لەفەیسەڵەوە تا تاڵەبانی

  لەفەیسەڵەوە تا تاڵەبانی

323 خوێندراوەتەوە

 

 

 

 بڕوا کەمال

 

 

 "لە فەیسەڵەوە تا تاڵەبانی" ، یەکێکە لەبەرهەمەکانی  نوسەر و توێژەر د. عادل باخەوان، ئەم کتێبە لەدوو توێ کتێبێکدا خۆی دەبینێتەوە قەبارەی کتێبەکە ١١٩ لاپەڕەیە و ساڵی ٢٠٠٦ ئەم کتێبەی بەچاپ گەیاندوە.

 کتێبەكه‌ توێژینەوەیەکی زۆر جوان دەکات بۆ مێژووی عێراق بەدرێژای حکومەتە یەک لەدوایەکەکانی‌و ، باسی سەره‌تاکانی ڕووخانی ڕژێمی بەعس دەکات کاتێک لەساڵی ٢٠٠٣ ئەمریکا عێراقی داگیر کردو ئەوحکومەتەی لابرد بەزەبری هێز.

پاشان لەسەر ئەوبارودۆخەی ئەوکاتە ئەدوێت کە لەوکاتەدا عێراقی پێیدا تێدەپەڕی هەمووئەو لایەنانەی کە دروستبوون و خۆیان دەپاڵاوت بۆ ئەوەی ببنە هێزی یەکەم لەعێراق .

ئەم کتێبە هەوڵێکە بۆ کارکردن بۆ کەوالیسەکانی عێراقی پۆست سەدام حسێندا لەم کتێبەدا نوسەر هەوڵی داوە کۆدەکانی ئەو گوتارە بکاتەوە کە عێراقی تاڵەبانی دەیبرد بەڕێوە  كه‌ گووتاری دیموکراسیییه‌.

 

،،

ڕاستە سەدام حسێن یەکێکە لە وەحشتیرین دیکتاتۆرەکانی مێژوو، بەڵام ئەوەش ڕاستە کە سەدام حوسەین لەئەڵمانیاو فەڕەنسا و ئەمریکادا لەدایک نەبووەو لەکۆمەڵگایانەدا سۆسیالیزەنەکراوە، بەڵکو یەکێکە لەمنداڵانی عێراق و بەرهەمێکی سروشتی مێژووی ئەم وەڵاتەیە، ئێمە هەڵەدەکەین میتۆلۆژی دەکەین ئەگەر بمانەوێت لەسەدام حوسەین بگەین بەبێ تێگەیشتن  لەمێژووی عێراق.

دیموکراسی چییە؟ دیموکراسی چۆن بینادەکرێت؟ ئەکتەرە گەوره‌کانی عێراقی تاڵەبانی چ جۆرە دیموکراسیەک دەخەنە بازاڕەوە، هاوڵاتی بوون چییە؟ چۆن ئەکرێت کۆنسێپتی هاوڵاتیبوون دابەزێنینە سەرواقع؟

ئەم کتێبە هەڵدانەوەیەکە بۆتێگەیشتن لەو کۆنتێکستە گشتیەی کە کۆی ئەم پرسیارانەى تیادا دروستبووە، هەروەها هەڵدانەوەی بۆ بەرهەمهێنانی زانست لەسەر داهاتوویەک کەبەڕێوەیە داهاتوویەک کەبەشێوەێکی ئەندامی پەیوەستە بەئێستاو ڕابردوی ٣٦٥ ساڵەمانەوه‌.

 

ئەوەی جێگەی سەرنجه‌ لەسەره‌تای کتێبەکە نامەیەکی مەلیک فەیسەڵی داناوە کەمێژووی نامەکە دەگەڕێتەوە بۆساڵی ١٩٣٣ کە باس لەعێراق دەکات و دەڵێت: من بەدڵێکی پڕ لەخەفەتەوە دەڵێم باوەڕموایە کەتائێستاش لە عێراقدا گەلێکی عێراقی بوونی نییە ئەوەی هەیە تەنها چەند گروپێکی خەیاڵییە ئەو گروپانەش خاڵین لەهەر بیرێکی نیشتیمانی، بەپێچەوانەوە ئەو گروپانە بارکراون لەتەقلید و خەرافیاتی ئاینی و هیچ شتێک پێکەوە کۆیان ناکاتەوە. بەردەوام گوێ لەخراپە دەگرن حەزیان لە فەوزایە، ئەو گروپانە هەمیشە ئامادەن بۆڕاپەڕین دژ بەهەموو حکومەتەکان".

