ئـازار، مانگى کارەسات و ڕووداوه‌ گه‌وره‌كانى کورد

له‌ سایكس پیكۆوه‌ بۆ عه‌فرین   

ئـازار، مانگى کارەسات و ڕووداوه‌ گه‌وره‌كانى کورد

1075 خوێندراوەتەوە

مانگى ئازار، پڕپڕه‌ له‌و ڕووداوانه‌ى كه‌ كاریگه‌رى قوڵ‌و گه‌وره‌یان له‌سه‌ر پرسى نه‌ته‌وه‌یى‌و ژیانى سیاسى كورد داناوه‌و داگیركردنى عه‌فرینیش لایه‌ن توركیاوه‌، بوو به‌ یه‌كێك له‌و ڕووداوانه‌‌و زۆرێك له‌ چاودێرانیش پێیانوایه‌، داگیركردنى عه‌فرین سه‌ره‌تاى سایكس پیكۆیه‌كى تره‌ بۆ كورد.



ڕێكه‌وتننامه‌ى سایكس پیكۆو به‌یانى 11ى ئازارى ساڵى 1970‌و ڕێكه‌وتننامه‌ى جه‌زائیرو هه‌ره‌سى شۆڕشى ئه‌یلوول‌و كاره‌ساتى كیمیاییبارانى هه‌ڵه‌بجه‌و ڕاپه‌ڕینى به‌هارى ساڵى 1991و كۆڕه‌وه‌ ملیۆنییه‌كه‌و داگیركردنى عه‌فرین له‌لایه‌ن توركیاوه‌، له‌و ڕووداوه‌ گه‌ورانه‌ى مانگى ئازارن، كه‌ كاریگه‌رى گه‌وره‌یان له‌سه‌ر ڕه‌وتى مێژووى سیاسى‌و پرسى نه‌ته‌وه‌یی كورد هه‌بووه‌و ده‌بێت.

ڕێكه‌وتننامه‌ى سایكس پیكۆ

زیاتر له‌ ساڵێك له‌وه‌و به‌رو له‌ 23ى تشرینى دووه‌مى ساڵى 1915وه‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌ به‌نهێنى له‌ ئارادابوو، له‌ مانگى ئازارى 1916دا دوا قۆناغى وه‌رگرت‌و له‌نێوان به‌ریتانیاو فه‌ره‌نساو به‌ ڕه‌زامه‌ندى ڕووسیا واژۆكراو به‌پێى ڕێكه‌وتنه‌كه‌ خاكى ئه‌وناوچانه‌ دابه‌شكرا كه‌ پێشتر له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتى عوسمانییه‌كاندابوون.


سایكس بیكۆ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ڕێكه‌وتننامه‌یه‌كى نهێنى بووه‌و ئامانج لێى دابه‌شكردنى ڕژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست‌و خاكى ئه‌و وڵاتانه‌ بووه‌ كه‌ له‌ سنورى ده‌وڵه‌تى عوسمانیدا بوون له‌پاش جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌م.

،،

ڕێكه‌وتننامه‌ى سایكس پیكۆ، به‌شى هه‌ره‌ زۆرى خاكى كوردستانى گرته‌وه‌و بوویه‌ یه‌كێك له‌ شومترین‌و خراپترین ڕێكه‌وتنامه‌ بۆ گه‌لى كورد‌و نزیكه‌ى یه‌ك سه‌ده‌ى ته‌واوه‌ كورد باجى ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ ده‌دات.

دیپلۆماتكار" سیرك مارك سایس" له‌ برى به‌ریتانیاو دیپلۆماتكار" فرانسۆ جۆرج پیكۆ" وه‌ك نوێنه‌رى فه‌ره‌نساو " سیجى سازانۆف" له‌ جیاتى ڕوسیا ڕێكه‌وتنه‌كه‌یان واژۆكرد.


ڕێكه‌وتننامه‌ى سایكس پیكۆ، به‌شى هه‌ره‌ زۆرى خاكى كوردستانى گرته‌وه‌و بوویه‌ یه‌كێك له‌ شومترین‌و خراپترین ڕێكه‌وتنامه‌ بۆ گه‌لى كورد‌و نزیكه‌ى یه‌ك سه‌ده‌ى ته‌واوه‌ كورد باجى ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ ده‌دات.

df
نەخشەی سایکس پیکۆ، دابەشکردنی خاکی کوردستان و ناوچەکە لە نێوان فەرەنسا و بەریتانیا پیشان دەدات


به‌پێى ڕێكه‌وتنه‌كه‌، خاكى كوردستانى باشور " ویلایه‌تى موسڵى ئه‌وكاته‌" و كوردستانى ڕۆژئاوا بۆ فه‌ره‌نسا ته‌رخانكرابوو، ویلایه‌تى موسڵ وه‌ك ناوچه‌ى " ئه‌ى" ناسێنراو به‌پێى ڕێكه‌وتنه‌كه‌ بڕیار دراوه‌ دواتر حكومه‌تێكى عه‌ره‌بى لێ دروست بكرێت، خاكى كوردستانى باكورییش درابوویه‌ ڕوسیا، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ى ڕووسیا له‌ڕێكه‌وتننامه‌ى سایكس بیكۆ چووه‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ریتانیا به‌شه‌كه‌ى ڕووسیاى به‌تایبه‌ت له‌ " ویلایه‌تى موسڵ" داگیركرد و خستییه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتى خۆیه‌وه‌و به‌ سه‌رهه‌ڵدانى توركیاى كه‌مالیش، توركیا توانى باكورى كوردستان بخاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتى خۆیه‌وه‌.


ساكیس بیكۆ به‌جۆرێك نه‌خشه‌ى ناوچه‌كه‌ى ڕه‌نگڕێژكرد كه‌ بوویه‌ ده‌روازه‌و یه‌كه‌مین هۆكارو وێستگه‌ى دابه‌شكردنى خاكى كوردستان به‌سه‌ر چوار پارچه‌داو سه‌ت ساڵه‌ كورد باجى ئه‌و پارچه‌ پارچه‌ بوونه‌ ده‌دات كه‌ ڕێكه‌وتنامه‌ به‌رهه‌مى هێنا.

،،

به‌پێى ڕێكه‌وتنه‌كه‌، خاكى كوردستانى باشور " ویلایه‌تى موسڵى ئه‌وكاته‌" و كوردستانى خۆرئاوا بۆ فه‌ره‌نسا ته‌رخانكرابوو، ویلایه‌تى موسڵ وه‌ك ناوچه‌ى " ئه‌ى" ناسێنراو بڕیار دراوه‌ دواتر حكومه‌تێكى عه‌ره‌بى لێ دروست بكرێت، خاكى كوردستانى باكورییش درابوویه‌ ڕوسیا، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ى ڕووسیا له‌ڕێكه‌وتننامه‌کە  چووه‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ریتانیا به‌شه‌كه‌ى ڕووسیاى به‌تایبه‌ت له‌ " ویلایه‌تى موسڵ" داگیركرد.

.

به‌یاننامه‌ى 11ى ئازار


به‌یانى 11ى ئازار، ساڵى 1970 له‌ نێوان مه‌لا مسته‌فاى بارزانى‌و سه‌ددام حسێن كه‌ ئه‌و كاته‌ جێگرى سه‌رۆككۆمارى عێراقبوو واژۆكرا.


ڕێكه‌وتننامه‌كه‌ له‌ 15 به‌ند پێكهاتبوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌ جێبه‌جێنه‌كراو رێكه‌وتننامه‌ى جه‌زائیرى به‌دوادا هات، به‌ڵام بوویه‌ به‌یاننامه‌یه‌مى سه‌ره‌كى بۆ خواسته‌كانى كوردو گفتوگۆى پاش راپه‌رینى ساڵى 1991ى نێوان رێبه‌رانى كوردو سه‌ددام حسێن له‌سه‌ر بنه‌ماى به‌یاننامه‌ى 11ى ئازار بوو.


11ى ئازار به‌ یه‌كێك له‌ ڕووداوه‌ گرنگ‌و مێژووییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ باشووری كوردستان دێته‌ هه‌ژمار، چونكه‌ بۆ یه‌كه‌مین جار بوو له‌چوارچێوه‌ى ڕێكه‌وتننامه‌یه‌كدا باس له‌ماف‌و خواسته‌كانى كورد بكرێت‌و حكومه‌تى عێراقى دان به‌ چه‌ندین مافی گرنگ‌و مێژوویی كورددا بنێت.


ناوه‌رۆكى رێككه‌وتنه‌كه‌ ئۆتۆنۆمی ده‌به‌خشی به‌ كوردو زمانی كوردی وه‌كو زمانێكی ڕه‌سمی ده‌ناساند.


ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ كۆمه‌ڵێك ده‌ستكه‌وتى گرنگ‌و به‌بایه‌خى بۆ كورد له‌ باشورى كورستان تێدابوو، به‌ڵام نه‌ك هه‌ر نه‌بووه‌ مایه‌ى وه‌دیهێنانى خواسته‌كانى كورد، به‌ڵكو به‌هۆى سیاسه‌ت‌و مامه‌ڵه‌ى لاوازو ناسیاسییانه‌ى سه‌ركردایه‌تى ئه‌وساى كوردو په‌شیمانبوونه‌وه‌ى ڕژێمى به‌عس له‌ به‌شێكى گرنگى نێوه‌رۆكى ڕێكه‌وتنه‌كه‌ كه‌ په‌یوه‌ستبوو به‌ كه‌ركوك‌و ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كانه‌وه‌، بۆیه‌ ده‌رئه‌نجامى ڕێكه‌وتنه‌كه‌ ڕێكه‌وتننامه‌ى جه‌زائیرو هه‌ره‌سى شۆڕشى ئه‌یلوولى لێكه‌وته‌وه‌.

،،

11ى ئازار به‌ یه‌كێك له‌ ڕووداوه‌ گرنگ‌و مێژووییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ باشووری كوردستان دێته‌ هه‌ژمار، چونكه‌ بۆ یه‌كه‌مین جار بوو له‌چوارچێوه‌ى ڕێكه‌وتننامه‌یه‌كدا باس له‌ماف‌و خواسته‌كانى كورد بكرێت‌و حكومه‌تى عێراقى دان به‌ چه‌ندین مافی گرنگ‌و مێژوویی كورددا بنێت.

 

df
کۆمەڵێک پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول 


دكتۆر مه‌حمود عوسمان، كه‌ یه‌كێك له‌به‌شدارانى گفتوگۆكانى نێوان سه‌ركردایه‌تى شۆڕش‌و حكومه‌تى ئه‌و كاته‌ى عێراق بووه‌، باسله‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ هۆی نه‌بوونی متمانه‌وه‌ له‌ نێوان هه‌ردوولادا ڕێكه‌وتنه‌كه‌ جێبه‌جێنه‌كراو حكومه‌تی ئه‌و كاتی عێراق له‌ به‌ڵینه‌كانی په‌شیمان بوویه‌وه‌ و پابه‌ند نه‌بوو به‌ ڕێكه‌وتنه‌كه‌وه‌.
مه‌حمود عوسمان ده‌شڵێت:" له‌و قۆناغه‌دا هه‌ندێ خوێندنه‌وه‌ی كورد هه‌ڵه‌ بوو، كه‌ پێیان وابوو ئێران‌و ئه‌مریكاو ئیسرائیل، ئه‌توانن كێشه‌ی كورد چاره‌سه‌ربكه‌ن‌و كورد بوو به‌ قوربانی".


ڕێكه‌وتننامه‌ى جه‌زائیر و هه‌ره‌سى شۆڕشى ئه‌یلول


دواى ساڵێك له‌ به‌ بنبه‌ست گه‌شتنى ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار، ئێران‌و عێراق به‌ناوبژیوانی " هه‌واری بومیدییان"، سه‌رۆكی ئه‌وكاتی جه‌زائیر، له‌ئازاری (1975) گه‌یشتنه‌ رێككه‌وتنێك كه‌ به‌رێكه‌وتننامه‌ی جه‌زائیر ناسراوه‌.


له‌ ساڵی (1975) و له‌ په‌راوێزی كۆبونه‌وه‌ی ئۆپیك، سه‌دام حوسێن‌و شای ئێران یه‌كتر ده‌بینن‌و له‌ باره‌ی كێشه‌كانى نێوانیانه‌وه‌، گه‌یشتنه‌ رێككه‌وتنێكى سه‌ره‌تایی‌و له‌و دانیشتنه‌دا، عێراق سه‌باره‌ت به‌خواسته‌كانى ئێران، به‌ڵێنى به‌ ئێران دا، به‌مه‌رجێك یارمه‌تی كورده‌كان راگرێت.

،،

له‌دوا ڕۆژه‌كانى گفتوگۆكانى ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازاردا، سه‌ددام حسێن، به‌ ئیدریس بارزانى وتبوو، ئه‌گه‌ر  له‌گه‌ڵماندا ڕێنه‌كه‌ون، ئه‌وا عێراق سه‌باره‌ت به‌ شه‌تولعه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ ئێراندا ڕێکده‌كه‌وێت‌، پاش ساڵێكیش له‌ بە بنبەست گەیشتنی گفتوگۆكانى تایبه‌ت به‌ ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار، حكومه‌تى عێراق ئه‌م كاره‌ى كرد.


له‌ 6ى ئازارى 1975دا، ڕێكه‌وتنه‌كه‌ له‌نێوان سه‌ددام حسێنى جێگرى سه‌رۆكك ۆمارى ئه‌وكاته‌ى عێراق‌و محه‌مه‌د ڕه‌زا شاى ئێرانداو به‌ ئاماده‌بوونى " هه‌وارى بۆمیدیان" واژۆ كراو به‌پێى ڕێكه‌وتنه‌كه‌ عێراق ده‌ستبه‌ردارى نیوه‌ى شه‌تولعه‌ره‌ب‌و زه‌وییه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌ سنورییه‌كانى خۆى بوو، له‌به‌رانبه‌ر له‌نێوبردنى جوڵانه‌وه‌ى ڕزگاریخوازیی كورد.

 

df
سەدام حسێن، هەواری بۆمدیەن، محەمەد ڕەزا شای ئێران ـ جەزائیر ـ ئازاری ١٩٧٥


له‌دوا ڕۆژه‌كانى گفتوگۆكانى ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازاردا، سه‌ددام حسێن، به‌ ئیدریس بارزانى ڕاگه‌یاندبوو، ئه‌گه‌ر ئێوه‌ له‌گه‌ڵماندا ڕێنه‌كه‌ون، ئه‌وا عێراق سه‌باره‌ت به‌ شه‌تولعه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ ئێراندا ڕێده‌كه‌وێت‌و له‌پاش ساڵێكیش له‌ به‌ بنبەست گەیشتنی گفتوگۆكانى تایبه‌ت به‌ ڕێكه‌وتننامه‌ى 11ى ئازار، حكومه‌تى عێراق ئه‌مكاره‌ى كرد.


ڕێكه‌وتننامه‌ى جه‌زائیر وایكرد كه‌ شۆڕشى ئه‌یلوول به‌بێ یارمه‌تى بمێنێته‌وه‌و له‌ 19- 3- 197دا، مه‌لا مسته‌فا هه‌ره‌س‌و كۆتایی شۆڕشه‌كه‌ى ڕاگه‌یاند.



كیمیایبارانى هه‌ڵه‌بجه‌


كیمیایبارانى هه‌ڵه‌بجه‌، یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین تاوانه‌كانى دژ به‌ مرۆڤایه‌تییه‌ له‌ دونیاداو، هاوشانى كاره‌سات‌و مه‌رگه‌ساتى گه‌وره‌ى " هێرۆشیما"یه‌.


پاش ئه‌وه‌ى ڕۆژى پێشتر هێزه‌كانى سوپاى عێراق تێكشكان‌و سوپاى پاسداران‌و هێزه‌كانى یه‌كێتى نیشتیمانى هاتنه‌ ناو هه‌ڵه‌بجه‌وه‌، له‌ كاتژمێر 11ى ڕۆژى 16ى ئازارى 1988، سوپاى عێراق به‌ بۆمبى كیمیایی هێرشى كرده‌ سه‌ر شارى هه‌ڵه‌بجه‌.


كیمیایباران‌و مه‌رگه‌ساتى هه‌ڵه‌بجه‌، بوویه‌ هۆى گیانله‌ده‌ستدان‌و دیارنه‌مانى نزیكه‌ى 5000 هه‌زار له‌ خه‌ڵكى بێتاوانى ئه‌مشاره‌و برینداربوونى هه‌زارانیتر، له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا دڕنده‌یی حیزبى به‌عس گه‌شته‌ لوتكه‌و كیمیایبارانكردنیشى بوویه‌ گه‌وره‌ترین ناسنامه‌ى مه‌زڵومیه‌تى گه‌لى كورد.

 

df
کیمیابارانکردنی هەڵەبجەـــ  ١٩٨٨.٣.١٦ 


ده‌وڵه‌تانى زلهێزى دونیاو وڵاتانى ناوچه‌كه‌، نه‌ك هه‌ر وه‌ڵامى توندى ئه‌م تاوانه‌ گه‌وره‌یه‌ى ڕژێمى به‌عسیان نه‌دایه‌وه‌، به‌ڵكو به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان هاوكارییان كرد، تا تاوانه‌كه‌ له‌ ئه‌ستۆى عێراق بێننه‌ ده‌رێ‌و زلهێزێكى گه‌وره‌ى وه‌كو ئه‌مه‌ریكاش، نه‌ك فشارى نه‌خسته‌ سه‌رعێراق، دواى ئه‌نجامدانى ئه‌م جینۆسایدو تاوانه‌، هاوكارییه‌ سه‌ربازى‌و ئابورییه‌كانى بۆ عێراق زیاتر كرد.

ڕاپه‌ڕینى به‌هارى 1991


له‌ 16ى كانوونى دووه‌مى ساڵى 1919، ئه‌مه‌ریكاو هاوپه‌یمانان هێرشى ئاسمانییان بۆ سه‌ر عێراق ده‌ستپێكرد، هێرشه‌كانیان بۆ سه‌ر عێراق، به‌هۆى داگیركردنى وڵاتى كوه‌یته‌وه‌ بوو له‌لایه‌ن عێراقه‌وه‌.


هێرشه‌ ئاسمانى‌و زه‌مینییه‌كان كه‌ ماوه‌ى مانگێكیان خایاند له‌ ڕووى سه‌ربازی‌و ئابورییه‌وه‌ به‌ته‌واوه‌تى عێراقیان دا ته‌پاندو به‌وه‌ش هه‌لى ڕاپه‌ڕین‌و یاخیبوون له‌ ناوه‌ڕاست‌و باشورى عێراق‌و هه‌رچوار پارێزگاى سلێمانى‌و هه‌ولێرو دۆهك‌و كه‌ركووك ڕه‌خسا.


له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ سه‌ركردایه‌تى به‌ره‌ى كوردستانى، پلانى ئه‌نجامدانى ڕاپه‌ڕینیان داڕشتبوو، به‌ڵام ڕق‌و توڕه‌یی خه‌ڵكى كوردستان به‌رانبه‌ر ڕژێمى به‌عس‌و شكستى سه‌ربازى‌و ئابورى عێراق به‌هۆى هێرشى ئه‌مه‌ریكاو هاوپه‌یمانانه‌وه‌، وایكرد كه‌ ڕاپه‌رین له‌و واده‌یه‌ پێش بكه‌وێت كه‌ سه‌ركردایه‌تى به‌ره‌ى كوردستانى نه‌خشه‌ى بۆ كێشابوو.

،،

ڕاپه‌ڕینى به‌هارى ساڵى 1991 به‌یه‌كێك له‌گه‌وره‌ترین ڕووداوه‌ مێژووییه‌كانى كورد له‌ سه‌د ساڵى ڕابردوودا دێته‌ ئه‌ژمارو بوویه‌ بناغه‌و سه‌ره‌تاى پێكهێنانى قه‌واره‌ى هه‌رێمى كوردستان.

 

5ى ئازارى ساڵى 1991 شارى ڕانییه‌ بوویه‌ ده‌روازه‌ى ڕاپه‌ڕین‌و له‌ماوه‌ى پازده‌ ڕۆژدا به‌ كه‌ركووكیشه‌وه‌، ته‌واوى خاكى كوردستان له‌ هێزه‌كانى به‌عس پاككرایه‌وه‌.
ڕاپه‌ڕینى به‌هارى ساڵى 1991 به‌یه‌كێك له‌گه‌وره‌ترین ڕووداوه‌ مێژووییه‌كانى كورد له‌ سه‌د ساڵى ڕابردوودا دێته‌ ئه‌ژمارو بوویه‌ بناغه‌و سه‌ره‌تاى پێكهێنانى قه‌واره‌ى هه‌رێمى كوردستان.


ڕاپه‌ڕینى به‌هارى ساڵى 1991، تا ڕاده‌یه‌ك وه‌ڵامى هاندانى " جۆرج بۆش"ى سه‌رۆكى ئه‌وكاته‌ى ئه‌مه‌ریكابوو بۆ عێراقییه‌كان، بۆ به‌رپاكردنى شۆڕش‌و گۆڕینى فه‌رمانڕه‌وایی له‌ عێراق.

 

df
ڕاپەرینی ساڵی ١٩٩١


25 ڕۆژ به‌سه‌ر ڕاپه‌ڕیندا تێپه‌ڕى‌و دواى ئه‌وه‌ى له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌ گڵۆپى سه‌وز بۆ سوپاى عێراق هه‌ڵكرا، ڕاپه‌ڕینى دژ به‌ به‌عس، ئاوه‌ژوو بوویه‌وه‌ بۆ كۆڕه‌وى ملیۆنى خه‌ڵكى كوردستان‌و جارێكیتر سووپاى به‌عس گه‌ڕایه‌وه‌ كوردستان.



کۆڕه‌وى ملیۆنى خه‌ڵكى كوردستان


له‌ ڕۆژى 29ى ئازارى 1991 ، سه‌ركرده‌ى گشتى سه‌ربازى ئه‌مه‌ریكا " سوارشكۆف" كه‌ سه‌ركردایه‌تى هاوپه‌یمانانى ده‌كرد له‌ جه‌نگى كه‌نداودا، له‌ چاوپێكه‌وتنێكى ڕۆژنامه‌نووسیدا له‌ سعودییه‌وه‌ ڕایگه‌یاند كه‌ ئه‌مه‌ریكا‌و هاوپه‌یمانان، ده‌ستناخه‌نه‌ ڕێگه‌ى حكومه‌تى عێراق ئه‌گه‌ر فڕۆكه‌كانیان به‌سه‌ر ئاسمانى عێراقدا بسوڕێنه‌وه‌.
ئه‌م لێدوانه‌ى " سوارشكۆف" بوویه‌ هه‌ڵكردنى گڵۆپى سه‌وز بۆ سوپاى عێراق‌و به‌خێرایی ڕاپه‌ڕینى شاره‌كانى باشورى عێراقیان له‌ " ناسریه‌و عه‌مماره‌و نه‌جه‌ف‌و كه‌ربه‌لا" دامركانده‌وه‌و سوپاى عێراق‌و موجاهیدینى خه‌لق، له‌ كۆتا ڕۆژى مانگى ئازارى ساڵى 1991دا شارى كه‌كوكیان گرته‌وه‌و سه‌ره‌تاى كۆڕه‌وى ملیۆنى خه‌ڵكى كوردستان ده‌ستیپێكرد.


پاش كه‌متر له‌ مانگێك له‌ڕاپه‌ڕین‌و له‌ 31- 3- 1991، خه‌ڵكى كوردستان ڕووبه‌ڕووى گه‌وره‌ترین كاره‌ساتى مرۆیی بوویه‌وه‌و ملیۆنان كه‌س له‌ دانیشتوانى كوردستان، ماڵ‌و ژیانى خۆیان به‌جێهێشت‌و ڕوویان له‌ سنوره‌كانى ئێران‌و توركیاو ناوچه‌ شاخاوییه‌كان كرد.


كۆڕه‌وى میلیۆنى خه‌ڵكى كوردستان، به‌یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین كۆچ‌و ڕه‌وه‌كانى مێژووى سه‌د ساڵى ڕابردووى جیهان دێته‌ ئه‌ژمار، به‌ هه‌زاران مرۆڤى كورد، له‌ باشورى كوردستان به‌هۆى سه‌رماو سۆڵه‌و برسییه‌تى‌و دۆخى سه‌ختى ژیانه‌وه‌ له‌و كۆڕه‌وه‌ ملیۆنییه‌دا گیانیان له‌ده‌ستدا.



داگیركردنى عه‌فرین


به‌ داگیركردنى عه‌فرین له‌لایه‌ن توركیاوه‌و ئه‌و كاره‌ساته‌ مرۆییه‌ى به‌سه‌ر ئه‌و شاره‌ى ڕۆژئاواى كوردستاندا هات، مه‌رگه‌ساتێكى دیكه‌ چوویه‌ سه‌ر خه‌رمانى مه‌رگه‌سات‌و ئازاره‌كانى كورد له‌ مانگى ئازاردا.

df
سوپای تورکیا و چەکدارە سورییەکانی هاوپەیمانیان لە ناو شاری عەفرین دوای داگیرکردنی ـ ٢٠١٨.٣.١٨

،،

پاش دوو مانگ له‌ به‌رگرى‌و خۆڕاگرى، دواجار له‌ 18- 3- 2018، سوپاى داگیركارى توركیا چوویه‌ ناو شارى عه‌فرینه‌وه‌ و داگیرى كرد.


پاش دوو مانگ له‌ به‌رگرى‌و خۆڕاگرى، دواجار له‌ 18- 3- 2018، سوپاى داگیركارى توركیا چوویه‌ ناو شارى عه‌فرینه‌وه‌و داگیرى كرد.


چاودێرانى سیاسى، مه‌ترسى ئه‌وه‌ ده‌خه‌ ڕوو كه‌ پێناچێت داگیركردنى عه‌فرین له‌ لایه‌ن توركیاوه‌ كۆتایی چیرۆك‌و گه‌مه‌ سیاسییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ بێت‌و به‌شێك له‌وان به‌ "سایكس بیكۆ" یه‌كیتر ناوى دێنن‌و پێیانوایه‌ سه‌باره‌ت به‌ پرس‌و دۆزى كورد، مه‌ترسى گه‌وره‌ى دیكه‌ى به‌دوادا ێت.

سه‌رچاوەکان:
ـ  لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ به‌هارى 1991ى باشورى كوردستان- هاوڕێ قادر ڕه‌سووڵ- چاپى یه‌كه‌م- 1994 – هۆڵه‌ندا.
ـ  ئاینده‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى ئه‌مه‌ریكاو كورد- دكتۆر عوسمان عه‌لى- وه‌رگێڕانى- به‌رزانى مه‌لا ته‌ها- 2010- سلێمانى.
ـ  باشورى كوردستان، ڕووداو و ده‌ستكه‌وته‌كان- نه‌جم سه‌نگاوى- 2017- سلێمانى.
ـ  ژیانى سیاسى له‌ باشورى كوردستان5 197- 1991- سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم- 2011- سلێمانى.

 

author photo

ڕۆژنامەنوسی سیاسی و دیكۆمێنتەری سیاسی و مێژویی