ئایا هاوسه‌رگیرى میسیار حه‌ڵاڵه‌؟

جیاوازی نێوان هاوسه‌رگیری مسیارو هاوسه‌رگیری موتعه‌ چییه‌؟

ئایا هاوسه‌رگیرى میسیار حه‌ڵاڵه‌؟

656 خوێندراوەتەوە

  د. ئاوات ساڵح

 هاوسه‌رگیری میسیار

 

میسیار له‌چییه‌وه‌ هاتووه‌؟

المسیار له‌سه‌ر وه‌زنی مفعاله‌ - صیغه‌ مبالغه‌ اسم الفاعل من سار یسیر سیرا ومسیرا، والمسیار هو: الرجل الكپیر السیر، واته‌ ئه‌و پیاوه‌ی كه‌ زۆر ده‌ڕوات و هاتوچۆ ده‌كات، فنقول رجل مسیار وسیّار واته‌ پیاوی زۆر ڕۆشتوو زۆر هاتوو چۆكه‌ر، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ لێكۆڵه‌ره‌وان ده‌ڵێن وشه‌ی میسیار وشه‌یه‌كی عامیه‌ به‌كار ده‌هێنرێت له‌هه‌رێمی نجد له‌ وڵاتی عه‌ره‌بستانی سعودیه‌ به‌مانای (الزیاره‌ النهاریه‌) واته‌ سه‌ردانیكردن به‌ڕۆژدا، بۆیه‌ به‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌ ده‌وترێت میسیار له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پیاو به‌زۆری به‌ڕۆژدا سه‌ردانی خێزانه‌كه‌ی ده‌كات.

 

پێناسه‌ی هاوسه‌رگیری میسیار:

( هاوسه‌رگیری كردنی پیاوێكی باڵغی عاقڵه‌ له‌گه‌ڵ ئافره‌تێكی باڵغی عاقڵدا كه‌ حه‌ڵاڵ بێت بۆی له‌شه‌رعدا كه‌ هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵدا بكات، له‌سه‌ر ماره‌ییه‌كی ئاشكرا، وه‌به‌ ئاماده‌بونی دوو شایه‌ت كه‌مه‌رجه‌كانی شایه‌تیدانیان تێدابێت و به‌شایه‌ته‌كان ده‌وترێت ئه‌م هاوسه‌رگیریه‌ نهێنییه‌و ده‌بێت شاراوه‌بێت و نابێت ئاشكرابكرێت.

 لەم گرێبەستەدا ئافره‌ت ته‌نازول ده‌كات له‌ حه‌قی نه‌فه‌قه‌و خه‌رجی و سه‌كه‌ن و مانه‌وه‌ی پیاوه‌كه‌ لای به‌شه‌ودا(المبیت)، ئیتر ئه‌م مه‌رجانه‌ باسبكرێت له‌گرێبه‌سته‌كه‌دا یان به‌عورف سابت بووه‌، وه‌ به‌زۆری ئافره‌ت له‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌دا یان ژنی دووه‌مه‌ یان ژنی سێیه‌مه‌ یان ژنی چواره‌مه‌.

 

،،

هۆكاری داهێنانی ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌شی ئه‌و ئافره‌تانه‌ بوون كه‌نه‌یان توانیبوو زه‌واجی ئاسایی (ئه‌و زواجه‌ شه‌رعی و صحیحه‌ی كه‌ده‌كرێت) بكه‌ن وه‌ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ له‌ژیانی هاوسه‌رگیری یه‌كه‌میاندا سه‌ركه‌وتوو نه‌بون و جیابونه‌ته‌وه‌ له‌هاوسه‌ره‌كانیان.

 

سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی هاوسه‌ر گیری مسیار بۆ كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؟

پێشی چه‌ند ده‌یه‌یه‌ك هاوسه‌رگیری میسیار بۆیه‌كه‌م جار له‌ ناوچه‌ی (القصیم) له‌وڵاتی عه‌ره‌بستانی سعودیه‌ ده‌ركه‌وت و پاشان له‌ناوچه‌ی وسگی‌ بڵاو بویه‌وه‌، ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ئه‌م جۆرو شێوازه‌ی داهێنا له‌ پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیریدا پیاوێك بوو به‌ناوی (فهد الغنیم)، هۆكاری داهێنانی ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌شی ئه‌و ئافره‌تانه‌ بوون كه‌نه‌یان توانیبوو زه‌واجی ئاسایی (ئه‌و زواجه‌ شه‌رعی و صحیحه‌ی كه‌ده‌كرێت) بكه‌ن وه‌ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ له‌ژیانی هاوسه‌رگیری یه‌كه‌میاندا سه‌ركه‌وتوو نه‌بون و جیابونه‌ته‌وه‌ له‌هاوسه‌ره‌كانیان.

 

جیاوازی هاوسه‌رگیری مسیار له‌گه‌ڵ هاوسه‌رگیری ئاسایدا چییه‌؟

له‌ ئه‌نجامی پێناسه‌كرنی هاوسه‌رگیری میسیاردا بۆمان ڕون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌هاوسه‌رگیری مسیاردا به‌شایه‌ته‌كان ده‌وترێت كه‌ ئه‌م هاوسه‌رگیرییه‌ نهێنیه‌و ده‌بێت شاراوه‌بێت و رانه‌گه‌یه‌نرێت، به‌ڵام له‌هاوسه‌رگیری ئاسایدا به‌ شایه‌ته‌كان ناوترێت ئه‌م هاوسه‌رگیرییه‌ نهێنیه‌و ده‌بێت شاراوه‌بێت، به‌ڵكو له‌هاوسه‌رگیری ئاسایدا هاوسه‌رگیرییه‌كه‌ راده‌گه‌یه‌نرێت و ئاهه‌نگی بۆ ده‌كرێت، له‌هاوسه‌ر گیری میسیاردا ئافره‌ت ته‌نازول ده‌كات له‌ هه‌موو مافه‌كانی یان له‌ هه‌ندێكیان له‌ مانه‌وه‌ی مێرده‌كه‌ی لای به‌شه‌و (المبیت) و نه‌فه‌قه‌و سه‌كه‌ن، به‌ڵام له‌هاوسه‌رگیری ئاسایدا ئافره‌ت ته‌نازول له‌هیچ حه‌قێكی خۆی ناكات له‌ مانه‌وه‌ی مێرده‌كه‌ی به‌شه‌و (المبیت) وه‌ له‌ نه‌فه‌قه‌و سه‌كه‌ن، له‌هاوسه‌رگیری مسیاردا قوامه‌تی (كارسازو سه‌ربه‌رشتی) پیاوو لاوازه‌، به‌ڵام له‌هاوسه‌رگیری ئاسایدا پیاو ته‌واوی قوامه‌ی (كار سازو سه‌رپه‌رشتی) هه‌یه‌، له‌هاوسه‌رگیری مسیاردا ئافره‌ت یان ژنی دووه‌مه‌ یان ژنی سێیه‌مه‌ یان ژنی چواره‌مه‌ به‌كه‌می ژنی یه‌كه‌مه‌، به‌ڵام له‌هاوسه‌رگیری ئاسایدا یان ژنی یه‌كه‌مه‌ یان ژنی دووه‌مه‌ یان ژنی سێیه‌مه‌ یان ژنی چواره‌مه‌.

 

هۆكاره‌كانی په‌نابردن بۆ هاوسه‌رگیری ميسیار:

 

1- ئه‌و هۆكارانه‌ی كه‌په‌یوه‌ستن به‌ئافره‌تانه‌وه‌:

 

أ- قه‌یره‌بوونی ئافره‌تان و جیابونه‌وه‌ی ئافره‌ت له‌مێرده‌كه‌ی و مردنی مێرده‌كه‌ی.

ب- ڕه‌فزكردنی فره‌ژنی له‌لایه‌ن زۆربه‌ی ئافره‌تانه‌وه‌ كه‌هۆكاره‌ بۆئه‌وه‌ی پیاو ئه‌م هاوسه‌رگیرییه‌ به‌نهێنی و شاراوه‌ بكات.

ج- پێوویستی هه‌ندێك له‌و ئافره‌تانه‌ له‌ماڵه‌كانی خۆیانداو نه‌چن بۆ ماڵی مێرده‌كه‌یان ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌وه‌ی منداڵیان هه‌یه‌ له‌مێردی پێشوویان بۆ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌جیابوونه‌ته‌وه‌ یان مێرده‌كانیان مردوون و منداڵیان هه‌یه‌.

 

،،

هه‌ندێك پیاو حه‌زناكه‌ن ته‌كالیفی زیاتر بخه‌نه‌سه‌ر شانیان و ژنی دووه‌م بهێنن به‌ئاشكراو وه‌ك ژنی یه‌كه‌م، بۆیه‌ په‌نا بۆهاوسه‌رگیری مسیار ده‌به‌ن.

 

2- ئه‌وهۆكارانه‌ی كه‌په‌یوه‌ستن به‌پیاوانه‌وه‌:

 

أ- پێوویستی سروشتی پیاوان به‌زیاتر له‌ژنێك، كه‌ زۆرێك له‌پیاوان هه‌یه‌ پێوویستیان به‌ ژنێك زیاتر هه‌یه‌و بۆیه‌ ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌ به‌گونجاو ده‌زانن و ده‌یكه‌ن.