 

لەم نامەیەی مەلیک فەیسەڵەوە بۆمان دەرئەوێت کەبەدرێژایی مێژووى عێراق ئەو وڵاتە بوە کە ناکۆکیە سیاسییەکان و مەزهەبیەکان نەیهێشتەوە عێراق  ئارامی بەخۆیەوە ببینێ.

 

ڕاستە سەدام حسێن یەکێکە لە وەحشتیرین دیکتاتۆرەکانی مێژوو، بەڵام ئەوەش ڕاستە کە سەدام حوسەین لەئەڵمانیاو فەڕەنسا و ئەمریکادا لەدایک نەبووەو لەکۆمەڵگایانەدا سۆسیالیزەنەکراوە، بەڵکو یەکێکە لەمنداڵانی عێراق و بەرهەمێکی سروشتی مێژووی ئەم وەڵاتەیە، ئێمە هەڵەدەکەین میتۆلۆژی دەکەین ئەگەر بمانەوێت لەسەدام حوسەین بگەین بەبێ تێگەیشتن  لەمێژووی عێراق.

 

،،

عێراق، هەرلەفەیسەڵەوە تا سەدام حسێن، دەوڵەت بەدەستێکی پۆڵاین لەیەکێتی نیشتیمانی داوە، فەیسەڵ هەر لەسەرەتای دەسەڵاتیەوە عێراقی کرد بەگۆمی خوێن، ئەونامانەی کە بۆ حکومەتی بەریتانیای دەنووسی لەسەر کوردستان و باشووری عێراق هەموویان بۆنی باروت و قەسابخانەیان لێده‌هات نەک هەوڵدان بۆ دروستکردنی یەکێتی نیشتیمانی .

 

 

 

قەیرانەکانی هاوڵاتیبوون لەعێراقی پۆست سەدامدا

هاوڵاتیبوون تێرمێکی سیاسیەو ماوەیەک پێش هەڵگیرسانی شۆرشی فەڕەنسی وەک کۆنسێپت دەردەکەوێت بۆ ئەوەی هەموو مافەیاساییەکان بەسەرجەم ئەندامانی کۆمەڵگەبدات و هەموو ئەندامانی کۆمەڵگە وەک یەک تەماشابکرێت لەلاین یاساوە . گرفتەکانی عێراقی پاش بەعس دەستپێدەکات.

ئەم دەوڵەتە هەرلە٢٣ئوگستی ١٩٢١کەڕۆژی دامەزراندنیەتی لەلایەن بەریتانیەکانەوە تا ٩ ئەڤرێلی ٢٠٠٣کەڕووخانی ڕژێمی بەعس نەیتوانیوە یەکێتی نیشتیمانی عێراقی دروستبکات. بەپێچەوانەوە لەعێراق، هەرلەفەیسەڵەوە تا سەدام حسێن، دەوڵەت بەدەستێکی پۆڵاین لەیەکێتی نیشتیمانی داوە، فەیسەڵ هەر لەسەرەتای دەسەڵاتیەوە عێراقی کرد بەگۆمی خوێن، ئەونامانەی کە بۆ حکومەتی بەریتانیای دەنووسی لەسەر کوردستان و باشووری عێراق هەموویان بۆنی باروت و قەسابخانەیان لێده‌هات نەک هەوڵدان بۆ دروستکردنی یەکێتی نیشتیمانی .

ئەم مێژووە لەخوێن هەموو ئەگەرێکی دروستکردنی ئینتیما بۆنیشتیمانی کوشت لەعێراقی پاش دیکتاتۆری دا ئێمە بەڕوونی چاودێری ئەوە دەکەین کەهەموو ئینتیماکان دەڕۆنە سەر کۆمینۆتی و مەزهەب ئیتینی و خێڵ و گروپی بچوک ئەمڕۆ کەلەعێراقیەک دەپرسیت تۆکێت؟ زۆر بەکەمی وەڵامی من عێراقیمت دەستدەکەوێت زۆربەی زۆری وەڵامی من کوردم من شیعەم من سوننەم شتی لەوجۆرەت دەست دەکەوێت، دیارە ئەمە دەرئەنجامی ئەو پەروەردە مێژوویەیه‌ کە هەشتاساڵە دەوڵەتی عێراقی پەیڕەوی دەکات.

ئێستا گوزارشتی " من عێراقیم لەخەیاڵدانی کۆلێکتیڤی کوردا کەلە%٢٠ دانیشواتوانی عێراق پێک دەهێنن، وەک جۆرێک لەخیانەت بەکوردستان و کوردایەتی تەماشادەکرێت . سووننەکان هەرلەسالی ١٦٣٨وە عوسمانیەسونەکان بەغداد داگیر دەکەن تا سالی ٢٠٠٣ کەڕژێمی بەعس لەسونەکان لەبەغداد شکست دێنێت، واتە بەدرێژای ٣٦٥ ساڵ لەحکوم کردنی عێراق کاریان لەسەر دروستبوونی هەستی یەکێتی نیشتیمانی کردوە  و لەعێراقیان وەک موڵک تەماشاکردوە بەڕەوایان زانیوە وەک کاڵا کڕین و فرۆشتنی پێوەبکەن سووننەکان بەدرێژای ٣٦٥ ساڵ لەبەرێوەبردنی عێراق كوردو شیعەیان وەک خزمەتکارێک تەماشاکردوە و بەپلەی دووی هاوڵاتی حسابی بۆکراوە.

 

 

چۆن عێراق ڕزگار بکرێت لە ٣٦٥ لەهەیمەنەی نێگەتیڤی سونەکان؟

 

نوسەر عادل باخەوان لەم کتێبەكه‌یدا باس لەقەیرانەکانی عێراق دەکات‌و جوابی ئەم پرسە ئەداتەوەبەچری لەکتێبەکەیدا دەڵێت: من لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا کارکردن بەپێچەوانەی ئەم ٣٦٥ ساڵەوە پشێنیار دەکەم و پێموایە چارەسەری ئیدیال تەنها لەوەدایە، تەنها تەواو بەپێچەوانەی ٣٦٥ ساڵ لەحکومکرندی سوننەکان، لەعێراقی پۆستی سووننەدا دەبێت ئیعتراف بکرێ بەهەموو ئەوشوناس و ئینتیمایانە بکات کەلەماوەی ٣٦٥ ساڵ سونەکان ویستویانە لەناویان بەرن هەمووشوناسەکان بەبێ جیاوازی دەبێت، سوننەکانیش قەناعەت بکەن کەئەوانیش هەڵگری شوناسێکن لەشوناسەکان، دروستکردنی  عێراق بەمشێوەیە دەکرێت ناوی بنێن عێراقی گەرەنتیەکان .

 

 

هەمووئەمانەو چەندین بابەتیتری گرنگ لەم کتێبەدا باس کراوە کە خۆی لەکۆمەڵێک ناونیشانی گرنگ دەبینێتەوە، لە وەی کە عێراق لە دیکتاتۆریەتی کەمینەوە بۆ دیکتاتۆریەتى زۆرینە، ئەمانە زۆر بە چڕی نوسەر باسی کردوە، کێشەکانی ئەوکاتەی کە یەکەم کابینەی حکومەت دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس دروست کرا باس دەکات و دەچێتە قوڵایی پرسەهەستیارەکانەوە، لەدوای خوێندنەوەی ئەم پەرتووکە لەوە تێدەگەیت کە عێراق هیچ کاتێک ئەو وڵاتە نییە کە بووبێتە نیشتیمانی تاکی عێراقی وەک تۆبی دۆج لەکتێبی عێراقی داتاشراودا دەڵیت " عێرقمان کرد بەدەوڵەت بەڵام نیشتیمان نییە، بۆیە عێراق هیچ کاتێک یاساکانی دەوڵەتبوونی بەسەردا ناچەسپێت، چونکە هیچ کاتێک عێراق لەنێوخۆیدا نەبۆتە خۆشبەختی بۆگەلەکەی.

 

 

author photo

ڕۆژنامەنوس