لە لوبنان چی ڕوو دەدات؟

لە لوبنان چی ڕوو دەدات؟

500 خوێندراوەتەوە

ماوەی چوار ڕۆژە خۆپیشاندانەكانی لوبنان بەردەوامە

داوای ڕووخاندنی حكومەتی لوبنان و بنەبڕكردنی گەندەڵی و باشتركردنی دۆخی ئابوری وڵات دەكەن، ئەو ماوەیەی سەعد حەریری دیاریكرد بوو بۆ وەڵامدانەووی چاكسازی تەنها ٤٨ كاتژمێری ماوە.

لەسەر ئاستی هێزە سیاسییەکانیش وەلید جونبوڵات سەركردەی دورزییەكان و سامی جومەیلی سەرۆكی پارتی كەتائیبی مەسیحی و سەمیر جەعجەعی سەرۆكی پارتی هێزە لوبنانییەكان پشتیوانی خۆپیشاندان دەكەن و حیزبوڵا بە بەرپرسیاری خراپی دۆخی ئەمنی و سیاسی و ئابوری لوبنان دەزانن.

كێشەكان چۆن تەقینەوە؟

,,

بەپێی ڕێكەوتنامەی " تائیف" كێكی دەسەڵات دابەشكرا

لوبنان لە دوای سەربەخۆیی كەوتە ناو شەڕی ناوخۆو تیرۆری سیاسییەوەو لە ساڵانی ١٩٨١ تا ١٩٨٩ لەشەڕی ناوخۆدا بوو لە نێوان مەسیحی و سوننە و شیعەكان و

دواتر بەپێی ڕێكەوتنامەی " تائیف" كێكی دەسەڵات دابەشكرا، بەجۆرێك سەرۆك وەزیران بۆ سوننەو سەرۆك كۆمار بۆمەسیحی و سەرۆكی پەرلەمان بۆ شیعەو كورسییەكانی پەرلەمانیش بەسەر پێكهاتەكاندا دابەشكرا، ئەم ڕێكەوتنە تا ئێستا كاری پێدەكرێت.

بەپێی ڕێكەوتنەكە جۆرێك لە هاوسەنگی لەنێوان هێزو ئاین و بەرە جیاوازەكاندا دروست بوو، بەهۆی ئەوەی لوبنان لەژێر دەسەڵاتی سوریادا بوو لە ڕویی ئەمنی سەربازییەوە جۆرێك لە هێمنی لەوڵاتەدا دروست بوو و هێزە سیاسییەكان لە چەك داماڵدران، بەڵام بەهۆی هێرشی ساڵی ١٩٩٩ی ئیسرائیلەوە ئەو هاوسەنگی هێزە تێكچوو، بەهۆی ئەوەی حیزبوڵا بەهاوكاری سوریا بەرەی بەرگری دروستكردو هێزێكی چەكداری گەورەی دروستكرد.

ئەمەش بووە هۆی ناڕەزایەتی لایەنەكانی تری لوبنان و هێزە ناوچەییەكان، چونكە فەرەنسا پشتیوانی مەسیحییەكانەو سعودیەو ئیماراتیش پشتیوانی سونەكان و ئێران و سوریاش پشتیوانی شیعەكان( حیزبوڵا و بزوتنەوەی ئەمل)ن.

دوای تیرۆركردنی ڕەفیق حەریری سەرۆك وەزیرانی لوبنان لە ساڵی٢٠٠٥ شۆڕشی برنج( الارز) سەری هەڵدا دژی سوریا، چونكە سوریا بەوە تۆمەتبار كرا كە لە پشت تیرۆركردنی ڕەفیق حەریرییەوە بووە.

بەهۆی فراوانبوونی خۆپیشاندانەكانەوە بە پێی بڕیار ١٥٥٩ ئەنجومەنی ئاساییشەوە دەسەڵاتی سەربازی سوپای سوریا ( ١٩٦٧- ٢٠٠٥) لە لوبنان كۆتاییهات و سوپای سوریا لە لوبنان كشایەوە.

ئەم كشانەوەیەی سوپای سوریا حیزبوڵا بە كودەتای سوننەو مەسیحییەكان ناویبرد، بە هێزی سەربازی چووە ناو بەیروتی پایتەخت و دەستی بەسەر ناوچەی باشوری بەیروت (الضاحية الجنوبية) گرت بە بیانووی پاراستنی شیعەكان.

ئەم هەنگاوەی حیزبوڵا ئیسرائیلی توڕەكردو لەساڵی ٢٠٠٦ هێرشی كردە سەر لوبنان و شەڕی ئیسرائیل و حیزبوڵا دروست بوو، دوای چەند مانگێك لەشەڕ، ئیسرائیل شكستی هێناو ناچار بوو بكشێتەوە، ئەم هێرشەی ئیسرائیل حیزبوڵای زیاتر بەهێز كرد و ئێران بەتەواوی دەستی بەسەر لوبناندا گرت.

دۆخی ئێستای لوبنان

لوبنان لە دوای سەربەخۆییەوە تا ئێستا لە لایەن چەند بنەماڵەیەك و هێزێكەوە بە ڕێودەبرێت كە هەریەكەیان دەستی بەسەر ناوچەیەكی جوگرافیدا گرتووەو خاوەنی ئابوری خۆیانن و بەجۆرێك حەوت دەوڵەتیان لەناو یەك دەوڵەتدا دروستكردوەو هیچ كەسێك تەنانەت سوپای لوبنانیش بەبێ ڕەزامەندی ناتوانێت بچێتە سنور ناوچەی هێزی ئەو لایەنانەوەو خاوەن هێزی چەكدارین كە ئەوانیش بریتین لە( خێزانی جونبوڵات و حەریری و جومەیل و نەسروڵا وئەمەل و مارۆنی و ئەرمەن و میشێل عونە).

ئەمەش وایكردووە كە حكومەت لاوازبێت و گەندەڵیەكی زۆر لەناو حكومەتدا هەبێت و بەناچاری پەنا بۆ زیادكردنی باج ببرێت لەسەر هاوڵاتیان، بەجۆرێك لە چەند هەفتەی ڕابردوودا سەعد حەریری سەرۆك وەزیران باری نائاسایی ئابوری ڕاگەیاندو بڕیاریدا باج زیادبكات و چەند جۆرێك باجی نوێ بەسەر خەڵكدا بسەپینێت، لەوانە سەپاندنی باج لەسەر بەكارهێنانی واتس ئەپ و مەسنجر.

ململانێكانی بەرەی ئێران و ئەمەریكا لە لوبنان

,,

نەسروڵا هەڕەشەی ده‌كات و ده‌ڵێت پێوویستە ئەوانەی بەرپرسن لەم. دۆخە دادگای بكرێن

ئەگەر بەشێك لە كێشە ئابورییەكانی لوبنان كەڵەكە بووی چەند ساڵی ڕابردوو بێت كە لە ئەنجامی گەندەڵی و خراپ بەڕێوبردنی دەسەڵاتەوە بووە، ئەوا هۆكاری تەقینەوەی كێشەكان لەم كاتەدا پەیوەندی بە ململانێی بەرەی ئەمەریكاو ئێرانەوە هەیە.

چونكە مانگی ڕا بردوو ئەمەریكا كۆمەڵێك سزای توندی بەسەر حیزبوڵادا سەپاند كەمەش بووە هۆی مایە پوچ بوونی ژمارەیەك لە بانك و ناوەندە داراییەكانی لوبنان، كە دیارترینیان بانكی جەمال ترێست (jTB)،هەروەها سزاكان بەتەنها پێگەی ئابوری حیزبوڵای لاواز نەكرد، بەڵكو ئابوری لوبنانیشی توشی داڕمان كرد، چونكە حیزبوڵا خاوەنی یەك لەسەر سێی ئابوری لوبنانەو ئەمەش وایكرد نرخی لیرەی لوبنانی بەڕێژەی سەدا ١٩% دابەزێت و داهاتی گشتی حكومەت ڕووبەڕووی كورت هێنان ببێتەوە.

لە ڕووی سیاسیشەوە لە دوای نزیكەی دوو ساڵ لە هەڵبژاردن حكومەتی ئێستای لوبنان پێكهات بەڵام لەژێر نفوزی ئێراندا، چونكە ئێران میشێل عەونی وەك سەرۆكی حكومەت و نەبیە بەری وەك سەرۆكی پەرلەمان سەپاند بەسەر لوبنانیەكاندا، كە زیاتر لە سێ دەیەیە حكومی لوبنان دەكەن.
ئەمەش وایكرد كە حكومەتێكی لاواز دروست ببێت و ئێران لە ریگەی حیزبوڵاوە دەست بەسەر دەسەڵات و بڕیاری سیاسیدا بگرێت كە ئەمە نیگەرانی زۆری فەرەنساو ئەمەریكا و سعودیەی لێكەوتەوە.
بۆیە خۆپیشاندانەكان ئەگەرچی لە ڕوو كەشدا بە هۆی خراپی دۆخی ئابوری و گەندەڵی و بێ ئومیدبوونە لەم دەسەڵاتدارانەی ئێستای لوبنان.
بەڵام ئەوەی لەپشت خۆپیشاندانەكانەوەیە، ئەمەریكایە، چونكە دەیەوێت وەك چۆن ساڵی ٢٠٠٥ لە ڕێگەی خۆپیشاندانەكانی شۆڕشی برنجەوە سوریا لە لوبنان دەرپەڕێنرا، ئاواش لە ڕێگەی خۆپیشاندانەوە دەسەڵاتی ئێران لە لوبنان سنور دار بكرێت و حكومەتێكی بەهێز دروستبكرێت كە توانای لە قاڵبدانی حیزبوڵای هەبێت.

ئەگەرە چاوەڕوانكراوەكان

دوو ڕۆژ پێش ئێستا سەعد حەریری سەرۆكی حكومەت ٧٢ كاتژمێری بۆ لایەنە سیاسیەكان دیاریكرد تا ڕەزامەندی لەسەر پرۆژەی چاكسازی دەرببڕن و ئێستا مۆڵەتەكە كەمتر لە ٤٨ كاتژمێری ماوە.

چەند هێزێكی سیاسی كشانەوەی خۆی لە حكومەت ڕاگەیاندوەو پارتی هێزە لوبنانییەكان چوار وەزیرەكەی لە حكومەت كێشایەوەو پارتی ئیشتراكی كە وەلید جونبوڵات سەرۆكایەتی دەكات و پارتی كەتائیب كە سامی جومەیل سەرۆكایەتی دەكات داوای دەستلەكار كێشانەوەی حكومەت دەكەن.

حیزبوڵاش لەسەر زاری حەسەن نەسروڵاوە ڕایگەیاند كە خۆپیشاندانەكان هەڕەشەیەكی گەورەیەو ئەوانیش دەتوانن خۆپیشاندەر بهێننە سەر شەقام ئەگەر خۆپیشاندانەكان كۆتای نەیەت، نەسروڵا هەڕەشەی ئەوەشی كرد كە پێوویستە ئەوانەی بەرپرسن لەم. دۆخە دادگای بكرێن كە مەبەستی سەعد حەریری بوو.

هەرچی میشێل عۆنی سەرۆك كۆماریشە كەسەر بەبەرەی ئێرانە، خۆپیشاندانەكانی بە گێرەشێوێنی ناوبردو ڕایگەیاند كە كودەتای سپی قبوڵ نەكراوە.

بەڵام سەرەڕای ئەم لێدوان و شەڕە دەنوكەی سیاسیەكان، پێموایە كە حكومەتی لوبنان، هەڵدەوەشێنرێتەوەو حیزبوڵا بێ پارێزەر دەمێنێتەوەو ئیسرائیلیش هێرشەكانی بۆسەر حیزبوڵا دەست پێدەكات، چونكە ئەم دۆخەی ئێستای لوبنان بۆ ئەمەریكاو ئیسرائیل و سعودیە قبوڵ نەكراوەو چیتر ڕێگە بە ئێران نادەن دەسەڵاتی ڕەهای بەسەر لوبناندا هەبێت.

د. سەنگەر سەید قادر ــ دیبلۆماتیک مەگەزین

 

author photo

لێكۆڵەر لە ناوەندی ئیمارات بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی