سیستانی لە ڕوانگەی نەوشیروان مستەفاوە

سیستانی‌ و ده‌ستوری‌ عێراق

سیستانی لە ڕوانگەی نەوشیروان مستەفاوە

745 خوێندراوەتەوە
 
له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌مه‌ریكاو زۆر له‌ هێزو كه‌سایه‌تی‌ سیاسی‌ عیراق ئه‌یانوویست به‌ زویی‌ ده‌ستورێ‌ بۆ عیراق بنوسرێ‌. له‌ زۆر وڵات و له‌ عیراقیشدا ئه‌مه‌ پێشینه‌ی‌ مێژویی‌ هه‌بوو. له‌ عیراق یه‌كه‌مین ده‌ستور "القانون الاساسی‌" له‌ لایه‌ن پسپۆڕێكی‌ ئینگلیزييیەوه‌ نوسرا بوو، پاشان ئه‌نجومه‌نی‌ دامه‌زرێنه‌ر "المجلس التأسیسی‌" په‌سەندی‌ كرد. دوای‌ شۆڕشی‌ 14 ی‌ ته‌موزی‌ 1958 حسێن جه‌میل، كه‌ شاره‌زایه‌كی‌ قانونی‌ بو، به‌ هاوكاری‌ چه‌ند كه‌سێكی‌ كه‌، ده‌ستوری‌ كاتی‌ "الدستور المؤقت" ی‌ نوسی‌ بو. ته‌نانه‌ت ده‌ستوری‌ به‌ ناوبانگی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا پێش چه‌ند سه‌ده‌ جیفه‌رسۆن و چه‌ند كه‌سێكی‌ كه‌، نوسیویانه‌.
 
ئه‌كرا ئه‌مجاره‌ش كۆمیته‌یه‌ك پێكبهێنرایه‌ له‌ چه‌ند شاره‌زایه‌كی‌ قانونی‌ ده‌ستوری‌ و كه‌سایه‌تی‌ سیاسی‌، به‌ راوێژ له‌ گه‌ڵ‌ چه‌ند پسپۆڕێكى‌ بێگانه‌، ده‌ستوریان بنوسیایه‌ و له‌ ده‌زگاكانی‌ راگه‌یاندندا بڵاو بكرایه‌ته‌وه‌ بۆ لێدوان و لێكۆڵینه‌وه‌، ئینجا دوا بڕیاری‌ لێبدرایه‌ و ئه‌وسا بخرایه‌ته‌ به‌رده‌م گه‌ل بۆ ده‌نگدان له‌ سه‌ری‌ به‌ په‌سندكردن‌ یا به‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی‌.
به‌ڵام زۆر زوو به‌ندو باوێ‌ بڵاوبوه‌وه‌ كه‌ گوایا سام (سلطة الأتلاف المؤقتة) گه‌نجێكی‌ جویان هێناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ستور بۆ عێراق بنوسێ‌. هه‌ندێ‌ لایه‌نی‌ ئیسلاميى بنچینه‌وان: اصولی (fundamentalist) مه‌رجه‌عی‌ گه‌وره‌ی‌ شیعه‌، سه‌ید عه‌لی‌ سیستانييان هان دا "فتوا" یه‌ك ده‌رباره‌ی‌ نوسینی‌ ده‌ستور ده‌ربكا. سیستانی‌ فتوای‌ ده‌ركرد كه‌: بێگانه‌ بۆیان نیيه‌ ده‌ستور بۆ عێراق بنوسن و ئه‌بێ‌ هه‌ڵبژاردنی‌ گشتی‌ له‌ عیراقدا بكرێ‌ بۆ ئه‌نجومه‌نێكی‌ نیشتمانی‌، ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ ده‌ستور بنوسێ‌ و بیخاته‌ به‌رده‌م گه‌لی‌ عیراق بۆ ده‌نگدان له‌ سه‌ری‌.
سیستانی‌ كه‌ به‌ درێژایی‌ زه‌مانی‌ صه‌دام، بێئه‌وه‌ی‌ ده‌س وه‌ربداته‌ هیچ كارێكی‌ سیاسی‌ و ناسیاسی‌ عیراقیيه‌وه‌، له‌ ماڵه‌كه‌ی‌ خۆیدا سه‌ری‌ كز كردبو، گۆشه‌گیر و بێده‌نگ دانیشت بو، كتوپڕ به‌م فتوایه‌ هاته‌ سه‌ر شانۆی‌ سیاسی‌.
 
