خه‌باتى شاخ، له‌ دیدى پێشمه‌گه‌رو ئه‌دیبێكه‌وه‌

پشكۆ نه‌جمه‌دین بۆ دیبلۆماتیك: دۆزەخی پاش ڕاپەڕین، وێنەیەکی گەورەتری ئەو دۆخەیە کە لە شاخدا خولقاندبوومان

خه‌باتى شاخ، له‌ دیدى پێشمه‌گه‌رو ئه‌دیبێكه‌وه‌

1297 خوێندراوەتەوە

دیداری: بڕوا کەمال - بەشی یەکەم

 

لەم دیدارەدا لەگەڵ " دیبلۆماتیک مەگەزین" نوسەر وئەدیب و پێشمەرگەی شاخ پشکۆ نەجمەدین، لەسەر چەند وێستگەیەکی ژیانی‌و شۆڕشی ئەیلول و ڕووداوەکانی پاش نسکۆی شۆرش باس دەکات و پێیوایە کە ئەگەر مەلامستەفا کە بڕیاربەدەستی سەرەکی بووه‌، کەڵەوە کێشیشی کردبا، تەسلیم نەبووبا، دیسان کۆتاییەکەى، جگە لە تراژیدیایەکی خوێناوی هیچی دیکە نەدەبوو. 

 

 

 

دیبلۆماتیک مەگەزین : بەڕێزتان لەسەرەتای ٧٠کان تێکەڵ بەکاری سیاسی دەبن و دەبنە ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان ئەو سەرەتایە چۆن بوو؟

پشکۆنەجمەدین: چوار ساڵەکەی سەرەتای هەفتاکانی سەدەی بووری، سەردەمی زێڕینی بزوتنەوەی سیاسی و چەکداریی کورد بوو لەکوردستانی باشووردا، ئەو سەردەمە کە ڕێککەتنی بەیانی ئازار لەنێوان سەرکردەیەتیی کورد و بەعسییدا مۆرکرابوو، ڕۆژگاری گۆڕانکاری و چوونە سەری باری کەلتووری، ئەدەب و ڕۆشنبیری و هونەریی کوردی بوو، منیش گەنجێک یان مێردمنداڵێکی لەسیاسەت ناحاڵی و وەک هەرکەسێکی هاوتەمەنی خۆم، لەسەر پێشینەی خوێندکاریم کە ئەندامی یەکێتی قوتابیان بووم، هاتمە نێو ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و هەتا ساڵی ١٩٧٥ بەردەوام بووم.

،،

پاشی چواردە ساڵ، هەرەس لە لۆژیک و ئەقڵ و هۆشیاریی زۆرینەی خەڵکیدا جێ نەدەکەوت و تووشی جۆرێک لەهیستیریای کردن

 ئێمە وەک بنەماڵە، لەگەڵ  سیاسەت و خەبات و پێشمەرگەیەتی، نێزیکی و تێکەڵاویمان هەبوو، براگەورەکەم، کادری پارتی و سەردەمێکش لێپرسراوی لیژنەی ناوچەی پارتی " باڵی مەکتەبی سیاسی " لە هەڵەبجەبوو. ئیدی کەشی ماڵەوەو خێزانیش کارکردی خۆی لەسەر ڕێڕەوی ژیانی گەنج و مێردمنداڵان دادەنێ. 

دیبلۆماتیک مەگەزین: لەدوای ئەوەی دەچیتە ناو کاری سیاسییەوە دوای چوارساڵ نسکۆی شۆرشی ئەیلول ڕوودەدات، نسکۆ چ کاریگەرییەکی لەسەر کۆمەڵگای کوردی هەبوو؟

پشکۆنەجمەدین: هەرەس و نسکۆی بزووتنەوەی سیاسی و چەکداریی کورد، لەناخەوە کۆمەڵگەی کوردی هەژاند، ئەم ڕووداوە لە مێژووی ئێمەدا، ئەگەرچی کەموێنە و نوێ نەبوو ( ئاخر هەرەس و تێکشکان و نسکۆ، لەمێژووی ڕاپەڕینى شۆڕشەکانی کورددا، هەمیشە کۆتاییە خوێناوییەکەی بوون) بەڵام ئەوجارە، پاشی چواردە ساڵ، هەرەس لە لۆژیک و ئەقڵ و هۆشیاریی زۆرینەی خەڵکیدا جێ نەدەکەوت و تووشی جۆرێک لەهیستیریای کردن، ئەمیش بوویە مایەی بێمتمانەیی و هیوا لەدەستدانی خەڵک بە سیاسەت وسەرکردایەتی و شۆرش و پارتیی دیموکرات.

