گواستنەوەی ئەندامەكانی جەستەی مرۆڤ  "لە چارەسەری پزیشكیەوە بۆ بازرگانی رەش"

گواستنەوەی ئەندامەكانی جەستەی مرۆڤ "لە چارەسەری پزیشكیەوە بۆ بازرگانی رەش"

293 خوێندراوەتەوە


وەرگێڕان و ئامادەكردنی: موسعەب ئەدهەم

هەموو سەردەم و كاتێك پێداویستی و تایبەتمەندی خۆی هەبووە و جیهان بە پێ‌ ڕوانین و بیركردنەوەی مرۆڤەكان گۆرانی بەسەردا هاتووە، بەڵام دەتوانین بڵێن ئەم ساتانەی كە تیایاندان گۆرانێكی خێرای بەسەردا هاتووە،ئەمەش تەنها گۆرانكاری نەبووە لە تەنها بوارێكدا، بەڵكو هەر لە بواری زانستە سروشتیەكانەوە تاكو ئەو زانستانەی پەیوەندییان بە زیندەوەران و لە ناو هەمووشیان خودی مرۆڤ بە گوتەی فەیلەسوفێك تەنانەت ژینگەش كاردانەوی خۆی پیشانداوە بەرامبەر بەو هەموو كارانەی لە لایەن مرۆڤەوە بەرامبەری دەكرێن.هەڵبەتە ئەم گوتانە باس لە چاكە یان خراپەی ئەم سەردەمە ناكەن هێندەی روونكەرەوەی ئەو دۆخەن كە مرۆڤایەتی لە نێویدا دەژی.

 

،،

 لەمەڕ چارەسەری پزیشكی و گواستنەوەی ئەندامە گرنگەكانی لەشی مرۆڤێكی زیندوو بۆ كەسێكی تری زیندوو،ووردووردە خەریكە بەتەواوی لە چارەسەرەوە بەرەو بازرگانیكردن باڵ دەكێشێت

 


تەكنۆلۆژیا گەلێك گۆرانكاری هێنایە كایەوە، دیارە ئەمەش بە بێ‌ خەوش نیە بە تایبەت لە ئەوروپادا كە چەندەها خەوش لە زانست و تەكنۆلۆژیا و زیانەكانی دەركەوتوون، یەكێك لەو خزمەتانەی كە زانست و تەكنۆلۆژیا بە تایبەت لە بواری پزیشكیدا بە مرۆڤایەتی كردووە چارەسەركردنی گەلێك لەو نەخۆشیانەیە كە تەنانەت سادەترینیان لە سەردەمەكانی پێش ئێمە چارەسەركردنی ئاسان نەبووە، بەڵام دەبینین ئەمرۆ بەردەوام دەرمان و چارەسەری نوێ‌ دەدۆزرێتەوە.

ئەم بابەتە قسەكردنە لەمەڕ چارەسەری پزیشكی و گواستنەوەی ئەندامە گرنگەكانی لەشی مرۆڤێكی زیندوو بۆ كەسێكی تری زیندوو، وەك گورچیلەكان و دڵ و..چۆن لەسەرەتای دەركەوتن ودۆزینەوەی ئەم پێشكەوتنە زانستیەوە خزمەتی مرۆڤایەتی پێدەكرا كەچی بەداخەوە ووردووردە خەریكە بەتەواوی لە چارەسەرەوە بەرەو بازرگانیكردن باڵ دەكێشێت و ئەمەش تەنها ناوچەیەك ووڵاتێك گیرۆدەی نیە بەڵكو وەكو زۆربەی شتەكانی دی ئەم دیاردە تاڵە لە هەموو جیهاندا تەشەنەی سەندووە.