 

ب- هه‌ندێك له‌وپیاوانه‌ حه‌زیان له‌چێژ وه‌رگرتنی زیاتره‌و خێزانه‌كانیان ته‌مه‌نیان گه‌وره‌یه‌ یان سه‌رقاڵی ماڵ و په‌روه‌رده‌كردنی منداڵن.

ج- هه‌ندێك پیاو حه‌زناكه‌ن ته‌كالیفی زیاتر بخه‌نه‌سه‌ر شانیان و ژنی دووه‌م بهێنن به‌ئاشكراو وه‌ك ژنی یه‌كه‌م، بۆیه‌ په‌نا بۆهاوسه‌رگیری مسیار ده‌به‌ن.

د- ترسی هه‌ندێك له‌پیاوان له‌ئاشكراكردنی ژنهێنانی دووه‌می و گه‌ر ژنی یه‌كه‌می بزانێت ئه‌وا توشی كێشه‌ی خێزانی ده‌بێت و ماڵه‌كه‌ی به‌ره‌و تێكچوون ده‌چێت، بۆیه‌ په‌نا بۆئه‌م جۆره‌ هاوسه‌ر گیریه‌ ده‌بات.

 

3- هۆكاره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌:

أ‌- ماره‌یی زۆرو به‌رزبوونه‌وه‌ی ته‌كالیفی هاوسه‌رگیری، بۆیه‌ هه‌ندێك له‌پیاوان ده‌یانه‌وێت ژنی دووه‌م بهێنن، به‌ڵام به‌هۆی داواكردنی ماره‌یی زۆره‌وه‌و ته‌كالیفه‌ زۆره‌ مادییه‌كانی پرۆسه‌ی هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ ناتوانن ژنی دووه‌م بهێنن.

ب‌- سه‌یر كردنی كۆمه‌ڵگه‌ به‌چاوێكی كه‌م و شێوه‌یه‌كی نامۆ بۆئه‌و پیاوانه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێت زیاد له‌ژنێك بهێنن و به‌كه‌سێكی شه‌هوانی سه‌یریان ده‌كه‌ن  كه‌ هه‌موو هیواو ئاواتیان بووه‌ به‌ئافره‌ت، وه‌له‌وانه‌شه‌ ئه‌م پیاوه‌ پێویستیه‌كی ته‌واوی به‌ ژنی دووه‌م بێت، به‌ڵام ناچار ده‌بێت په‌نا بۆ هاوسه‌ر گیری مسیار ببات تا خه‌ڵكی پیی نه‌زانن و شاراوه‌بێت لایان و هه‌ندێك له‌ ته‌كالیفی هاوسه‌رگیریش سوك ده‌بێت له‌سه‌ری.

 

،،

هاوسه‌رگیری مسیار ته‌نها به‌ ته‌ڵاق و فه‌سخ و خلع كۆتایی پێ دێت له‌به‌رده‌م قازی (دادوه‌ر) دا، ئه‌مانه‌ هاوسه‌رگیری میسیاره جیاده‌كاته‌وه‌ له‌هاوسه‌رگیری موتعه‌ (متعه‌).

 

جیاوازی نێوان هاوسه‌رگیری مسیارو هاوسه‌رگیری موتعه‌ (متعه‌) چییه‌؟

1- هاوسه‌رگیری موتعه‌ هاوسه‌رگیرییه‌كی كاتییه‌و كات دیاریكراوه‌ تێیداو په‌یوه‌سته‌ به‌كاتێكی دیاری كراوه‌وه‌ له‌به‌رامبه‌ر ماره‌ییه‌كی دیاریكراو یان كرێیه‌كی دیاریكراو، ئه‌و كرێیه‌ش په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی كاته‌كه‌وه‌، هه‌ركات كاته‌كه‌ی كۆتایی هات ئه‌وا هاوسه‌رگیریه‌كه‌ش كۆتایی دێت و پێویست به‌ ته‌ڵاق و فه‌سخ خلع ناكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاته‌كه‌ به‌شێكه‌ له‌ گرێبه‌سته‌كه‌و لێی جیاناكرێته‌وه‌.

 

2- هاوسه‌رگیری مسیار هاوسه‌رگیریه‌كی به‌رده‌وام و هه‌میشه‌ی و دائمه‌، هیچ په‌یوه‌ست نییه‌ به‌كاته‌وه‌، هاوسه‌رگیری مسیار ته‌نها به‌ ته‌ڵاق و فه‌سخ و خلع كۆتایی پێ دێت له‌به‌رده‌م قازی (دادوه‌ر) دا، ئه‌مانه‌ هاوسه‌رگیری میسیاره جیاده‌كاته‌وه‌ له‌هاوسه‌رگیری موتعه‌ (متعه‌).

 

 

ڕای زانایان چییه‌ ده‌رباره‌ی هاوسه‌رگیری میسیار؟

 

زانایانی سه‌رده‌م ڕایان جیاوازه‌ له‌سه‌ر هاوسه‌ر گیری مسیارو سێ ڕایان هه‌یه‌:

 

ڕای یه‌كه‌م: هاوسه‌رگیری مسیار ڕه‌وایه‌ (مباح) به‌ڵام باشنیه‌ (مكروه‌).

 

ئه‌و زانایانه‌ش بریتین له‌ دكتۆر یوسف قه‌رزاوى‌و و دكتۆر وه‌هبه‌ الزحیلی، به‌ڵگه‌شیان ئه‌وه‌یه‌ ده‌ڵێن عه‌قدی زه‌واجه‌كه‌ ئه‌ركان و شروتى تێدایه‌و ته‌واوه‌و هاوسه‌رگیرییه‌كی دروسته‌، دكتۆر یوسف قه‌رزاوى ده‌ڵێت: (وأری‌ أنه‌ مباح مع الكره‌) واته‌ من وای ده‌بینم ئه‌م هاوسه‌رگیرییه‌ ڕه‌وایه‌، به‌ڵام باشنیه‌.

 

دكتۆر وه‌هبه‌ الزحیلی ده‌ڵێت (مباح مع الكره‌) واته‌ ڕه‌وایه‌ به‌ڵام باشنییه‌، وه‌ڕای خۆی ڕون ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت: بۆیه‌ باش نییه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌م هاوسه‌رگیرییه‌ مه‌رغوب نییه‌ له‌شه‌رعداو مقاصدی شه‌رعی تێدانیه‌، له‌لایه‌نی سكنای نه‌فسییه‌وه‌ وه‌ له‌لایه‌نی سه‌رپه‌رشتیكردنی ماڵ و منداڵ و چاودێری خێزانه‌وه‌ به‌ته‌واوه‌تی و په‌روه‌رده‌یه‌كی مه‌حكه‌می تێدانییه‌.

 

راِی دووه‌م: كۆمه‌ڵێك له‌ ئه‌هلی عیلم وه‌ستاون له‌سه‌ر ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌و نه‌یان توانیوه‌ نه‌فه‌توای حه‌ڵاڵبوونی یان حه‌رامبونی بده‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حوكمه‌كه‌یان بۆڕون نه‌بوه‌ته‌وه‌و پێویستیان به‌تێڕوانین و بیركردنه‌وه‌ی زیاتره‌ له‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌دا، ئه‌و زانایانه‌ش بریتین له‌ شیخ محمد بن صالح العپیمین و دكتۆر عمر بن سعود العید وه‌هه‌ندێك زانایتر.

ڕای سێیه‌م: كۆمه‌ڵێك له‌زانایانی سه‌رده‌م پێیانوایه‌ كه‌ هاوسه‌ر گیری مسیار حه‌رامه‌و دروست نییه‌، ئه‌و زانایانه‌ش بریتین له‌: دكتۆر محمد الزحیلی و دكتۆر عمر سلیمان الاشقر و دكتۆر عبدالله الجبوری، دكتۆر إبراهیم فاچل الدبو، دكتۆر جبر الفچیلات وچه‌ند زانانایه‌كیتر، ئه‌م زانایانه‌ سه‌یری ماهیه‌تی گرێبه‌سته‌كه‌(عقد) ده‌كه‌ن و سه‌یری ئه‌و هۆكارو سلبیاتانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ دوای گرێبه‌سته‌كه‌ (عقد) هه‌یه‌و دێته‌ ئاراوه‌و ڕوده‌دات.

 

ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ هۆكارو سلبیاته‌كانی حه‌رام بوونی هاوسه‌رگیری مسیارن لای ئه‌م زانایانه‌:

1- هاوسه‌رگیری مسیار عه‌داله‌تی تێدانییه‌، عه‌داله‌تیش واته‌ (المبیت) مانه‌وه‌ی پیاو به‌ شه‌و به‌یه‌كسانی له‌نێوان خێزانه‌كانیدا كه‌واجبه‌، ابن قدامه‌ ڕه‌حمه‌تی خودای لێبێت ده‌فه‌رموێت (لا نعلم بین أهل العلم فی وجوب التسویه‌ بین الزوجات فی القسم خلافا)، واته‌: نه‌مان زانیوه‌ له‌نێوان ئه‌هلی زانستدا ڕاجیایی هه‌بێت له‌ واجببونی یه‌كسانی له‌مانه‌وه‌ی شه‌ودا له‌نێوان خێزانه‌كاندا.

 

2- هه‌ندێك مه‌رج داده‌نرێت له‌ هاوسه‌رگیری مسیاردا كه‌پێچه‌وانه‌ی داخوازی گرێبه‌سته‌كه‌ (عقد) یه‌و وه‌پێچه‌وانه‌ی مقاصدی شه‌ریعه‌یه‌ له‌زه‌واجدا، وه‌پێچه‌وانه‌ی په‌روه‌رده‌ی منداڵه‌ وه‌پێچه‌وانه‌ی واجبیه‌تی عه‌داله‌ته‌ له‌نێوان خێزانه‌كاندا.

 

3- هاوسه‌رگیری مسیار پێچه‌وانه‌ی ئه‌و هاوسه‌رگیریه‌یه‌ كه‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلام دایناوه‌ و هێناویه‌تی بۆمسڵمانان كه‌بریتییه‌ له‌و زواجه‌ صه‌حیح و دروسته‌ كه‌ ئێمه‌ به‌رهه‌می ئه‌و زواجه‌ صه‌حیح و دروسته‌ین. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پیاو و ژن مه‌به‌ستیان ئه‌و مه‌به‌سته‌ نیه‌ كه‌خودا دایناوه‌ له‌هاوسه‌رگیریدا، وه‌پیاو و ژن له‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌دا هه‌ڵناسن به‌و واجباتانه‌ی كه‌به‌رامبه‌ر به‌یه‌كتری له‌سه‌ریان پێوویست كراوه‌ له‌شه‌رعدا.

 

4- به‌مه‌رج گرتنی پیاو بۆ ئافره‌ته‌كه‌ كه‌ نه‌فه‌قه‌و خه‌رجی نه‌داتێ و سه‌كه‌نی بۆدابین نه‌كات و شه‌و لای نه‌مێنێته‌وه‌ ئه‌مانه‌ مه‌رجی به‌تاڵن (باگل) و گرێبه‌سته‌كه‌ش (عقد) به‌تاڵ (باگل) ده‌كه‌نه‌وه‌، وه‌ئه‌و زانایانه‌ش كه‌ده‌ڵێن مه‌رجه‌كان به‌تاڵه‌و گرێبه‌سته‌كه‌ دروسته‌ (صحیح) هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ئافره‌ت هه‌ركات بیه‌وێت ده‌توانێت په‌شیمان بێته‌وه‌ له‌و ته‌نازوله‌ی كه‌كردویه‌تی له‌حه‌قی نه‌فه‌قه‌و سه‌كه‌ن و مانه‌وه‌ی پیاوه‌كه‌ی به‌شه‌و لای (المبیت) و داوابكات كه‌ده‌بێت پیاوه‌كه‌ی نه‌فه‌قه‌ی بداتێ و سه‌كه‌نی بۆدابین بكات و شه‌ولای بمێنێته‌وه‌ به‌یه‌كسانی له‌نێوان ئه‌و وخێزانه‌كه‌ی تریدا.

 

5- له‌ كاتی گرێبه‌ستی هاوسه‌رگیریه‌كه‌دا ئافره‌ت ته‌نازول ده‌كات له‌ حه‌قی مانه‌وه‌ی مێرده‌كه‌ی به‌شه‌و لای (المبیت)، وه‌ ته‌نازول ده‌كات له‌حه‌قی نه‌فه‌قه‌و خه‌رجی و سه‌كه‌ن.

 

6- ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ ته‌نازول ده‌كه‌ن له‌ حه‌قی مانه‌وه‌ی مێرده‌كانیان به‌شه‌و لایان(المبیت) وه‌ له‌معاشه‌ره‌ی زه‌وجی وته‌نازول ده‌كه‌ن له‌ حه‌قی نه‌فه‌قه‌و سه‌كه‌ن پاش ماوه‌یه‌ك زۆر به‌یان په‌شیمان ده‌بنه‌وه‌و ره‌ئیان ده‌گۆڕن دوای ئه‌وه‌ی كه‌ده‌چنه‌ ژیانی هاوسه‌رگیریه‌وه‌و ده‌رك ده‌كه‌ن به‌ ژیانی هاوسه‌رێتی، واته‌ داواده‌كه‌ن كه‌پیاوه‌كانیان شه‌ولایان بمێننه‌وه‌و وه‌نه‌فه‌قه‌و سه‌كه‌نیان بۆ دابین بكه‌ن وه‌ئه‌مه‌ش زانایان یه‌كده‌نگن له‌سه‌ری كه‌ ئافره‌ت ئه‌گه‌ر ته‌نازولیكرد له‌حه‌قی خۆی ده‌توانێت پاش ماوه‌یه‌ك په‌شیمان بێته‌وه‌و داوای حه‌قه‌كه‌ی بكات كه‌بریتیه‌ له‌ مانه‌وه‌ی مێرده‌كه‌ی به‌ شه‌و لایان وه‌ حه‌قی نه‌فه‌قه‌و سه‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌و ته‌نازولكردنه‌ ئیجباری ده‌كات له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ته‌قصیری هه‌بێت به‌رامبه‌ر به‌حه‌قی منداڵه‌كانی و په‌روه‌رده‌كردنیان، وه‌ توشی إنحراف بون، وه‌ زۆربه‌ی ئه‌و ئافره‌تانه‌ ناتوانن خۆڕاگربن و ڕوبه‌ڕوی زروفی داهات و ببنه‌وه‌.