 

بەڵام ئەوێ ڕۆژیش، ئەگەر خەڵک و بەتایبەت توێژی خوێندەوارو ڕۆشنبیری کورد دۆخەکەی ورد و هەمەلایەن بخوێندباوە، ئیدی لەوە دەگەیشت کە سروشت و پێکهاتەی ئەو بزوتنەوەیە، لەگەڵ خۆیدا، فاکتەرەکانی شکست و تێکشکانی هەڵگرتبوو و تەنیا ئامادەسازیی سات و سەودای سیاسیی نێوچەیی و نێودەوڵەتیی گەرەک بوو.

 

هەرەس وێڕای ئازارو مەینەتیەکانی بۆ خەڵکی کورد، تەوتەمی یەکسەرکردەیی و یەکحیزبیشی تێکشکاندو سەردەمی فرەحیزبی و فرەڕێبازیی لەنێو توێژی سیاسەتکار و خوێندەواردا خولقاند!

 

پاش نسکۆ، زەمینەی سەرهەڵدانی گرووپ و ڕێکخراوی سیاسیی جیاوازی لەکوردستان سازان و خەباتی نهێنی و بیرۆکەی سازدانەوەی بزوتنەوەی چەکداری تەشەنەی کرد.

دیبلۆماتیک مەگەزین: لەشوێنێکدا دەڵێت ئەگەر منیش بوومایە لەجێگەی مەلامستەفا هەمان شتی ئەوم دەکرد ئەم بۆچوونەت لەچییەوە سەرچاوە دەگرێت؟

پشکۆنەجمەدین : ئەگەرمەبەست جاڕدانی ئاشبەتاڵی بزوتنەوەی چەکدارییەکەیە، بەڵی، هەرەس و نسکۆ کارێکی حەتمی بوو.

 

ئەو شکستە نە بە مەلامستەفاو نە بە کەسێک و سەرکردەیەکی دیکە بەری پێ دەگیرا! وەک پێشتر وتم، خەسڵەت و ماهیەتی ئەم بزوتنەوەیە، ئەو فاکتەرانەی کە دەیانبزوواند، ئەوهێزەی کە ڕێبەرایەتیی دەکرد، ئەوپەیوەندیە دەرەکییانەی سەرکردایەتی بزوتنەوەکە لەگەڵ  دەوروبەری خۆی و وەڵاتانی ناوچەکە، هەرهەموویان پێکەوە، ڕێڕەویان بەرەو هەرەس و شکست دەبرد!.

 

من پێموایە ئەگەر مەلامستەفا کە بڕیاربەدەستی سەرەکی بوو، کەڵەوەکێشیشی کردبا، تەسلیم نەبووبا، دیسان کۆتاییەکە، جگە لە تراژیدیایەکی خوێناوی هیچی دیکە نەدەبوو!

 

 

،،

لەڕووی فیکر و ڕێباز و ڕێبەرایەتی، هێزی سەرەکیی جووڵاندنی و پەیوەندییەکانی دەرەوەی تەواو نوێ و جیاوازبێت ( کەهەرگیز وەها نەکەوتەوە ).

 

جا بڕیاری بارزانی بۆ ئاشبەتاڵ، وەک ناپاکی و خیانەت دەچێتە مێژووی بزوتنەوەی سیاسیی ئێمە، یاخود وەکوو بڕیارێکی ئەقڵانی لەبزوتنەوەیەکدا کەهیچ ئەقڵانییەتی تێدا نەبوو، ئەوە شرۆڤە و شیکارییەکی قووڵتری گەرەکەو تەنیا کاری مێژوونووسانێکی ئەکادیمیستە کە لە سێبەری هەست و ئیحساسی دەمارگیری و حیزب و بنەماڵەکان بەدوور بن!.