 

 

 
یەكێك لە تایبەتمەندییە تەواو دەركەوتووەكانی سەرمایەداری ئەم دواییە لە چوار چێوەی بە جیهانبوون و فراوانبوونی پەیوەنیەكان و توانای جێگۆركێ‌ ی فیزیكی و جێگۆركێ‌ ی مرۆیی لە شتێكدایە كە رەنگە بتوانرێت ناوی "بە كاڵابوونی ڕەها و گشتگیر"ی لێ‌ بنرێت، بەو مانایەی كەنەك تەنها هەموو شتەكان بەڵكو هەموو بوونەوەرانی زیندوو و بەشەكانیشیان لە شوێنە جۆراو جۆرەكاندا بۆ كاڵاكان دەگۆردرێن كە ئەمەش یان سەرەتا خاوەنی بازاری ووزە یان لە رێگەی شێوازە جۆراوجۆرەكانەوە"بازارسازی" یان بازاریان بۆ دروستدەكرێت.

بەڵام دەركەوتنی ئەم بازاڕانە چ لە جۆری (سروشتی) و چ لە جۆری (دەستكرد) خاوەنی پەیامێكی تەواو دیاریكراو لەسەر رەفتارو مامەڵەی كۆمەڵایەتی – ئابووری و هەندێجار تەنانەت سیاسیە لە كۆمەڵگە جیاوازەكاندا.

 

 

 

 بازرگانی كڕین و فرۆشتنی ئەندامەكانی لەشی مرۆڤ دیاردەیەكە كە دەبێت بە هەند وەربگیرێت، چونكە بۆ ئەوەی ئەم دیاردەیە بتوانێت بە شێوەی دیاردەیەكی فراوان و بەربڵاو دەربكەوێت پێش مەرجی داهێنانكارانە بوونیان هەیە، گرنگترین ئەم پێش مەرجانە بریتین لە پێشكەوتنی پزیشكی بۆ چارەسەركردنی زۆربەی نەخۆشیەكان و لە ئەنجامدا زیادبوونی ئومێدی ژیانی رەها و تەندروست، پێشكەوتنە تایبەتیەكان لە بواری پزیشكیدا لە حەوزەی نەشتەرگەری و بە تایبەت چاندنی ئەندامە ژیانیەكان(دڵ و گورچیلەكان و جگەر و...هتد)و پێشكەوتن لە وبواری گواستنەوەو هەڵگرتن و ئامێری پەیوەندی كە توانای گواستنەوەی زانیارییەكان ونەخۆشەكان و ئەندامەكان لە بارودۆخی گونجاو بە خێراییەكی زۆر فەراهەم بووە.

 

 


بە فەراهەمكردنی ئەم زەمینانە، بازار بۆ كرین و فرۆشتنی ئەندامە گرنگەكان و ژیانیەكانی مرۆڤ كە بە شێوەی پانسیل لە نیوەی سەدەی بیستەم بوونی هەبوو، لە قۆناغەكانی سی ساڵەی نێوان (1970-2000) بە خێراییەكی سەرسوڕهێنەر فراوان بوو و گەشەی كرد.

لەم بازاڕەدا كریارانی دەوڵەمەند، نەخۆشی لاو یان پیر و بەتەمەن كە دەتوانن بە كرینی ئەندامێك یان زیاتر چانسی درێژەدان بە ژیانی خۆیان زیاد بكەن و بۆ ئەم مەبەستەش ئامادەیی ئەوەیان تێدایە برێكی زیاتر پارە بدەن و لە لایەكی ترەوە تاكە ساغ و- هەڵبەت هەندێجار نەخۆشەكان- بە هۆی هەژاری ورووبەرووبوونەوە لەگەڵ قەیرانێكی ماددیدا ناچار بوون ئەم كارە بكەن یان بە شێوەی تاوانكاری ئەندامەكانیان بەبەهای هەرزان یان بە بێ‌ هیچ پارەیەك لێیان سەندراون و بە گروپی یەكەم فرۆشراون.