 وه‌ ئه‌و پیاوه‌ی كه‌ هاوسه‌رگیری مسیاری كردووه‌ ئاماده‌نیه‌ شه‌و لای ئه‌و ژنه‌ بمێنێته‌وه‌ كه‌ زواجی مسیاری له‌گه‌ڵدا كردووه‌و نه‌فه‌قه‌و سه‌كه‌نیشی بۆدابین ناكات و پێشتر به‌مه‌رجی گرتووه‌ كه‌ نه‌ به‌شه‌و لای ده‌مێنێته‌وه‌ نه‌ نه‌فه‌قه‌ی ده‌داتێ و نه‌سه‌كه‌نی بۆدابین ده‌كات، كه‌واته‌ لێره‌دا هاوسه‌ر گیریه‌كه‌ به‌ره‌و جیابونه‌وه‌ده‌چێت و وه‌ئافره‌ته‌كه‌ زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بێت.

7- كۆمه‌ڵێك مه‌فاسدو نه‌تائج به‌دوای هاوسه‌رگیری مسیاردا دێت كه‌پێچه‌وانه‌ی حیكمه‌تی هاوسه‌رگیرییه‌ كه‌خودا ته‌شریعی كردووه‌ له‌ موه‌ده‌و خۆشه‌ویستی و سۆزو به‌زه‌ی و سوكنای نه‌فسی، خودا ده‌فه‌رمویت( ومن ێ‌یاته أن خلق لكم من أنفسكم أزواجا لتسكنوا الیها وجعل بینكم موده‌ ورحمه‌ إن فی ژلك ڵ‌یت لقوم یتفكرون ) واته‌ له‌به‌ڵگه‌و نیشانه‌كانی خودا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌جنسی خۆتان خێزانی بۆ ئیوه‌ دروست كرد تاله‌ پاڵ ئه‌واندا ئارام بگرن وه‌ خۆشه‌ویستی و ڕه‌حمه‌تی خسته‌ نێوانتان به‌ڕاستی له‌مه‌دا نیشانه‌ گه‌لێك بۆ تاقمێ هه‌یه‌ كه‌بیر ده‌كه‌نه‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌وه‌ی له‌م ئایه‌ته‌دا خودای گه‌وره‌ باسی ده‌كات له‌هاوسه‌رگیری مسیاردا بونی نییه‌. وه‌هه‌روه‌ها له‌ده‌ستچون و زایع بونی منداڵ له‌هاوسه‌ر گیری مسیاردا، وه‌ نهێنیبونی ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌ له‌ژیانی خێزانیدا وه‌ ئاشكرانه‌كردنی و تاوای لێدێت خه‌ڵكی و دراوسێكانیان كه‌ده‌یانبینن جۆره‌ها گومانی خراپیان پێده‌به‌ن و زۆربه‌یان وا تۆمه‌تباریان ده‌كه‌ن كه‌كه‌وتونه‌ته‌ ناو حه‌رامه‌وه‌و وای لێدێت كه‌ كه‌سوكاریان و دراوسێكانیان ده‌ست درێژی بكه‌نه‌سه‌ریان و فتنه‌و ئاژاوه‌ی لێبێته‌وه‌.

 

،،

 زۆركات له‌وانه‌یه‌ خه‌ڵكی نه‌خۆش كاری خراپ بكه‌ن و بڵێن زواجی مسیارمان كردووه‌و به‌ناوی مسیاره‌وه‌ كاری خراپ بكرێت.

 

8- له‌هاوسه‌رگیری مسیاردا پیاو ئیستغلالی ژن ده‌كات، وه‌ لایه‌نی جنسی خۆی پێ تێرده‌كات وه‌هیچ ئامانجێكی تر له‌م هاوسه‌ر گیریه‌دا نیه‌ جگه‌له‌ وه‌، وه‌به‌بێ ئه‌وه‌ی پیاو هیج ته‌كلیفێك بكه‌وێته‌سه‌ری.

 

9- زۆر كات پیاو ئیستغلالی ئافره‌ت ده‌كات و ده‌ست ده‌گرێت به‌سه‌ر ماڵ و سامانه‌كه‌یداو پاشان واز له‌ئافره‌ته‌كه‌ ده‌هێنێت.

 

10- ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیرییه‌ مه‌دخه‌ل و ڕێره‌وێكه‌ بۆ كاری خراپ،وه‌ ماره‌یی تێیدا ئاسانه‌، پیاو به‌ئاسانی هاوسه‌رگیری مسیارده‌كات، چونكه‌ تكالیفی ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌ ئاسانه‌ وپیاو به‌رپرسیارێتی خێزان هه‌ڵناكرێت، منداڵ بێ سه‌ر په‌رشته‌، وه‌به‌ئاسانی ئافره‌ته‌كه‌ ته‌ڵاق ده‌دات و ده‌ستبه‌رداری ده‌بێت، زۆركات ئه‌م هاوسه‌ر گیریه‌ نهێنیه‌و وه‌لی(سه‌رپه‌رشتیار) تێدا نیه‌ بۆیه‌ ئه‌مه‌واده‌كات كه‌ هاوسه‌رگیری ببێته‌ لعبه‌یه‌ك به‌ده‌ستی ئه‌هلی ئه‌هوائو حه‌زو ئاره‌زوه‌وه‌.

11- قوامه‌ (كارسازو سه‌رپه‌رشتی كردن) له‌هاوسه‌ر گیری مسیاردا بوونی نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پیاو نه‌فه‌قه‌ی ئافره‌ته‌كه‌ نادات و ئافره‌ته‌كه‌ش گوێ ڕایه‌ڵی پیاوه‌كه‌ ناكات.

12- بونی ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌و بڵاو بونه‌وه‌ی وای لێدێت وه‌ك هاوسه‌رگیری متعه‌ی لێدێت و بگره‌ خراپتریش.

13- زۆركات له‌وانه‌یه‌ خه‌ڵكی نه‌خۆش كاری خراپ بكه‌ن و بڵێن زواجی مسیارمان كردووه‌و به‌ناوی مسیاره‌وه‌ كاری خراپ بكرێت.

دكتۆر محمد الزحیلی ده‌ڵێت: "له‌به‌ر ئه‌م هۆكارانه‌ وای ده‌بینم كه‌ هاوسه‌رگیری مسیار حه‌رامه‌ به‌ (سدا للژرائع)، كه‌یه‌كێكه‌ له‌ مه‌صادری ته‌شریعی ته‌به‌عی (مصادر التشریع التبعیه‌) واته‌ هه‌ركاتێك كارێك وه‌سیله‌ بوو بۆ مه‌فسه‌ده‌ و خراپه‌ ئه‌وا مه‌نع ده‌كرێت، بۆیه‌ هه‌مو ئه‌وشتانه‌ی كه‌سه‌رده‌كێشن بۆحه‌رام حه‌رامن، بۆیه‌ ئه‌م ئه‌نجامانه‌ واقعیه‌و لێی ده‌كه‌وێته‌وه‌ خه‌یاڵو وه‌هم نیه‌و ده‌بێت به‌ نڤری اعتبار وه‌ربگیرێت".

 

 

كێ ده‌بێته‌ سه‌رپه‌رشتی منداڵ؟

له‌ هاوسه‌رگیری مسیاردا پیاو سه‌رپه‌رشتی منداڵ ناكات له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ گرێبه‌ستی هاوسه‌رگیریه‌كه‌دا به‌مه‌رج گیراوه‌ كه‌پیاو به‌شه‌و لای ئافره‌ته‌كه‌ نامێنێته‌وه‌و ته‌نها به‌ڕۆژ سه‌ردانی ده‌كات، ئافره‌ته‌كه‌ ته‌نازول ده‌كات له‌مانه‌وه‌ی پیاوه‌كه‌ لای به‌شه‌و كه‌واته‌ ئافره‌ت خۆی سه‌رپه‌رشتی منداڵ ده‌كات و په‌روه‌رده‌یان ده‌كات بۆیه‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ به‌ته‌نها ده‌كه‌وێته‌سه‌ر ئافره‌ته‌كه‌.

 

لایه‌نه‌ باش و خراپه‌كانی‌ زه‌واجی‌ مسیار؟

به‌لای ئه‌و زانایانه‌وه‌ كه‌ به‌ڕه‌وای ده‌زانن لایه‌نه‌باشه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌پیاو و ئافره‌ت داوێن پاك ده‌بن و له‌خراپه‌ به‌دور ده‌بن چاره‌سه‌ره‌ بۆ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ هاوسه‌رگیری نه‌بوه‌ته‌ قسمه‌تیان یان هاوسه‌رگیریان كردووه‌و جیابه‌نه‌ته‌وه‌ یان هاوسه‌ره‌كانیان مردون.

 

لایه‌نه‌نه‌ خراپه‌كه‌شی به‌لای ئه‌و زانایانه‌وه‌ كه‌هاوسه‌رگیری مسیار به‌حه‌رام ده‌زانن ئه‌و خاڵانه‌بوو كه‌باسمان كرد كه‌ به‌هۆكاری حه‌رامبوونی ئه‌و هاوسه‌رگیریه‌ی ده‌زانن و ئه‌و سلبیاتانه‌ی كه‌لێی ده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌دوای گرێبه‌ستی هاوسه‌رگیریه‌كه‌.

 

،،

به‌تایبه‌تی له‌ بابه‌تێكی ئاوا حه‌ساسدا كه‌بابه‌تی هاوسه‌رگیری وخێزان و ئافره‌ته‌، وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ جیاوازه‌ له‌وڵاتانی خلیج، كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ ته‌نها به‌و هاوسه‌رگیرییه‌ ڕازییه‌ كه‌ زیاتر له‌ 1400 ساڵه‌ ئاینی پیرۆزی ئیسلام دایناوه‌و هێناویه‌تی بۆ موسڵمانان وئێمه‌ جێبه‌جێی ده‌كه‌ین.

 

ئایا هاوسه‌رگیری مسیار گونجاوه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی؟

 

به‌سه‌رنجدان له‌ڕای زانایان و ئه‌و سلبیاتانه‌ی كه‌باسیان كرد كه‌له‌م جۆره‌ هاوسه‌رگیریه‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌، هه‌تا ئه‌وزانایانه‌ش كه‌به‌ڕه‌وا(مباح)ی ده‌زانن ده‌ڵێن ئه‌م جۆره‌ هاوسه‌ر گیریه‌ باشنیه‌و (مكروه‌) و له‌شه‌رعدا مه‌رغوب نییه‌، بۆیه‌ من پێموایه‌ هاوسه‌رگیری مسیار كه‌ بیدعه‌یه‌كی خلیجیه‌ له‌گه‌ل عورف و عادات و كلتوری كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ناگونجێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پاكه‌و هه‌رشتێك گومان و شبهه‌ی تێدابێت نایكات، به‌تایبه‌تی له‌ بابه‌تێكی ئاوا حه‌ساسدا كه‌بابه‌تی هاوسه‌رگیری وخێزان و ئافره‌ته‌، وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ جیاوازه‌ له‌وڵاتانی خلیج، كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ ته‌نها به‌و هاوسه‌رگیرییه‌ ڕازییه‌ كه‌ زیاتر له‌ 1400 ساڵه‌ ئاینی پیرۆزی ئیسلام دایناوه‌و هێناویه‌تی بۆ موسڵمانان وئێمه‌ جێبه‌جێی ده‌كه‌ین.

 

 هاوسه‌ر گیری مسیار كه‌ بیدعه‌یه‌كی خلیجییه‌و ئه‌گه‌ر ئافره‌تانێك له‌وڵاتانی خلیجدا كردبێتیان كه‌ زۆربه‌یان خاوه‌نی ماڵ و سه‌روه‌تێكی زۆرن و خاوه‌ن كۆمپانیان و پێویستیان به‌ پیاو نییه‌ ناكرێت و ناگونجێت له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا، ناكرێت ئافره‌تی كورد قیاس بكرێت به‌ ئافره‌تانی خلیج، ناگونجێت ئه‌وه‌ی كه‌له‌ خلیج و ئه‌وروپاد ه‌كرێت بكرێته‌ یاسا لێره‌، بۆیه‌ هاوسه‌رگیری مسیار به‌هیچ جۆرێك له‌ڕوویی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ناگونجێت، بۆیه‌ ئه‌مه‌ به‌هیج جۆریك ناكرێت بگوازرێته‌وه‌ بۆكۆمه‌ڵگه‌ی كوردی له‌به‌ر ئه‌و سلبیاتانه‌ی كه‌باسمانكردو جیاوازی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌كانیتر، بۆیه‌ من ده‌ڵێم خوای گه‌وره‌ تعددی داناوه‌ كه‌ عه‌داله‌ت تاكه‌ مه‌رجیه‌تی باپیاوان تعدد بكه‌ن و به‌و شێوه‌ی كه‌خودای تعالی‌ دایناوه‌ هه‌م بۆ خۆیان باشتره‌ وه‌هه‌م بۆ ئافره‌تانیش باشتره‌ وه‌هه‌م بۆ كۆمه‌ڵگه‌ش باشتره‌ و ئه‌و سلبیاتانه‌شی كه‌له‌ هاسه‌رگیری مسیار ده‌كه‌وێته‌وه‌ لە هێانی زیاد لەژنێک ( تعدد) ناكه‌وێته‌وه‌، با زواجی مسیار نه‌ كرێته‌ به‌دیلی تعددێك كه‌خودا ته‌شریعی كردووه‌ بۆ موسڵمانان.

ئاوات ساڵح ــ دکتۆرا لە فیقهی بەراوردکاری بە یاسا ــ مامۆستای زانکۆ