 

دیبلۆماتیک مەگەزین: ساڵی چەندو چۆن پەیوەندیت کرد بە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانەوە؟

 

پشکۆنەجمەدین: کۆتاییی شەستەکان و سەره‌تای هەفتاکانی سەدەی پێشوو، سەردەمی هەڵکشانی فیکر و ڕێبازی چەپ و مائۆیستی بوو، نەک هەر لە کوردستان بگرە لەڕۆژهەڵاتی ناوڕاست و ئەفریقاو  ئەمریکای لاتینیش.

 ئێمە کە ئەندامی پارتیی دیموکراتی کوردستان بووین، دیسان لە بازنەیەکدا هەڵسوکەوتمان دەکرد کە زۆربەی هاوڕێکانمان چەپ و مارکسیست بوون، دیارە هەندێکیشیان پەیوەندییان لەگەڵ کۆمەڵەی مارکسیی لینینیدا هەبوو کە من نەمدامدەزانی و ڕێخراوەکەشم نەدەناسی. پاش هەرەس و لەکۆتاییی ساڵی هەفتاو پێنجدا یەکێک لەهاورێکانم پەیوەندی بۆکۆمەڵە لەگەل گرێدام و ئیدی سەرقاڵی کاری نهێنیی کۆمەڵە بووین.

 

ئەو ساڵە، من خوێندکاری زانکۆی سلێمانی بووم، خەباتی ژێر زەمینیی من، وێڕای لەنێو خوێندکارانی زانکۆ، لە شاری هەڵەبجەش بە ردەوامی هەبوو، بەتایبەت سەروبەندی هەڵگیسانەوەی شۆرشی چەکداری، کە ئەرکی ئێمەی ڕیزەکانی خوارەوەی کۆمەڵە، تەنیا پڕوپاگەندەو ڕیکلامکردن بووبێت بۆ پێیویستیی بزوتنەوەیەکی چەکداریی نوێ کە دابڕانێکی تەواوی لەگەڵ شۆڕشی ئەیلول هەبێت! واتە لەڕووی فیکر و ڕێباز و ڕێبەرایەتی، هێزی سەرەکیی جووڵاندنی و پەیوەندییەکانی دەرەوەی تەواو نوێ و جیاوازبێت ( کەهەرگیز وەها نەکەوتەوە ).

 

ئەنجامی خەبات و تێکۆشانی ئەوێ ڕۆژێی ئێمەو هاوڕێیکانمان ( کەبەداخەوە زۆرینەیان لەموسڵ ئیعدام کران، یاخود لە شاخ شەهیدبوون )، هەرچیەک بووبێت و بە هەرکوێیەک گەیشتبێت، دەبێ بڵێم کارێکی سەخت و نەک هەرتەمەن و چارەنووسی خۆمان، بگرە ئاساییش و ژیانی خێزان و بنەماڵەکانیشمان کەوتنە گێچەڵی بەعس و مەترسیەکانییەوە.

 

ئێمە سەربەنەوەیک بووین کە بەشێکی ئەو نەوەیە، لەپاشی نسکۆ و چۆڵکردنی سەنگەرەکانی موقاوەمەتی خەڵکی کورد،  بە ڕەنج و ماندووبوون و خوێنی خۆیان، سەنگەرەکانیان لەنوێ ڕا ئاوەدان کردەوە، بەرهەمی ئەم خەبات و تێکۆشان و قوربانیدانە ، هەرچی بووبێت و بۆ هەرکەسێک بووبێت ، هیچ لەوڕاستیە کەم ناکاتەوە کە ئەم پۆلە خەباتکارە خۆنەویستە، نەخشەیەکیان لەمێژووی موقاوەمەتی هاوچەرچی خەڵکی کورد، سازاند.

 

 

دیبلۆماتیک مەگەزین : ئەو کتێبەی کە پشکۆنەجمەدینی پێ ناسراوە، " ئەزموون و یادە" کە یادەوەرییەکانی خۆت باس دەکەیت، بەڵام ئەوەی جێگی سەرنجە لە پێشەکیی کتێبەکەدا باسی ئەوە دەکەیت کە ئەم کتێبە باس لە دیوە گەشاوەکەی شۆڕش ناکات، بەڵکو دیوە تاریکەکەی شۆڕش دەبینێ. بۆچی لە ئەزموون و یاددا، زیاتر دیوە ڕەشەکەی شۆڕشی کورد باس دەکەی؟

 

 

پشکۆنەجمەدین: ئەزموون و یاد، یادەوەرییەکانی من و نەوەیەکە کە لە سەختترین و دژوارترین دۆخی سیاسیی کورددا، تێکەڵ بە پرۆسەی خەبات و تێکۆشان بووین و هەموو گەنجییەتیی خۆمانمان نەزری مەسەلەی میللەتەکەمان کرد، هەموو خۆشەویستییەکانمان بە خۆشەویستیی خاک و خەڵک گۆڕییەوە.

ئەوکتێبە کە ئێستا، چاپی شەشەمی لە چوار بەرگدا، لەبەردەستی خوێنەردایە، باسی لە زۆر مەسەلەی فیکری و سیاسی و خەباتی چەکداریی کورد کردووە و زۆر لایەنی گەشی ئەو بزووتنەوەیەشی باس کردووە! بەڵام ئەوەی من گوتوومە (جەختکردن لەسەر لایەنە ڕەش و نەرێنییەکانی شۆڕش)، بێ مەبەست نییە. من گەرەکم بووە واقیعی ڕاستەقینەی شۆڕش و کارەسەتەکانی کە بەشێکی خۆمان خولقاندوومانن، بە نەوەی ئێستا و ئاییندەی کورد نیشان بدەم.

من دەمەوێت بڵێم: ئەم دۆخە سیاسییە نەخوازراو و پۆخڵەی کوردی تێدا دەژی، لەو ئاوە لێڵەوە سەرچاوەی گرتووە، من لەوێشدا گوتوومە:(لە ساتێکدا بەعس سەرقاڵی لەناوبردنی ئێمەی کورد بوو و لە هەوڵی تاکبڕکردنماندا بوو، ئێمە یەکتریمان دەبڕییەوە و دەسڕییەوە!)

،،

 ئەو دۆزەخەی حیزبی کوردی پاشی ڕاپەڕین بۆ کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان و بزووتنەوەکەی خولقاند، وێنەیەکی گەورەتری ئەو دۆخەیە کە لە شاخدا خولقاندبوومان!

بەڵێ من جەختم لە خەم و ئازاری میللەتێک کردووەتەوە و لە دۆزەخێک قسەم کردووە، کە ئێمە بۆ خۆمانمان تاو دابوو!

من دەخوازم کە ئەم نەوەیە، لەوە تێبگات کە هەمیشە پاراستنی قەڵەمڕەوی دەستەڵاتی حیزب لە سەرفرازیی میللەتێک گرنگتر بووە!

ئەو دۆخ و هەلومەرجە دژوارەو ئەو دۆزەخەی حیزبی کوردی پاشی ڕاپەڕین بۆ کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان و بزووتنەوەکەی خولقاند، وێنەیەکی گەورەتری ئەو دۆخەیە کە لە شاخدا خولقاندبوومان!

 

 

دیبلۆماتیک مەگەزین: چۆن تەماشای ناکۆکی و ململانێکانی نێوان شۆڕشی ئەیلوول و نوێ دەکەیت؟ ئایا ململانێی فیکری و ئایدۆلۆژی بوو یان شەڕی دەستەڵات و جوگرافیا؟

 

پشکۆنەجمەدین : لێم گەڕین تا من بۆ یەکەم جار، پێشگری "شۆڕش" لە "ئەیلوول" و "نوێ" بکەمەوە و لە شوێنەکەی "بزووتنەوە" دابنێم! پێم وایە، ئەم دوو بزووتنەوەیە لە چەمکی "شۆڕش"دا جێگایەک ناگرن و لە نێوەڕۆکیشدا دابڕانێکیان لەخۆ نەگرتووە. بزووتنەوەیەک کە لە سەرەتای شەستەکانەوە، لە فۆڕم و شێوازی جیاوازدا، بە ڕەنگ و دەنگی هەندەکجاران یەک و جاروبارێکیش جوداوە، بە ناکۆکی و ململانێی هەندەکجار گەرم و جارجارێش ساردەوە، بە ڕێگاوەیە و بە ئێرە گەیشتووە!

نێوەڕۆکی ناکۆکییەکان، زۆرجاران لە فیکر و بەرنامەی جیاوازەوە ئاڵێنراون و لە خزمەتی دەستەڵات و جوگرافیادا بەکار هێنراون!

بزووتنەوەی ناسیونالیزمی کورد، کە هەر لە سەرەتاوە و ئێستاش بزووتنەوەیەکی ناکامڵ و پەرتەوازەیە، خەسڵەتەکانی دەستەڵاتخوازیی گرووپ و بنەماڵە، بە ئاقارێکی نەخوازراودا دەیبزوێنن!

جوگرافیا/دەستەڵات، دوو پانتایین کە سیاسەتی کوردی لەوێدا کاری کردووە ئەمێستاش کار دەکات.

دەبێ ئەوەش ڕوون بێت کە چەمکی جوگرافیا - دەستەڵات لە کوردستاندا، لە ماوەی زیاتر لە نیوسەدەدا، گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووەو لە دۆخی ئێستای کوردستانی نیمچە ئازاددا، هەم دەستەڵات و هەم جوگرافیا، مانا و مەغزا کۆنەکانی زەمەنی شاخیان لەدەست داوە و دەستەڵاتی نەوت و کۆمپانیا جێگای گرتوونەتەوە.

 

 

دیبلۆماتیک مەگەزین : ناکۆکیەکانی نێوخۆی کۆمەڵە چی بوو ئایە ناکۆکی فیکری بوو، یان ناکۆکی بوو لەسەر پۆست و دەسەڵات؟

 

 

پشکۆنەجمەدین: کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان، وەکو ڕێکخراوێکی چەپی مارکسیست لینینیستی، لەسەرەتای دامەزراندنییەوە، یەکێتیی فیکریی تێدا نەبووەو هەڵگری کۆمەڵێک ئیشکالاتی فیکری بووە و ئەم ناکۆکییانەش، بەپێی سەردەم و قۆناغە جیاوازەکانی تەمەنی خەبات و تێکۆشانی، گۆڕانکارییان بەسەردا هاتووە.

 لە ساڵانی سەرەتادا، ساتێک کۆمەڵە بە نهێنی کاری کردووە، لەنێو ڕێبەرانی کۆمەڵەدا، ستراتیژی سیاسیی ڕێکخراوەکە ڕوون و ئاشکرا نەبووە، ڕەنگە کێشەی یەکەم، مەسەلەی جوگرافیای دامەزراندنی حیزب بوو یەکێتیی ڕێکخراوەییی کرێکارانی کوردستان و عێراق بوو بێت. بە واتایەکی تر، حیزبی پێشڕەو بۆ کرێکارانی کوردستان دروست دەکرێت یاخود بۆ هەموو کرێکارانی عێراق؟ ئەمە کێشەیەک بووە، لە دامەزراندنی ڕێکخراوەکەوە، واتە لە ساڵی 1970وە تا ساڵی1972 درێژەی هەبووە.

ئەوە مەسەلەی عێراقیبوون و کوردستانیبوونی کۆمەڵەیە کە پاشتر و بە مەبەست، لەژێر ناوی عێراقچی و کوردستانیدا زیندوو دەکرێتەوە. ساڵی 1972، بە شێوەیەکی دیموکراتییانە و بێ بەکاربردنی زەبر و توندوتیژی، ئەم کێشەیە لە دەروونی کۆمەڵەدا یەکلا دەکرێتەوە و هەموو ئەوانەی کە بڕوایان بە حیزبی سەرتاسەری عێراقی هەبوو، لە کۆمەڵە دەکشێنەوە و کۆمەڵە دەبێتەوە کۆمەڵەی مارکسی لینینی کوردستانی عێراق. بەشێک لەو سەرکردە و کادرانەی کە بڕوایان بە حیزبی عێراقی هەبوو و وازیان لە کۆمەڵە هێنا، ئێستاش لە ژیاندا ماون(فواد قەرەداخی، ئەشرەف تاڵەبانی، "فازیلی مەلامەحموود" شەهید بووە.... و  ....هتد.)

،،

پاش دەستپێکردنەوەی بزووتنەوە چەکدارییەکە سەر هەڵدەدات و ئیدی پاش ئازادکردنی سەرکردە و کادرەکانی کۆمەڵە و وەشاخ کەوتنیان، باڵا دەکات و بەهێز دەبێت.

مەسەلەی تیوری سێجیهانی و مائۆیستیش یەکێک بوون لە ناکۆکییەکانی دەروونی کۆمەڵە، کە دواتر لەسەردەمی شەهید ئارامدا، پاشی زیندانیکردنی ڕێبەرانی کۆمەڵە، یەکلا دەبێتەوە و وردەوردە کارکردی مائۆییزم لە بەرنامە و فیکری کۆمەڵەدا دەسڕێتەوە.

کێشەی نێوان کۆمیتەی هەرێمەکان و گرووپی زیندان، پاش دەستپێکردنەوەی بزووتنەوە چەکدارییەکە سەر هەڵدەدات و ئیدی پاش ئازادکردنی سەرکردە و کادرەکانی کۆمەڵە و وەشاخ کەوتنیان، باڵا دەکات و بەهێز دەبێت.

کێشەی نێوان نەوشیروان مستەفا و کۆمیتەی هەرێمەکان، پاش شەهیدبوونی ئارام و بەسکرتێر بوونی نەوشیروان (کە بڕوای بە مارکسیزم و بەرنامەی کۆمەڵە نەبووە)،یەکێک لەو کێشانە بوو کە بۆ دووکەرتکردنی کۆمەڵە و پاشتر هەڵوەشاندنەوەی ئەو ڕێکخراوە چەپخوازەی لێکەوتەوە.

ئاوا دەبینین، کە ناکۆکییەکان لە سەرەتاوە فیکری و سیاسی بوون و پاشتریش ویستی دەستەڵات و دەستەڵاتخوازیی تێکەڵ دەبێ!

 

 

 دیبلۆمایک مەگەزین: ناکۆکییەکانی ناو کۆمەڵەی ڕەنجدەران کەی تۆختر بوویەوەو تەقییەوە؟

پشکۆنەجمەدین: کۆنفرەنسی یەکەمی کۆمەڵە، مالیمۆس، ساڵی 1980، مەکۆی تۆختربوونەوەی ململانێ و ناکۆکییەکانی دەروونی کۆمەڵەبوو. ناکۆکیی نێوان گرووپی زیندان، کۆمیتەی هەرێمەکان و نەوشیروان مستەفا، لەسەر داڕشتنەوەی فیکر و بەرنامەی کۆمەڵە، سەربەخۆییی ڕێکخراوەیی کۆمەڵە، تۆخکردنەوە یانژی کاڵکردنەوەی خەسڵەتەکانی مارکسیزم لینینزمی ناسنامەی کۆمەڵە و بەلاداخستنی کێشەی دستەڵات و ڕێبەرایەتیکردنی کۆمەڵە، شوێن و پێگەی کۆمەڵە لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورددا، ماک و بنچینەی ناکۆکییەکان بوون کە لە کۆنفرەنسی سێدا، ساڵی 1984، توندتر دەبن و بەرەو تەقینەوەی دەئاژۆن!

خوێنەر دەکارێت بۆ تێگەیشتن لە وردینەی کێشەکان و زەبر وتوندوتیژیی هەڵسوکەوت مامەڵەی نێوان هاوڕێ دوژمنەکان، بۆ (بەرگی دووەمی ئەزموون و یاد) بگەڕێتەوە و لەوێدا سەرجەمی ڕووداوەکان و بەریەککەوتنەکانی نێوان گرووپە دژبەرەکان چنراون و حیکایەتەکان نووسراونەتەوە.

 

author photo

ڕۆژنامەنوس