ئه‌و وانه‌یه‌ی گاندی پێی به‌خشین

ئه‌و وانه‌یه‌ی گاندی پێی به‌خشین

287 خوێندراوەتەوە

ن. محمد جواد حق شناس
و. موسعه‌ب ئه‌دهه‌م

نزیكه‌ی شه‌ش ده‌یه‌ و له‌ ساڵی (1948) تیرۆركردنی یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین سیاسه‌تمه‌دارانی سه‌ده‌ی بیسته‌م تێده‌په‌ڕێت. پیاوێك كه‌ له‌ هیندستان هاتبویه‌ دونیاوه‌ و (78) ساڵ ژیانی خۆی دانا له‌ پێناو سه‌ربه‌خۆیی و ئازادی له‌ ژێر باری گه‌وره‌ترین ده‌سه‌ڵاتی داگیركاری جیهاندا. ئه‌و له‌ رۆژێكدا به‌ هۆی گوله‌یه‌كی كه‌سێكی ده‌مارگیری هیندیه‌وه‌ جیهانی به‌جێ هێشت، به‌ڵام راز و نهێنی نه‌مر و گه‌وره‌ی گاندی چی بوو؟


وا پێده‌چێت ده‌بێت ئاماژه‌ به‌ گه‌ڕان و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وورد بكرێت له‌ شوێنگه‌ی خێزانی و شوێنی جوگرافی و مێژوویی و ژیانی و هه‌روه‌ها ئاماژه‌ بكرێ بۆ ئه‌و قۆناغه‌ی كه‌ تیایدا به‌ گه‌شه‌، پێگه‌یشتن و فراوانی و بڵاوبوونه‌وه‌ی به‌ناوبانگی گه‌یشت.

گرنگترین ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌ی كه‌ ئه‌وی گه‌یانده‌ جێگه‌ وپله‌ی رابه‌ری سه‌ربه‌خۆیی هیندستان، ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ بوو كه‌ باوه‌ڕی پێی بوو و بۆ هێنانه‌دی و بڵاوكردنه‌وه‌ و فراوانكردنی ئه‌م بیر وهزره‌ خۆی له‌ هیچ هه‌وڵ وماندوو بوونێك دوور نه‌خسته‌وه‌ وته‌نانه‌ت گیانی خۆیش خسته‌ سه‌ر ئه‌و ئامانجه‌ و پێشكه‌شی ئامانجه‌كه‌ی كرد.

،،

گاندی باوەڕی بە فەلسەفەی (ساتیاگراها)بوو

گه‌رچی ره‌نگه‌ له‌ روانینی زانستیدا ئه‌و به‌ چاكی توانی میلله‌تی گه‌وره‌ی هیندستان له‌ رێگه‌ی ئازادی له‌ داگیركاری ئیمپراتۆری به‌ریتانیا كه‌ نزیكه‌ی دوو سه‌ده‌ له‌ ده‌ستپێكردنی تێپه‌ڕ بوو بوو، رێبه‌رایه‌تی بكات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌وه‌وه‌ بۆ خه‌ڵكی جیهان و نوخبه‌ سیاسیه‌كان و لێكۆڵه‌ره‌وانی حه‌وزه‌ی فه‌لسه‌فه‌ و سیاسه‌ت مایه‌وه‌ و جێگه‌ی گرنگیه‌كی واڵا و فراوانه‌، بریتیه‌ له‌ فه‌لسه‌فی سیاسی ئه‌م پیاوه‌ گه‌وره‌یه‌.

فه‌لسه‌فه‌یه‌ك كه‌ تیایدا سوود وه‌رگرتن له‌ هه‌ر جۆره‌ تیرۆرێك و توندوتیژیه‌ك بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج و مه‌به‌ستێك گه‌رچی پیرۆزیش بێت، ره‌د ده‌كاته‌وه‌. ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ له‌ زمانی سانسكریت به‌ ناوی "ساتیاگراها" به‌ ناوبانگه‌ و له‌ سه‌ره‌تای لاویدا باوه‌ڕی پێی بوو و تاكو كۆتایی ته‌مه‌نیش بۆ ناساندن و پیاده‌كردنی زۆرترین هه‌وڵیدا.

هه‌ر له‌م نێوه‌نده‌دا سه‌ره‌تا ئه‌م چه‌مكه‌ی له‌ ژیانی تایبه‌تی و تاكه‌كه‌سی خۆی پیاده‌ كرد و له‌ ژیانی تایبه‌تی خۆیدا باوه‌ڕبوون به‌ ئازارنه‌گه‌یاندن به‌ هه‌ر بوونه‌وه‌رێكی گیاخۆری زیندوو كرده‌ پیشه‌ و تاكو كۆتایی ته‌مه‌نی گۆشتی هیچ ئاژه‌ڵێكی نه‌خوارد و به‌هۆی ئه‌و به‌ڵینه‌ی به‌ دایكیشی دابوو، هیچ كات لێوی له‌ مادده‌ی كهول نه‌دا و ژیانی هاوڕا له‌گه‌ڵ لێبوردن له‌ نێوان ئه‌ندامانی گروپه‌كان و مه‌زهه‌به‌ جیاوازه‌كان بڵاوكرده‌وه‌ و بره‌وی پێدا.

 

،،

خه‌ڵكی هیند نازناوی "مهاتما"یان پێ بەخشی كه‌ به‌ مانای "رۆژی گه‌وره‌" دێت

ته‌نانه‌ت له‌م ره‌فتار و ئاكاره‌ تاكه‌كه‌سی و له‌ كاتی خوێندنیدا له‌ زانكۆی له‌نده‌ن كه‌ به‌شی یاسادا ده‌یخوێند له‌ویش زۆر به‌ توندی و پته‌وی وه‌فادار مایه‌وه‌ و به‌و ئه‌زموونه‌ی گرانبه‌هایه‌ی له‌ ژیان هه‌یبوو و له‌ لانكه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی به‌ریتانیا و پاشان ئه‌و قۆناغه‌ی كه‌ له‌ ژوانسبۆرگی پایته‌ختی ئه‌فریقای باشووردا به‌ كاری پارێزیه‌وه‌ سه‌رقاڵ بوو به‌ هه‌موو بوونیه‌وه‌ ئاگایی له‌ ره‌نج و ئازار و ته‌نگ وچه‌ڵه‌مه‌ی خه‌ڵكی ئه‌فریقیا بوو و به‌ كۆڵێك ئه‌زموون، عیشق به‌ نیشتمان و مرۆڤایه‌تی و له‌ باڵاترین ئاستی ئه‌و عیشقه‌ به‌ حه‌قیقه‌ت كه‌ گرنگترین توخمی بنه‌ڕه‌تی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی ئه‌وی پێكهێنا به‌ره‌و نیشتمان و سه‌رزه‌مینی خۆی گه‌ڕایه‌وه‌.

به‌ به‌كارهێنانی ته‌كنیكی ناتوندوتیژی به‌ ناونیشانی پایه‌ و بنه‌مای دووه‌می فه‌لسه‌فه‌ سیاسیه‌كه‌ی بزوتنه‌وه‌ی خۆی له‌ رێبه‌رایه‌تیكردنی خه‌بات بۆ ئازادی خه‌ڵكی هیندستان و هه‌روه‌ها به‌رپرسیاریه‌تی كۆنگره‌ی هیندی له‌ ساڵی (1918) گرته‌ ئه‌ستۆ و هه‌ر له‌و ساڵه‌دا جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م كۆتایی دێت و به‌ریتانیا به‌ ناونیشانی یه‌كێك له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ سه‌ركه‌وتوه‌كان له‌م جه‌نگه‌دا پڕ له‌ غرور كه‌س ناناسێت، به‌ڵام له‌ هه‌مان ئه‌م ساڵه‌دا، گاندی به‌ خه‌ڵكی هیندستان ئاشنا و ناسرا وخه‌ڵكی هیندیش نازناوی "مهاتما" كه‌ به‌ مانای "رۆژی گه‌وره‌" دێت، پێی به‌خشرا، نازناوێك كه‌ ئه‌مڕۆ بۆ هه‌موو خه‌ڵكی جیهان ناسراو وناوێكی ئاشنایه‌.

به‌ڵام خه‌ڵكی لادێ و كۆڵان و بازاڕ به‌ "باپو" به‌ مانای " باوكی میلله‌ت" بانگیان ده‌كرد و پاش سه‌ربه‌خۆیی هیند و هه‌موو ساڵێك و له‌ ساڵڕۆژی له‌ دایكبوونیدا پشووی هینده‌ و ئه‌و رۆژه‌یان كردوه‌ به‌ پشوو.

 

،،

 خه‌باتی ده‌كرد له‌ پێناو یه‌كێتی و یه‌كگرتنی هیندیه‌كان و موسوڵمانه‌كان


گاندی به‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ توندوتیژی و به‌كارنه‌هێنان و په‌یڕه‌ونه‌كردنی یاسا نادادپه‌روه‌رانه‌كانی ده‌وڵه‌تی داگیركاری توانی رێبه‌رایه‌تی هندستان بگرێته‌ ده‌ست و ده‌ستی ئه‌م ئیمپراتۆره‌ دێرینه‌ له‌ هیندستان له‌ هیندستانی گه‌وره‌ كورت بكات.

گاندی باوه‌ڕی وابوو ئه‌و بنه‌مایانه‌ی ده‌بڕراون و خراونه‌ته‌ روو بۆ خه‌بات زۆر ساده‌ و ریشه‌یان له‌ باوه‌ڕه‌ سوننه‌تیه‌كانی هیندستاندا هه‌یه‌ و له‌سه‌ر دوو ته‌وه‌ره‌ش وه‌ستاون، ئه‌وانیش:


1- ساتایا (حه‌قیقه‌ت).

2- ئاهیما ( نه‌فیكردنی توندوتیژی).

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: شتێكی نوێم نیه‌ تاكو بمه‌وێت فێری دونیای بكه‌م، "حه‌قیقه‌ت" و "خۆ پاراستن له‌ توندوتیژی" هاوته‌مه‌ن و هاوكاتی كێوه‌كانن.

ئه‌و له‌ ناخه‌وه‌ به‌ توندی خه‌باتی ده‌كرد له‌ پێناو یه‌كێتی و یه‌كگرتنی هیندیه‌كان و موسوڵمانه‌كان و كاتێك به‌ ده‌ست كیسه‌ی كاربه‌ده‌ستانی ئیمپراتۆری نێوان ئه‌م دوو گروپه‌ گه‌وره‌یه‌ ناكۆكی و دوو به‌ره‌كی كه‌وته‌ ناوه‌وه‌ و دروست بوو، بۆ یه‌كگرتنی نێوانیان مانگێگی ته‌واو رۆژی گرت و جه‌سته‌ی خۆی له‌ هه‌ر جۆره‌ خۆراكێك بێبه‌ش كرد و مه‌زنترین جووڵه‌ و بزاوتی مێژوویی و نه‌مری هیندییه‌كان كه‌ به‌ رێپێوانی خوێ‌ به‌ناوبانگ بوو، له‌ دوانزه‌یه‌می مانگی (4)دا ساڵی (1930) رێبه‌رایه‌تی كرد و توانی كۆمه‌ڵێك و خه‌ڵكێكی زۆری چه‌ند سه‌د هه‌زار كه‌سی له‌ شاری "ئه‌حمد ئاباد"ه‌وه‌ و به‌ درێژایی (400) كیلۆمه‌تر تاكو "داندی" له‌ باكووری ئۆقیانۆسی هیندی رێبه‌رایه‌تی بكات.

ئامانجی ئه‌م رێپێوانه‌ش وه‌رگرتنی خوێ بوو له‌ ده‌ریا. ئه‌و توانی به‌م هه‌نگاوه‌ كه‌م وێنه‌ و نموونه‌ییه‌ ئیعتیباری یاسای موڵكایه‌تی خوێ‌ كه‌ له‌ لایه‌ن به‌ریتانیه‌كانه‌وه‌ دانرا بوو نه‌هێڵێت و پاش ئه‌وه‌ هیندیه‌كانی بانگ كرد كه‌ ته‌واوی كاڵا ئینگلیزیه‌كان حه‌رام بكه‌ن و گه‌وره‌ترین لێدانی فه‌رهه‌نگی، ئابووری و سیاسی له‌و وڵاته‌ بدات.


یه‌كێك له‌ رسته‌ كورته‌كانی به‌مجۆره‌یه‌: ( ئه‌ركی تاكه‌كه‌سی له‌مه‌ڕ خود، خێزان، نیشتمان و جیهان له‌یه‌كتر جیا و سه‌ربه‌خۆ نین، ناتوانرێ‌ به‌ زیان گه‌یاندن به‌ خود یان خێزان یان نیشتمان خزمه‌ت بكه‌ین و هه‌روه‌ها به‌ زیان گه‌یاندن به‌ جیهان ناتوانرێ‌ خزمه‌تی نیشتمان بكرێت.)

 

"گاندی" به‌م تێڕوانین و نیگایه‌وه‌ توانی هیندستانی گه‌وره‌ له‌ ساڵی (1947) دا به‌ سه‌ربه‌خۆیی بگه‌ێنێت و به‌ فراوانكردنی چه‌مكی حه‌قیقه‌ت، ژیانی خۆی خسته‌ خزمه‌ت ئاشكراكردنی حه‌قیقه‌ت. "گاندی" له‌ كتێبێكدا كه‌ راڤه‌ی حاڵی ژیانی خۆی نووسیوه‌ به‌ ناونیشانی ( ماجه‌رای ئه‌زموونه‌كانم) یان ( كه‌شفكردنی حه‌قیقه‌ت)، گرنگترین خه‌باتی، خه‌بات ده‌روونی له‌گه‌ڵ ترس و نائارامی راده‌گه‌ێنێت و ده‌ڵێت به‌ درێژیی مێژوو رێگه‌ی حه‌قیقه‌ت و عیشق هه‌میشه‌ پیرۆز بوون و فه‌رمانڕه‌وایانی سته‌مكار گه‌رچی له‌ به‌رگێكی تێكنه‌شكاودا جیلوه‌ ده‌كه‌ن و ده‌رده‌كه‌ون، به‌ڵام كه‌وتن چاره‌نووسیانه‌ و له‌ كۆتاییدا به‌مجۆره‌ ده‌ڵێت:

( چ جیاوازییه‌ك ده‌كات كه‌ مه‌رگ و بێ‌ سه‌رپه‌رشتی ریشه‌ی له‌ حكومه‌تی سته‌مكاردا هه‌بێت یان به‌ناوی پیرۆزی دیموكراسی و ئازادی گه‌شه‌ بكات). به‌ هه‌رحاڵ گاندی فێری كردین كه‌ بۆ نه‌فیكردنی توندوتیژی ته‌نانه‌ت گیانی خودیش به‌ هه‌رزان ده‌زانێت.

سه‌رچاوه‌: سایتی فه‌رهه‌نگی "نیلوفه‌ر"، وتاری "درسی كه‌ گاندی به‌ ما داد"، (11)ی به‌همه‌نی ( 1390).

 

author photo

تایبه‌ت به‌ دیپلۆماتیك