جوله‌كه‌كانى سلێمانى خاوه‌نى چ پیشه‌یه‌ك بوون؟

جولەکە لە کوردستانەوە بۆ ئیسرائیل

جوله‌كه‌كانى سلێمانى خاوه‌نى چ پیشه‌یه‌ك بوون؟

634 خوێندراوەتەوە

 داناز عەبدولڕەحمان

 

کوردە جوولەکەکان، ئەو هاوڵاتییە کوردانەن کە ئێستا لە ئیسرائیل ژیان بەسەر دەبەن و لە ناوەڕاستی سەدەی رابردودا لە بەشە کوردییەکانی عێراق و ئێران و تورکیا ژیانیان بەسەر بردوەو پاش دروستبونی دەوڵەتی ئیسرائیل، بەرەو ئەو وڵاتە کۆچیان کردووە.

ئەوان لە ئێستادا لە روی ژمارەوە ڕوو لە هەڵکشان دەکەن و لە دروستکردنەوەی پەیوەندیدان لەگەڵ کوردانی پارچەکانی کوردستان، بەتایبەت لەئێستادا پەیوەندی لەنێوان کوردانی باشور و کوردانی تەلئەبیبدا پتەوترە، بەپێی گێڕانەوە مێژوییەکانیش، بەشێکی دیاری کوردانی جولەکە لە کوردستانی باشورو بە تایبەت لە ناوچەکانی سلێمانیدا بوون، بە جۆرێک کە گەڕەک و بازاڕو سامانی تایبەت بە خۆیان هەبووە.

 

،،

به‌ڵام ئه‌م سه‌رژمێریه‌ش ته‌نها هه‌نگاوێکی سه‌رپێی بووه‌و جۆرێكبووه‌ له‌ کاری خه‌مڵاندن و مه‌زه‌نده‌کاری به‌ مه‌به‌ستی باج سه‌ندن و سه‌ربازگرتن ئه‌نجام دراوه‌.

 

جولەکە پێش کۆچکردن لەم ناوچەیە

کوردستان به‌ گشتی و شاری سلێمانی به‌تایبه‌تی، له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی عوسمانیه‌کاندا هیچ ئامارو سه‌رژمێرێکی دانیشتوانی تێدا ئه‌نجام نه‌دراوه‌، تا نیوه‌ی یه‌که‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م، له‌ ساڵی 1831ز دا، یه‌که‌م سه‌رژمێری به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، به‌ڵام ئه‌م سه‌رژمێریه‌ش ته‌نها هه‌نگاوێکی سه‌رپێی بووه‌و جۆرێكبووه‌ له‌ کاری خه‌مڵاندن و مه‌زه‌نده‌کاری به‌ مه‌به‌ستی باج سه‌ندن و سه‌ربازگرتن ئه‌نجام دراوه‌.

وێڕای ئه‌م پشت گوێخستنه‌، گه‌ڕیده‌ و بێگانه‌کان و پیاوانی سه‌ر به‌ داموده‌زگاکانی به‌ریتانیا له‌م وڵاته‌دا، باسیان له‌ ژماره‌ی دانیشتوانی سلێمانی کردووه‌، له‌وباره‌یه‌وه‌ به‌پێی به‌ڵگه‌نامه‌‌ مێژوییه‌کان، ریچ كه‌ ساڵی‌ 1820 هاتۆته‌ سلێمانی‌ واته‌ 26 ساڵ پاش دروستكردنی‌ شاره‌كه‌، ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ به‌ ده‌ هه‌زار كه‌س خه‌مڵاندوه‌ دوای‌ ئه‌وه‌ ده‌ڵێت: سلێمانی‌ (2000) ماڵی‌ ئیسلام، (120) ماڵه‌ جوله‌كه،‌ (9) ماڵی‌ دیانی‌ كلدانی،‌ (5) ماڵی‌ ئه‌رمه‌نی‌ تیا بووه‌، به‌وه‌ش كۆی‌ ماڵه‌كان ئه‌كاته‌ (2144).

 

ئه‌گه‌ر هه‌رماڵێك به‌ پێنج كه‌س دابنێین ئه‌كاته‌ (10720) كه‌س، به‌گوێره‌ی‌ ساڵنامه‌ی‌ عوسمانی‌ ساڵی‌ 1907 ژماره‌ی‌ دانیشتوان (8702) موسڵمان و (360) نا موسڵمان كه‌ ده‌كاته‌ (8963) كه‌س.

هاوکات (مێجه‌رسۆن) له‌ راپۆرتی ساڵانه‌دا له‌ساڵی 1919، باس له‌ ژماره‌ی دانیشتوانی سلێمانی ده‌کات و له‌ ساڵی 1830دا به‌ (10) هه‌زار که‌س ده‌یخه‌مڵێنێت، به‌ڵام له هه‌مان راپۆرتدا ژماره‌ی دانیشتوانی سلێمانی له‌ 1914دا به‌ (20) هه‌زار که‌س مه‌زه‌نده‌ ده‌کات، ئه‌م ژماره‌یه‌ تا ئه‌ندازه‌یه‌ک له‌ راستییه‌وه‌ نزیکه‌، چونکه‌ ساڵنامه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی ساڵی 1911-1912 به‌ (15) هه‌زار داده‌نێت، به‌ڵام وادیاره‌ ئه‌م سه‌رژمێرییه‌ ره‌گه‌زی مێینه‌ی له‌خۆ نه‌گرتبێت.

 

،،

جوله‌که‌کانی سلێمانی گه‌ڕه‌کێکی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌بوو، به‌ناوی گه‌ڕه‌كی جوله‌كان که‌ ده‌که‌وێته‌ باشوری‌ خۆرئاوای‌ سلێمانی‌، له‌وێدا خه‌ریکی کار و پیشه‌ی خۆیان بوون.

 

له‌م ژماره‌یه‌شدا هه‌زاریان جوله‌که‌ن و شه‌ش هێنده‌ی مەسیحییەکان ده‌بێت، ئه‌مه‌ش زیاتر بۆ شوێنی ستراتیژی ‌سلێمانی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌ڕووی بازرگانییه‌وه‌، که‌ جوله‌که‌ به‌رده‌وام به‌دوای شوێنی وه‌هادا ده‌گه‌ڕێن، وێڕای مامه‌ڵه‌ی باش و دۆستانه‌ی کورد له‌گه‌ڵ خه‌ڵکانی نا موسڵماندا.

 

 

گه‌ڕه‌کی جوله‌کان

سلێمانی له‌و ساڵانه‌دا به‌سه‌ر حه‌وت گه‌ڕه‌کدا دابه‌ش بووه‌ که‌ بریتیبوون له‌ (گۆیژه‌، مه‌ڵکه‌ندی، کانی ئاسکان، ده‌رگه‌زێن، سه‌رشه‌قام، چوارباخ و جو‌له‌کان).

وه‌ک ئاماژه‌مان پێکرد، جوله‌که‌کانی سلێمانی گه‌ڕه‌کێکی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌بوو، به‌ناوی گه‌ڕه‌كی جوله‌كان که‌ ده‌که‌وێته‌ باشوری‌ خۆرئاوای‌ سلێمانی‌، له‌وێدا خه‌ریکی کار و پیشه‌ی خۆیان بوون و زیاتر به‌ بازرگانی و ورده‌واڵه‌ فرۆشی و ده‌باغی و چه‌رم ره‌نگکردنه‌وه‌ خه‌ریک بوون، هه‌روه‌ها عاره‌قیشیان دروستکردووه‌.

 

جوله‌كه‌كان سه‌ره‌تا له‌ قه‌ڵاچوالانه‌وه‌ هاتونه‌ته‌ ئه‌م گه‌ڕه‌كه‌و به‌ پیشه‌ی‌ (خومچێتی‌)یه‌وه‌ سه‌رقاڵ بوون، بەڵام له‌ دواییدا كاروباری‌ بازرگانی‌ كۆتاڵفرۆشی‌ و عه‌تاری‌ و زه‌ره‌نگه‌ری‌ و گه‌لێك ئیش جۆراوجۆری‌ تریان گرته‌ده‌ست.

 

کۆچی جولەکە لە کوردستانەوە بۆ ئیسرائیل

کاتێک لە ١٤ی ئایاری ساڵی ١٩٤٨ پاش ئەوەی شەڕێکی قورس لەنێوان عەرەبی فەلەستین و جولەکەی ناوچەکەدا ڕوویداو بە سەرکەوتنی جولەکە کۆتایی هات، نەتەوە یەکگرتووەکان دانی بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناو تەلئەبیبیان وەک پایتەختی ئەو وڵاتە ناساند، پاش ئەوەش ئیسرائیل هەوڵی کۆکردنەوە و گەڕانەوەی جولەکەی جیهانیدا بۆ وڵاتەکەی خۆیان، لەو نێوەندەشدا کوردانی پارچەکانی کوردستان بەپیری داواکارییەکانی ئیسرائیلی تازە دامەزراوەوە رۆشتن و گەڕانەوە وڵاتەکەی خۆیان.

 

ئەگەرچی جولەکە لە بەشێکی زۆری وڵاتانی جیهاندا دووچاری کۆمەڵکوژی و زوڵم و لە ناوچون دەبوونەوە، بەڵام بەپێچەوانەوە لە ناوچە کوردییەکاندا رێزیان لێدەگیرا و وەک بەشێکی رەسەنی ناوچەکە سەیر دەکران و خاوەنی بازاڕ و کاری خۆیان بوون، هەر ئەوەشە وایکردوە کە تائێستاش کوردەکانی ئیسرائیل لەڕوی نەتەوەییەوە وەک هەر کوردێکی تری پارچەکانی کوردستان بەرگری لە ناسنامەی کوردبوونی خۆیان بکەن، بەرگری لە زمان و ناسنامە و فەرهەنگی کوردانەیان بکەن.

 

زۆرجار کوردەکانی ئیسرائیل وەک فشارخستنە سەر وڵاتانی سەردەستەی پارچەکانی کوردستان، خۆپیشاندانیان ئەنجامداوە، بەتایبەتیش لە بەرامبەر باڵیۆزخانەی تورکیا لە ئیسرائیل و فشارخستنە سەر ئەو وڵاتە لەپێناو باشترکردنی دۆخی عەبدوڵا ئۆجەلان لە زیندان و چارەسەرکردنی کێشەی کورد لە باکور.

 

ئیلان پشدەری بەرپرسی پێشوی دەزگای ئیسرائیل کورد لە ئیسرائیل و چالاکوانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ئۆرشەلیم، دەڵێت: لەکاتی بۆردومانی ئێران و تورکیا بۆ سەر قەندیل، کوردانی تەلئەبیب خۆپیشاندانی گەورەی ناڕەزایەتییان بۆ بەردەم باڵیۆزخانەی تورکیا رێکخست و داوای وەستاندنی هێرشەکانیان کرد، ئەوەش نیشانی دەدات، کوردە جولەکەکانی ئیسرائیل، لە روی هەستی نەتەوەییەوە هیچ لە کوردانی تر لەدواوە نین و شانبەشانی ئەوان چالاکی لە پێناو کەلتور و نەتەوەکەیاندا ئەنجام دەدەن.

 

کورد لە ئێستای ئیسرائیلدا

لە ئێستادا و بەهۆی کرانەوەی زیاتری پارچەکانی تری کوردستان بە روی دەرەوەدا، رۆژانە زیاتر چالاکی ئەو کوردانەی ئیسرائیل دەگاتەوە بە کوردستان، بەتایبەت لە بۆنە نەتەوەییەکانی وەک نەورۆزدا چەندین چالاکی ئەنجام دەدەن و لە رێگەی ئینتەرنێت و یوتوبەوە کوردانی پارچەکانی کوردستان ئەو چالاکییانەی هاوزمانەکانیان دەبینن.

 

ئیلان پشدەری دەربارەی ژمارەی کوردە جولەکەکانی ئیسرائیل ده‌ڵێت:" ژمارەی کورد لە ئیسرائیل دەگاتە ٣٠ هەزار کەس و کۆمەڵە کوردییە یەهودییەکان توانیویەتی کوردەکان لە دەوری خۆی کۆبکاتەوە".

ئەو چالاکوانە کوردەی کۆمەڵی مەدەنی لە ئۆرشەلیم زیاتر رۆڵی کوردە جولەکەکانی ئەوێ روندەکاتەوە، بەشێوەیەک کە لە کاروباری دەوڵەتداریدا رۆڵی بەرچاوییان هەبووە  وەک باسی دەکات، ئیسحاق مۆردەخای کە ماوەی چەندین ساڵ وەزیری بەرگری ئیسرائیل بوە، بە رەگەز کوردە، هاوکات چڤی باڕ کە پەرلەمانتاری ئیسرائیل‌و دواتر  پارێزگاری رەمەتگانە بووه‌ بە هەمانشێوە کوردە.