لە نێوان ڕۆژئاواو قوبرسدا

لە نێوان ڕۆژئاواو قوبرسدا

451 خوێندراوەتەوە
د. خامۆش عومەر عەبدوڵا
 
ئەمڕۆ ئەردۆگان ڕایگەیاند کە "ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لە سوریا هاوشێوەی ئۆپەراسیۆنەکانی ئاشتی لە ساڵی 1974 لە قوبرس گرنگە".
بەراوردکردنی ڕۆژئاوا و قوبرس بەراوردێکی نالۆژیکیە، چونکە بارودۆخی ئەو دوو کیانە بە تەواوی لە یەکتری جیاوازن، بەڵام ئەو قسانە لە ڕووی سیاسیە ئامانجی تری لە پشتەوەیە.
لە ساڵی (1963)ەوە شەڕی ناوخۆیی لە نێوان تایفەکانی دوورگەكه دەستی پێکرد، تاوەکو دەخالەتکردنی تورکیا لە ساڵی 1974 بەردەوام بو و، حکومەتیش بۆ دوو حکومەتی جیاواز دابەش بوو.
 
نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پارێزگاریکردن لە ڕاگرتنی شەر، هێزی ئاشتی پارێزیان بۆ دوورگەی قوبرس ڕەوانەکرد.
لە دوای ساڵی 1963 بەدواوە، ئیدارەیەکی تورکی سەربەخۆیی کاتی لە باکوری دوورگەکە لە ژێر ناوی جیاواز پێکهێنرا: لە ساڵی (1964-1967) لەژێر ناونیشانی "کۆمەڵە گشتیەکان"، لە ساڵی (1967-1974) "ئیدارەی کاتی قوبرسی تورکی"، لە ساڵی (1974-1975) "ئۆتۆنۆمی ئیداری قوبرسی تورکی"، لە کۆتایشدا لە ساڵی (1975-1983) "یەکێتی دەوڵەتی قوبرسی تورکی".
 
لەوەتەی دەخالەتی عەسکەری تورکی لە ساڵی 1974ەوە لەو دوورگەیە کراوە، بە حوکمی ئەمری واقع بۆ دوو بەش دابەش بووە: بەشی باشوری قوبرسی یۆنانی و، بەشی باکوری قوبرسی تورکی، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی (جگە لە تورکیا) دانی بە حکومەتی قوبرسی یۆنانی ناوە لەباشور لەژێرناوی "حکومەتی کۆماری قوبرس".
لە دوای ساڵێک لە دەخالەتی تورکیا، دەوڵەتی قوبرس لە 15 نوفمبری 1983 لە باکور ڕاگەیەندرا، ئەو دەوڵەتەش (37%)ی باکور پێکدەهێنێت.
 
ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتوەکان، بڕیارێکی لەو بارەیەوە دەرکرد، ئاماژەی بەوەدا کە ئەو کردەوانە زیان پڕۆسەی دانوستاندنەکان دەگەیەنێت. لە بڕیارەکەیدا کە ژمارە (541)ی ساڵی 1983یە، ڕاگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆ لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکی قوبرسی بە "پوچەڵ لەڕووی یاساییەوە" وەسف دەکات، بە پێچەوانەی ڕێککەوتنامەی دامەزراندنی دەوڵەتەکەو ڕێککەوتنامەکانی تر دادەنێت.
هەروەها کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان داوای لە هەموو وڵاتانکرد، کە دان بەو دەوڵەتە نەنێن. لەو بارەیەشەوە بڕیاری کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان (37/253) لە ساڵی 1983 داوای "پاشەکشەکردنی هەموو هێزە داگیرکەرەکان دەکات لە کۆماری قوبرس".
 
هەروەها لێژنەی وەزیرانی ئەنجومەنی ئەوروپا ڕایگەیاند "کۆماری تورکی باکوری قوبرس لەڕووی یاساییەوە ناتەواوە".
ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتوەکان، لە بڕیاری ژمارە (550)ی ساڵی 1984، دووبارە بانگەشەی بۆ هەموو وڵاتانی دونیاکرد، کە دان بە "کۆماری باکوری قوبرسی تورکی" نەنێن چونکە "بەگوێرەی ڕێوشوێنی جیابوونەوە درووستبووە"، هەروەها بانگەشەی هەموو وڵاتانی کرد "کەبەهیچ شێوەیەکی لەشێوەکان، هاوکاری، یا ئاسانکاری ئەو کیانە جیابووە نەکەن".
 
ئەو وتەیەی ئەردۆگان خۆی لە خۆیدا دان پیانانە بە داگیرکاری جا لە ژێر هەر ناونیشانێکدا بێت، هاوشێوەی قوبرس. بەڵام مەترسیەکەی لەوەدایە سەرباری بڕیارە نێودەوڵەتیەکان، تاوەکو ئێستا ئەو داگیرکاریەی بە قوبرس بەردەوامی هەیە، ئایا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئامادەیە ئەزموونی قوبرس لە باکوری سوریا دووبارە بکاتەوە؟، ئەستەمە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی مێژووی قوبرس جارێکی تر لە ڕۆژئاوا دووبارە بکاتەوە، چونکە وا دیارە تورکیا مەبەستی مانەوەیە، یا جێگیرکردنی گروپەکانی نزیک لە خۆیەتی لەو ناوچانە، بەمەش دەیەوێت و دیفاکتۆیەک بخوڵقێنی، کە لەمەودای نزیک سڕینەوەی ئاسەوارەکانی ئاسان نەبێت.
ئەوەی تورکیا ئامانجیەتی لەو داگیرکاریە، داڕشتنەوەی سەرلەنوێی نەخشەی جوگرافی سوریایەوە، گۆڕینی دیموگرافیای ناوچەکەیە، بەشێوەیەک کە یەکگرتووی هەرێمی ڕۆژئاوا بپچڕێنێت و، بەمەش داخوازی کورد بۆ هەر داواکاریەکی ڕەوا لە نێو دەستوری داهاتووی سوریا ئەستەم بکات.