،،

لە باسی بازرگانیكردن بە ئەندامەكانی مرۆڤ دەتوانرێت ئاماژە بە سێ‌ نموونەی دیاریكراو بكرێت كە ئەوانیش بریتین لە چین، ئەمریكای لاتین و ئەفریقیای باشوور.

 

قەبارەی ئەم بازارە هێشتا بە شێوەیەكی وورد دیار نیە، چونكە هەر بەو جۆرەی كە دەبینین لەو سنورانەی نێوان رەفتارە یاسایی و نایاساییەكان ورەچاوكردن و بەهەند وەرنەگرتنی مافەكانی مرۆڤ بە توندی ژێر پێ‌ دەخرێن.


لە باسی بازرگانیكردن بە ئەندامەكانی مرۆڤ دەتوانرێت ئاماژە بە سێ‌ نموونەی دیاریكراو بكرێت كە ئەوانیش بریتین لە چین، ئەمریكای لاتین و ئەفریقیای باشور، ئەو زانیارانەی پەیوەستن بەم ووڵاتانەوە بە زۆری لەسەر بنەمای لێكۆڵینەوە فراوانەكانی مرۆڤناسی ئەمریكی (نانسی شیپەر هیوج - Nancy Scheper Hughes" مامۆستای زانكۆی بروكلی كە چەندین ساڵە لەمەڕ ئەم بابەتە لێكۆڵینەوەی مەیدانی دەكات.

 

 

 
چین:
یەكەمین مەلەفێك كە دەتوانرێت ئاماژەی پێ‌ بكرێت و رەنگە بە سەرنجدان لە ئامار سەبارەت بە مافی مرۆڤ ، ترسناترینیان بێت كە ئەویش برییتە لە فرۆشتنی ئەندامەكانی لەشی مرۆڤ لە لایەن دەوڵەتی چینەوە.

لەم رووەوە بە پێچەوانەی تایبەتمەندی فراوان و مەیدانی بەربڵاو كە بەسەرمایەی پچڕاو و بازارە ئازادەكان لەم ووڵاتەدا هەیە رووبەرووی بازارێكی تەواو سنورداری دەوڵەتی دەبینەوە.

هۆكاری ئەمەش زۆر سادەیە، ئەم ئەندامانە زۆر سنوردار و لەو كەسانەی بەرلە سێدارەدان تاوانبارن- پێش ئەوەی بە لێدانی تیرێك لە مێشكیان بكوژ رێن – وەردەگیرێن، ئەم ئەندامانە كە زۆرجار گورچیلەكان و جگەر و دڵ و...هتد دەبن، لە چەند بوارێكی دیاریكراودا بۆ پەیوەستكردن بە ئەندامانی باڵای پلەی حیزبی كۆمۆنیستی و دەوڵەت بەكاردەهێنرین.

 

 

بەڵام لە زۆر بواردا لە بازاری ئازاددا بە هۆی چەندین هۆكارەوە بە تایبەتی لە ناوچە ووڵاتی وەكو هۆنك كۆنگ، تایوان، سنگافورە و ژاپن دەفرۆشرێن. بەهای ئەم ئەندامانە نزیكەی 30000 سی هەزار دۆلار دەبێت.


بە پێ‌ ی هەواڵی رێكخراوی رێكخراوی مافی مرۆڤ لە ئاسیادا لە ساڵ 1995 كە درا بە كۆمیتەی تایبەتی پەیوەندییە نێو دەوڵەتیەكانی ئەمریكا، سود وەرگرتن لەم ئەندامانە بە پێ‌ ی یاسای كاركردنی رەسمی دەوڵەتی چین لە ساڵی 1984 بە شتی نهێنی دەوڵەتی دەژمێردرێن، هەڵبەت نابێت ئەوەما لە بیر بچێت كە هەندێجار دەركەوتووە ئەم كارانە جۆرێك لە قەرەبووی كۆتایی تاوانبارن و تاوانكارانە- بەڕوكەشیش خۆیان هاوڕان- بۆجێبەجێكردنی ئەو قەرزەی لەملیاندایە و ئەمەشیان بۆ كۆمەڵگە دەربڕیوە.

 

،،

لێكۆڵینەوەكان ئەوە پیشاندەدەنكە لە دەیەی نەوەدەكانەوە تاكو ئێستا ژمارەی ئەو كەسانەی كە سێدارە گرتونیەتیەوە و لە ئەنجامدا ژمارەی لە سێدارەدانیش زیادیكردووە،  لە پەیوەندییەكی راستەوخۆدایە لەگەڵ زیادبوونی داخوازییەكانی بازاڕی ئازادی جیهان بۆ ئەندامەكانی لەشی مرۆڤ.

 


بەڵام بە هۆی حەرامبوونی ئەم جۆرە كارانە و لەوانەش رێكخراوەكانی بەرگریكردن لە مافەكانی مرۆڤ صینیە كۆچبەرەكان جەختیان لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە لە ساڵی 1996 بە لایەنی كەمەوە (6100) كەس لە چیندا فەرمانی لە سێدارەدانیان بۆ دەرچووە كە لەم ژمارەیەش (4367) یان جێبەجێكراون، لێكۆڵینەوەكان ئەوە پیشاندەدەنكە لە دەیەی نەوەدەكانەوە تاكو ئێستا ژمارەی ئەو كەسانەی كە سێدارە گرتونیەتیەوە و لە ئەنجامدا ژمارەی لە سێدارەدانیش زیادیكردووە هەرچەندە چینیەكان پاساوی پێویستی كۆنترۆڵكردنی تاوانەكانی بۆ دەهێننەوە، بەڵام گومانی زۆرتر هەیە كە زۆربوونی ژماری لە سێدارەكان لە پەیوەندییەكی راستەوخۆدایە لەگەڵ زیادبوونی داخوازییەكانی بازاڕی ئازادی جیهان بۆ ئەندامەكانی لەشی مرۆڤ.

 

 

 
هاری وو"Harry Wu" یەكێك لە چالاكوانانی چین لە مافی مرۆڤدا لە دامەزراوەی لۆگیا"Laogai foundation" لە كالیفۆنیا كە "نانسی شیرەج" لە ساڵی (1996) لە زانكۆی بركلی لەمەڕ بابەتی بازرگانی ئەندامەكانی لەشی مرۆڤەوە سازیدابوو بەشداربووە بە چەندین لایەن و بابەتی جۆراوجۆر لەگەڵ پزیشكەكاندا ئاماژە بەوە دەكات كەلە كرداری نەشتەرگەری جۆراوجۆردا گورچیلە و ئەندامەكانی تری زیندانیان پاش بێهۆشكردن دەریان هێناون و راستەوخۆ پاش كردارەكە تەسلیمی ئەو پاسەوانانەیان كردوون كە دەیانكوژن یان لە سێدارەیان دەدەن.

بەشێك لەم ئەندامانە تەنانەت بە شێوەی "پێش فرۆشتن" لە مامەڵەكانی دەرەوەی چین و ویلایەتە یەكگرتووەكانی دەخرانە روو.

( واتە بەمەبەستی فرۆشتنیان پیشان دراون). هەر بەو جۆرە بە پێ‌ ی هەواڵێكی رۆژنامەی گاردیان و نیۆرك تایمز، F.B.I توانیبووی دەستی بگاتە وێنەگرتنێكە مامەڵەكردن كە بۆ" بەر لە فرۆشتن" ساڵانە ئەندامەكانی (200) زیندانی لە سێدارە دراو لە دورگەی هانیان"Hainan" لە رێگەی چەند هاوڵاتیەكی چینی و لەوانی جێگری سەرۆكی تاوانبارانی ئەو زیندانەیان دەستكەوتووە.

سەرچاوە:
پارەهای انسان شناسی، ناصر فكوهی، نشر نی، تهران، چاپ اول 1385. ص 322- 330.

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك