوه‌ له‌ به‌غداد، تایبه‌ت به‌ زمان و فه‌رهه‌نگی عه‌ره‌بی، وه ‌له‌ساڵی ١٩٦٣حكومه‌تی عێراق ڕێگه‌یدا به‌ دروستكردنی كۆڕی زانیاری كوردی و ئاشوری.

پێش دروستبونی ئه‌و ده‌زگایه‌ یه‌كێتی ئه‌دیبانی كورد له‌ به‌غداد هه‌بووه،‌  وه‌ك مام هه‌ژارموكریانی  ده‌ڵێت:" یه‌كێتی ئه‌دیبانی كورد له ‌به‌غداد  دامه‌زرا كه‌ تێكه‌ڵاو له‌ له‌ ئه‌دیبانی شیوعی و پارتی و بێ لایه‌ن بوو، له‌ هه‌ڵبژاردن منیان به‌سه‌رۆك كاندیدكرد".

 

 

 

بۆ دروستكردنی كۆڕی زانیاری كورد سود وه‌رگیراوه‌ له‌ كه‌سایه‌تیه‌ ڕۆشنبیر و نوسه‌ر و ئه‌كادیمیه‌كانی  كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا،

مام هه‌ژار باس له‌ دروستبونی كۆڕی زانیاری كورد ده‌كات و ده‌ڵێت:" هێشتا ڕه‌ئیسی  یه‌كێتی ئه‌دیبان بووم كه‌ ده‌وڵه‌ت قبوڵی كرد كۆڕی زانیاری كورد دابمه‌زرێت، منیشیان ده‌ستنیشانكرد كه ‌ببمه‌ ئه‌ندام، چه‌ند كۆبونه‌وه‌یه‌ك كرا (سامی ) كه‌وه‌زیری كاروباری كوردستان بوو،عاشقی ئه‌وه‌بوو كه‌ كه‌خاوه‌ن كارنامه‌ی دكتۆرای زۆر تێ بچن، من زۆر هه‌وڵم له‌گه‌ڵدان كه‌ كوردی زانی باشی بۆ هه‌ڵبژێرن، نه‌وه‌ك ئه‌وانه‌ی دكتۆرایان له‌ زمانه‌ خاریجیه‌كاندا هه‌یه‌، من یه‌كێ وه‌ك حه‌مه‌ی مه‌لاكریم و شوكر مسته‌فام پێ له‌ دكتۆراكانی كوردی نه‌زان چاكتر بوو، دیاره‌ قسه‌ی ئه‌وان له‌سه‌ر بوو". 

 

  

هه‌ژار موكریانی ناوی ئه‌ندامانی دامه‌زرێنه‌ری كۆڕی زانیاری كورد ئاوادێنێ :

كۆڕ دامه‌زرا ده‌ئه‌ندامی دامه‌زرێنه‌ری بۆ بۆ دیاریكرا :

١- ئیحسان شێرزاد، وه‌زیری بلدیات كه‌ موهه‌ندیسی میعماری و حقوقیه‌ .

٢- شێخ محه‌مه‌د خاڵ، كه‌نوسه‌رێكی مه‌شهوره‌و قازی شاری سلێمانیه‌ .

٣- كاك مه‌سعود محه‌مه‌د، كوڕی جه‌نابی مه‌لای كۆیه‌ كه‌هه‌م حقووقی وهه‌م عالمێكی عه‌ره‌بی زۆر به‌ناوبانگه‌.

٤- دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر كه‌ له‌ لینیگراد دكتۆرای له‌سه‌ر تاریخی كورد له‌ قه‌رنی بیستدا وه‌رگرتووه‌.

٥- هه‌ژار كه ‌كرا به‌ ئه‌ندامی پێنجه‌م .

٦- دكتۆر عه‌بدوڵا نه‌قشبه‌ندی كۆنه‌ مه‌لاو ڕه‌ئیسی كوللی حسابداری عێراق.

٧-  دكتۆر پاكیزه‌ ڕفیق حیلمی كه‌ دكتۆرای له‌ ئه‌ڵمان له‌سه‌ر زمان و ئه‌ده‌بی عیبری هه‌بوو.

٨- دكتۆر عه‌بدولحه‌مید ئوترووشی ، كه‌ قازی سوننی بوو له‌ به‌غداد و زمانی كرمانجی ده‌زانی .

٩- عه‌لائه‌دین سه‌ججادی كه‌ نوسه‌ری ( مێژووی ئه‌ده‌بی كورد) و زۆر كتێبانه‌ .

١٠-  دكتۆر ناجی عه‌بباس، كه‌ دكتۆرای له‌ جوگرافیادا هه‌یه‌ و خه‌ڵكی كه‌ركوكه‌ .

،،

سه‌رۆكی كۆماری ئه‌وكاته‌ی عێراق ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر چل هه‌زار دیناری ئه‌وكاته‌ ده‌نێرێت بۆ كۆڕ وه‌ك بودجه‌ی ئه‌و ده‌زگایه‌.

 

 

جگه‌ له‌ م ناوانه‌ كه‌ ئه‌ندامی كارایان پێبه‌خشرا، كۆڕ چه‌ندین  كه‌سایه‌تی ڕۆشنبیری و هه‌ڵگری بڕوانامه‌ی دكتۆرا  به‌شداربون له‌ لیژنه‌ جیاجیاكانی كۆڕدا وه‌ك هه‌ژار ده‌ڵێت:" ئه‌م ده‌كه‌سه‌ به‌ ڕه‌سمی ناوی ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌رو سه‌ره‌كیمان لێنرا .... زۆر كه‌سی تریش له‌خاوه‌ن كارنامه‌ی دكتۆر و ڕۆشنبیری كوردمان ده‌گه‌ڵ خۆخست كه‌له‌لیژنه‌ جۆربه‌جۆره‌كانی فه‌رهه‌نگیدا به‌شداریمان بكه‌ن". 

سه‌رۆكی كۆماری ئه‌وكاته‌ی عێراق ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن به‌كر چل هه‌زار دیناری ئه‌وكاته‌ ده‌نێرێت بۆ كۆڕ وه‌ك بودجه‌ی ئه‌و ده‌زگایه‌. سه‌رۆكی كۆڕ (ئیحسان شێرزاد ) ده‌بێت ناوبراو كه‌سایه‌تیه‌كی سیاسی و ئه‌ندازیاریكی به‌توانابوو  ڕۆڵی هه‌بوه‌ له‌ ڕێكه‌وتنی نێوان حكومه‌تی ناوه‌ند و شۆڕشی كورد،  وه‌ك وه‌زیر پێنج جار له‌ حكومه‌ته‌كانی عبدالرحمن عارف و احمد حسن به‌كر به‌وه‌زیری ئه‌شغاڵ و شاره‌وانیه‌كان به‌شداریكردووه‌ له‌بواره‌كانی ئه‌ندازیاری و قانون و ئیداره‌ بڕوانامه‌ی به‌رزی به‌ده‌ستهێناوه‌ ، ناوبراو بینای كۆڕی زانیاری كوردی دروستكردوه‌ له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆی كه‌ بڕی  دووسه‌د هه‌زاردیناری تێچووه‌.

مامۆستا مه‌سعود محه‌مه‌د یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانی دامه‌زرێنه‌ری كۆڕ ده‌ڵێت: (كۆڕی زانیاری كورد كه‌وته‌ چالاكی، له‌گه‌ڵ جیهانی ڕۆشنبیری ده‌ره‌وه‌ په‌یوه‌ندی مه‌حكه‌می په‌یداكرد. له‌زۆر بنكه‌ی سه‌قافیه‌وه‌ نامه‌و دیاری بۆهات به‌تایبه‌تی له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ته‌وه‌ ).

هه‌رله‌و باره‌وه ده‌ڵێت:( كۆڕ به‌پێی هه‌ندێك له‌ مادده‌كانی یاساكه‌ی ده‌بوو په‌یوه‌ندی  به‌بنكه‌ی سه‌قافی ناوه‌وه‌ وده‌ره‌وه‌ به‌تایبه‌تی هی وڵاتی عه‌ره‌ب  پته‌و بكات له‌مه‌وه‌ بڕیار درا كه‌ چه‌ند ئه‌ندامێكمان هه‌ریه‌كه‌ سه‌ر له‌ وڵاتێك بدات من سوریه‌ و لوبنان و میسرم به‌ركه‌وت).

 

 

 

له‌ ساڵانی سه‌ره‌تادا جگه‌ له‌ كه‌سانی ڕوناكبیری كوردی باشور چه‌ند گه‌وره‌ نوسه‌رو شاعیری ڕۆژهه‌ڵاتیش هاتنه‌ ناو كۆره‌وه‌و كاروچالاكیان هه‌بوو وه‌ك مامۆستا مه‌سعود محمد ده‌ڵێت: ( په‌نابه‌رانی براكورده‌كانی ئێران بۆ عێراق جگه‌له‌ مامۆستا هێمن كه‌ كۆڕ وه‌ك ماڵی خۆی بۆی كرابوه‌وه‌، تێكڕایان به‌ خاوه‌ن ماڵ حساب ده‌كران، مامۆستایان عبدالله‌ حسن زاده‌ و حه‌سه‌ن قزڵجی هی دیكه‌ش كه‌ لیستی ناوه‌كانیانم نه‌گرتوه‌ته‌وه‌ هه‌موویان له‌ پله‌ی براده‌ری به‌ره‌و خزمایه‌تیان تێپه‌ڕاندبوو).

 

حكومه‌تی عێراق له‌ساڵی ١٩٧٨ به‌پێی یاسای ژماره‌ ( ١٦٣)  ( كۆڕی زانیاری كورد)ی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ و كردی به‌ به‌شێك له‌  كۆڕی زانیاری عێراقی و كردی به ‌( ده‌سته‌ی كوردی ) به‌ڵام چالاكیه‌كانی كۆڕ به‌رده‌وام بوو.

كۆڕی زانیاری كورد له‌رێی گۆڤاره‌كه‌ی گۆڤاری ( کۆڕی زانیاری کورد) و كتێب‌و بڵاوكراوه‌كانی‌و كۆڕ‌و كۆبوونه‌وه‌كانی خزمه‌تێكی گه‌وره‌ی به‌ بواره‌كانی ئه‌ده‌بی‌و فه‌رهه‌نگی‌و زانستی كورد كرد.

له‌ دوای  ساڵی  1985رژێمی به‌عس له‌چوارچێوه‌ی سیاسه‌ته‌كانی دژ به‌نه‌ته‌وه‌ی كورد مه‌ودای كاركردنی كۆڕی به‌رته‌سككرده‌وه.

 

،،

 سه‌رده‌می كۆری زانیاری كورد به‌تایبه‌تی چوار ساڵی یه‌كه‌می به‌ گرنگترین و زێڕینترین سه‌رده‌م ئه‌ژمار ده‌كرێت له‌ ڕوی گه‌شه‌ و به‌ره‌و پێشچون و پاراستنی زمان و ئه‌ده‌بی كوردی.

 

 

كۆڕی زانیاری كورد لەبوارەكانی زمان و ئەدەب و مێژوودا، چەندین زانای كوردی بەناوبانگی له‌خۆگرت لە ساڵانی (1970 ـ 1974)دا ئەندامانی ئەو كۆڕە توانیان بەرنامەی خۆیان ئەنجام بدەن و چەندین كتێبی چاپكراو و نامیلكەی زۆر لەبارەی زمان و زاراوەسازی بخەنە بەر دەستی خوێنەران و سەرەتایەك بۆ ڕێنووسی كوردی دابنێن.

لای به‌شێكی زۆر له‌ نوسه‌ران و ئه‌دیبان و شاره‌زایانی زمانی كوردی سه‌رده‌می كۆری زانیاری كورد به‌تایبه‌تی چوار ساڵی یه‌كه‌می به‌ گرنگترین و زێڕینترین سه‌رده‌م ئه‌ژمار ده‌كرێت له‌ ڕوی گه‌شه‌ و به‌ره‌و پێشچون و پاراستنی زمان و ئه‌ده‌بی كوردی و ده‌توانین بڵێین كورد مه‌رجه‌عێكی گه‌وره‌ی زمانی هه‌بووه‌. 

دكتۆر حوسێن موحەممەد عەزیز نوسه‌ر و شاره‌زا ی بواری زمانی كوردی پێیوایه‌ ساڵانی سه‌ره‌تایی دامه‌زراندنی كۆڕی زانیاری سه‌رده‌می زێرینی زمانی كوردی بووه‌  ناوبراو له‌ لەچوارچێوەی كۆڕەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێدا‌ كه‌ له‌ڕێكه‌وتی ( 25/6/2019) بۆی سازكرابوو ده‌ڵێت: ( ساڵی 1970 بۆ 1974 دەبێت چەرخی زێڕینی زمانی كوردی بێت، بۆچی؟

 

 

 

 چونكە یەكێتی نووسەرانی كورد دامەزراو كۆڕی زانیاری كورد هەبوو، كورد ئازاد بوو رۆژنامەو گۆڤارێكی زۆر دەردەچوو و پێشبڕكێیەكی زۆر هەبوو لە نێوان نووسەر و زمانەوانەكانداو هەموو هەڵەكانیان راست دەكردەوە).

له‌دوای راپه‌رین ئه‌و ده‌زگایه‌ به‌ناوی (كۆڕی زانیاری كوردستان )  به‌پێی قانونی ژماره‌(12)ی ساڵی 1997 ی په‌رله‌مانی كوردستان دامه‌زرایه‌وه‌‌ ،  لە دوای بڕیاری یەکگرتنەوەی ھەردوو ئیدارەی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٧ دا قانوونی کۆڕی زانیاری کوردستان ھەموار کر و ناوەکەی کرا بە ( ئەکادیمیای کوردی ).   

 

 

بە پێی یاساکەی ئه‌كادیمیای كوردی چاوگێکی باڵایە لە ھەموو شتێک کە پەیوەندی بە زمانی کوردی و شێوەزارەکانی و پاراستن و دەوڵەمەند کردنیەوە ھەبێت بە مەبەستی گەیشتن بە زمانێکی یەکگرتووی فەرمی.

ئێستا بارەگای ئەکادیمیای كوردی  لە شاری ھەولێرە و درێژه‌ پێده‌ری كاره‌كانی كۆڕی زانیاری كورده‌  له‌ خولی سێهه‌میدایه‌ و  پێکھاتووە لە (١٥) ئەندامی کاراو (١١) ئەندامی شکۆمەند (فەخری) و(15) ئه‌ندامی یاریده‌ده‌ر، گۆڤاری ( ئه‌كادیمیای كورد ) ده‌رده‌كات كه‌ گۆڤارێكی وه‌رزیه‌ و له‌رێگه‌ی هه‌شت لیژنه‌وه‌ كاره‌كانی ئه‌نجامده‌دات لیژنه‌كانیش بریتین له‌ : لێژنەی زاراوە،  لێژنەی فەرھەنگ ،  لێژنەی مێژوو، لێژنەی گۆڤار،  لێژنەی بیبیلۆگرافیا ،  لێژنەی چاپ و بڵاوکردنەوە، لێژنەی زمان: لێژنەی دەسنووس و بەڵگەنامە ).

 

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك