پێنج پێگه‌ی گرنگی ئێران له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ ده‌كرێنه‌ ئامانج

"ئه‌گه‌ر سه‌لمێنرا ئه‌و وڵاته‌ له‌ پشت هێرشه‌كانی سه‌ر ئارامكۆوه‌یه‌"

پێنج پێگه‌ی گرنگی ئێران له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ ده‌كرێنه‌ ئامانج

661 خوێندراوەتەوە

وەرگێرانی: گۆران قادر

وا دیاره‌ لێدانی ته‌پڵی جه‌نگ له‌ ناوچه‌كه‌دا نزیك بۆته‌وه‌، كه‌ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تدا ناوچه‌یه‌كی پڕ له‌ ئاڵۆزیی و كێشه‌یه‌،تاكو ئێستاش جیهان به‌ وه‌ستانی هه‌ناسه‌یان چاوه‌ڕوانی ئه‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌كانی سه‌ر هێرشه‌كه‌ی دوو كۆمپانیاكه‌ی ئارامكۆی سعودیه‌وه‌ن، كه‌ له‌ ناوچه‌ی خه‌ریس و به‌قیق كرانه‌ ئامانج، كه‌ به‌ گه‌وره‌ترین دامه‌زراوه‌ی نه‌وتی جیهان داده‌نرێن، هه‌رچه‌نده‌ حوسیه‌كان به‌رپرسیارێتی خۆیان له‌ هێرشه‌كه‌ ڕاگه‌یاند، به‌ڵام سعودیه‌ و ئه‌مریكا په‌نجه‌ی تۆمه‌تیان ئاڕاسته‌ی ئێران كردو تۆمه‌تباریان كرد به‌وه‌ی له‌ پشت هێرشه‌كه‌وه‌یه‌.

 

ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ هێرشه‌كه‌ له‌ كوێوه‌ ئه‌نجامدراوه‌، عادل جوبه‌یر وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی سعودیه‌ ڕۆژی شه‌ممه‌ ئاشكرای كرد، كه‌ هێرشه‌كه‌ له‌ باكوره‌وه‌ ئه‌نجامرداوه‌، نه‌ك باشوور، باكوریش واته‌ ئێران به‌رپرسه‌ له‌ هێرشه‌كه‌.
وتیشی: دڵنیام لێكۆلێنه‌وه‌كه‌ ئه‌نجامی ده‌بێت ، ئه‌گه‌ر ده‌ركه‌وت ئێران له‌و هێرشه‌دا ده‌ستی هه‌بووه‌، ئه‌وا سعودیه‌ وه‌ڵامی ده‌بێت، ئه‌م وتانه‌ دوای لێدوانێكی وه‌زیری به‌رگری ئه‌مریكا هات، كه‌ ڕایگه‌یاند ئه‌مریكا بۆ پاڵشتی و پته‌وكردنی به‌رگری سعودیه‌ هێزی زیاتری ڕه‌وانه‌ی ناوچه‌كه‌ كردووه‌، هه‌رچه‌نده‌ پنتاگۆن ده‌ڵێت ته‌نها بۆ به‌رگری ئاسمانی و موشه‌كیه‌، به‌ڵام ناردنی هێزی زیاتر سه‌ره‌تای ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی سه‌ربازیه‌.


ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ ڕوویداو ئه‌مریكا بڕیاری هێرشی دا، ئه‌وا ئه‌و پێگه‌ ئامانجانه‌ كوێن كه‌ له‌ناوخۆی ئێراندا ده‌كرێنه‌ ئامانج؟
له‌و باره‌یه‌وه‌ ماڵپه‌ڕی (واشنتن ئه‌كزماینه‌ر) كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ كاروباری به‌رگری ناوی پێنج پێگه‌ی گرنگی ئێرانی ئاشكرا كردووه‌، كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ ده‌كرێنه‌ ئامانج، كه‌ ئه‌مانه‌ن:


به‌نده‌ری سه‌ره‌كی له‌ كه‌نداوی خه‌رج:
زۆر به‌ كه‌می ڕووده‌دات كه‌ كه‌شتیه‌ نه‌وت هه‌ڵگره‌كان به‌و به‌نده‌ره‌دا تێنه‌په‌ڕن، چونكه‌ ئه‌و به‌نده‌ره‌ به‌ گرنگترین به‌نده‌ری ئێران داده‌نرێت و له‌ 90% ی نه‌وتی ئێران له‌وێوه‌ هه‌نارده‌ ده‌كرێت.

 
2. بنكه‌ی ده‌ریایی له‌ به‌نده‌ری جسك:
جسك شارۆچكه‌یه‌كه‌ و ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر كه‌ناره‌ ئاوییه‌كانی گه‌رووی هورموز، به‌ گه‌وره‌ترین بنكه‌ی ژێر ده‌ریایی ئێران داده‌نرێت، هه‌روه‌ها نزیكه‌ له‌ ڕێڕه‌وی كه‌شتیه‌ جیهانیه‌كان و تا ڕاده‌یه‌كیش له‌ ڕووی جوگرافیه‌وه‌ دابڕاوه‌ له‌ ناوچه‌كانی دیكه‌، ئه‌مه‌ش وای لێكردووه‌ كه‌ ئه‌م شارۆچكه‌یه‌ بكرێته‌ ئامانجێكی سه‌ربازی، ئه‌گه‌ر لایه‌نی دوژمن بۆ پاراستنی چالاكی نه‌وت گواستنه‌وه‌ له‌و ناوچه‌یه‌دا ، بڕیاری تۆڵه‌ی دا.

3. بنكه‌ی به‌نده‌ر عه‌باس:
به‌نده‌ر عه‌باس گه‌وره‌ترین شاری ئێرانه‌ كه‌ به‌سه‌ر كه‌نداودا ده‌ڕوانێت، هاوكات گه‌وره‌ترین بنكه‌ی ده‌ریایی كۆماری ئیسلامی ئێران له‌خۆ ده‌گرێت، هه‌روه‌ها نزیكیشی له‌ گه‌روی هورمزه‌وه‌ وایلێكردووه‌ كه‌ چه‌ند كیلۆ مه‌ترێك له‌ ڕێره‌وی ستراتیژیه‌وه‌ دوربێت، هه‌روه‌ها بوونی فرۆكه‌خانه‌ له‌و به‌نده‌ره‌دا، بۆته‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی جدی له‌سه‌ر گواستنه‌وه‌ی نێوده‌وڵه‌تی له‌و ناوچه‌یه‌دا.

 

4. دورگه‌كانی ئه‌بو موسا و تنبی بچووك و گه‌وره‌ (تنب بزورگ):
ئه‌م دوورگانه‌ تاكو ئێستا وڵاتی ئیمارات داوای ده‌كاته‌وه‌ و به‌به‌شێك له‌ وڵاته‌كه‌ی خۆی ده‌زانێت، كه‌ كۆماری ئیسلامی ئێران له‌ ساڵی (1971) ده‌ستی به‌سه‌ردا گرتووه‌، ئه‌م دورگانه‌ گرنگیه‌كی ستراتیژیان هه‌یه‌، چونكه‌ كه‌نداوی ئه‌بو موسا بنكه‌ی سوپای پاسدارانی تێدایه‌.
ئاماژه‌ به‌وه‌ش ده‌كرێت مه‌رجه‌بی چه‌كی كیمیاوی تێدایه‌، هه‌روه‌ها له‌ ڕووی جوگرافیشه‌وه‌ گرنگیه‌كی ستراتیژیی هه‌یه‌، چونكه‌ ڕێره‌وی ئاوی كه‌شتیه‌ بارهه‌ڵگره‌كانه‌ و به‌وێدا تێده‌په‌ڕن.

 
5. كه‌نداوی فارسی:
ئه‌م كه‌نداوه‌ش باره‌گای سوپای پاسدارانی لێیه‌، له‌م كه‌نداوه‌دا ئێران پێش سێ ساڵ ده‌ستی به‌سه‌ر دوو به‌له‌می ئه‌مریكیدا گرت، ئه‌گه‌ر واشنتن بڕیاری هێرشی بۆ سه‌ر ئه‌م ئامانجه‌ دا، ئه‌وا ده‌بێته‌ هۆی پچرانی ڕێگای ئێران بۆ كه‌نداوه‌كه‌، یان كۆتایی به‌ بونی سه‌ربازی ئێران ده‌هێنێت، ئه‌مه‌ش به‌ وته‌ی لێكۆڵه‌ره‌وانی ئه‌مریكا ده‌بێته‌ هۆی پاراستنی هاتوچۆی نێوده‌وڵه‌تی له‌ باكوری كه‌نداو.

 

ئۆپراسیۆنی سنوردار... چه‌كێكی دووسه‌ر
به‌ڵام چاودێران پێیان وایه‌، گورزی سه‌ربازی پێناچێت كارێك بێت كه‌ كۆتاییه‌كه‌ی بۆ ئه‌مریكا باش بێت، چونكه‌ ته‌هران سودی لێوه‌رده‌گرێت و به‌هۆیه‌وه‌ هه‌ستی زیاتری جه‌ماوه‌ر بۆ لای خۆی ڕاده‌كێشێت،به‌و پێیه‌ی هێرشی دوژمنكارانه‌ی كراوه‌ته‌ سه‌ر.
ته‌نانه‌ت ئۆپراسیۆنی سه‌ربازی سنورداریش وه‌ك ئۆپراسیۆنی ڕێوی بیابان، پێویست ده‌كات به‌رگری ئاسمانی و خاڵه‌كانی سه‌رپه‌رشتی و بازگه‌كانی دوژمن بكرێنه‌ ئامانج، هه‌وره‌ها به‌ دوور ده‌زانرێت كه‌ هێزه‌كانی ئه‌مریكا وێستگه‌ی بوشه‌هر بكه‌نه‌ ئامانج، كه‌ شوێنێكه‌ سوته‌مه‌نی ئه‌تۆمی تێدا هه‌ڵگیراوه‌، دوای ئه‌وه‌ش له‌ هێرشی سنورداردا كردنه‌ ئامانجی به‌رنامه‌ی ئه‌تۆمی ئێران به‌ پێویست نازانرێت، بۆیه‌ ته‌نها له‌ ئه‌گه‌ری فراوان كردنی هێرشه‌كان و گشتگیر كردنی ئامانجه‌كان ئه‌و شوێنانه‌ش ده‌كرێنه‌ ئامانج.

 

موشه‌كه‌كانی ئێران به‌ ئاڕاسته‌ی دراوسێكانی؟
پسپۆڕانی سه‌ربازی ده‌ڵێن هێرشی سه‌ربازی، پێویستی به‌ پاراستنی زیاتری سعودیه‌ و ئیمارات و كوه‌یت هه‌یه‌، چونكه‌ له‌وه‌یه‌ ئێران وه‌ك تۆڵه‌ كردنه‌وه‌یه‌ك موشه‌كه‌كانی به‌ ئاڕاسته‌ی ریاز و كوه‌یت و ئه‌بو زه‌بی و دوبه‌ی بته‌قێنێت.

به‌ڵام تاكو كوێ زمانی ئاڵۆزبوونی دۆخه‌كه‌ ده‌ڕوات و ده‌بێته‌ هۆی جوڵه‌ی سه‌ربازی؟ به‌ كۆتایی هاتنی لێكۆڵینه‌وه‌كان ،ئایا واشنتن و ته‌هران به‌رده‌وام ده‌بن له‌ هه‌ڕه‌شه‌كانیان و لێدوانی ئاگرین دژ به‌ یه‌ك؟
ئه‌م پرسیارانه‌ له‌ داهاتوودا وه‌ڵامه‌كه‌ی وه‌رده‌گیرێت.

 

author photo

نوسەر و رۆژنامەنوس

 بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی عەرەبی