رێكخراوه‌ سیاسیيه‌كانی‌ شیعه‌ به‌ تایبه‌تی‌ "المجلس الاعلی‌ للثورة‌ الاسلامیة‌ فی‌ العراق" به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ سه‌ید محه‌مه‌د باقر حه‌كیم و "حزب الدعوه‌ الاسلامیه‌" به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ د ئیبراهیم جه‌عفه‌ری‌، پشتیوانیيان له‌م داوایه‌ كردو سه‌یر ئه‌وه‌ بو سه‌فیر پۆل بریمه‌ر، حاكمی‌ مه‌ده‌نی‌ ئه‌مه‌ریكی‌ له‌ عێراق و سه‌فیر ساوه‌رز، یاریده‌ده‌ری‌ بریتانی‌ حاكمی‌ مه‌ده‌نی‌ و دواتر سه‌فیر گرینستۆك فتواكه‌ی‌ سیستانیيان به‌ لاوه‌ ئه‌وه‌نده‌ گرنگ بو، ئامۆژگاری‌ ئه‌ندامانی‌ "مجلس الحكم" یان كرد كه‌ فتواكه‌ی‌ سیستانی‌ له‌ به‌رچاو بگرن.
ئه‌م فتوایه‌ی‌ سیستانی‌ بوو به‌ كۆسپێكی‌ گه‌وره‌ له‌ به‌رده‌م مەجلیسی حکوم و سام دا، به‌ تایبه‌تی‌ لایه‌نه‌ دینييه‌كانی‌ شیعه‌ پێیان له‌ سه‌ر هه‌ڵبژاردنی‌ گشتی‌ دائه‌گرت، ئه‌یانویست ته‌جروبه‌ی‌ ئیمام خومه‌ینی‌ و دانانی‌ "قانونی‌ ئه‌ساسی‌ ئێران" دوباره‌ بكه‌نه‌وه‌. چونكه‌ پێیان وابو زۆرایه‌تی‌ خه‌ڵك له‌ گه‌ڵ‌ ئه‌وانه‌و ده‌نگ بۆ ئه‌وان ئه‌دا.
 
 
كۆسپی‌ گه‌وره‌ی‌ رێگه‌ی‌ نوسینی‌ ده‌ستور سیستانی‌ و فتواكه‌یه‌تی‌. ئه‌گینا له‌ باتی‌ دانانی‌ لوجنه‌یه‌ك بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ رێگه‌ی‌ نوسینی‌ ده‌ستور ئه‌كرا لوجنه‌یه‌ك دابنێن مسوه‌ده‌ی‌ ده‌ستور بنوسێ‌ و له‌ رۆژنامه‌كان و ده‌زگاكانی‌ تری‌ راگه‌یاندندا بڵاو بكرایه‌ته‌وه‌ بۆ لێدوان و گفتوگۆ، مح دوابڕیاری‌ لێ‌ بدایه‌ و بخرایه‌ته‌ به‌رده‌م گه‌ل بۆ راپرسی‌ گشتی‌.
 
 
ئیستا له‌ نه‌جه‌ف و كه‌ربه‌لا چه‌ند مه‌رجه‌عێكی‌ لێیه‌، له‌وانه‌: عه‌لی‌ سیستانی‌ (ئێرانی‌)، به‌شیر نه‌جه‌فی‌ (پاكستانی‌)، ئیسحاق فه‌یاز (ئه‌فغانی‌)، محه‌مه‌د سه‌عید به‌هبه‌هانی‌ حه‌كیم (نیوه‌ ئێرانی‌ و نیوه‌ عیراقی‌). له‌ ناو ئه‌وانه‌دا له‌ هه‌مویان به‌ نفوزتر ئایه‌توڵا سه‌ید عه‌لی‌ سیستانیيه‌.
ئه‌بولقاسمی‌ خوئی‌، گه‌وره‌ترین مه‌رجه‌عی‌ ته‌قلیدی‌ شیعه‌ له‌ حه‌فتاكان و هه‌شتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا، له‌ ململانێی‌ نێوان شای‌ ئێران و خومه‌ینیيدا، بێده‌نگ بو، به‌ڵكو له‌ گه‌رمه‌ی‌ ناكۆكیيه‌كه‌دا كه‌ شا ته‌نگاو بو هاوسه‌ره‌كه‌ی‌ نارد بۆ دیده‌نی‌ خوئی‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ یارمه‌تی‌ بدا له‌ ئارامكردنه‌وه‌ی‌ گه‌لی‌ راپه‌ڕیوی‌ ئێراندا، خوئی‌ پێشوازی‌ لێكردو دوعای‌ خێری‌ بۆ شا كرد.
به‌ درێژایی‌ ئه‌و ماوه‌یه‌ی‌ خومه‌ینی‌ جه‌نگی‌ له‌ دژی‌ شا راگه‌یاند بو، خه‌ڵكی‌ ئێرانی‌ هان ئه‌دا بۆ شۆڕش، خوئی‌ یارمه‌تیيه‌كی‌ خومه‌ینی‌ نه‌دا. خومه‌ینی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ بیر بو، كه‌ سه‌ركه‌وت نه‌یئه‌توانی‌ خوئی‌ به‌ ده‌ردی‌ شه‌ریعه‌تمه‌داری‌ ببا، ریشی‌ بتاشێ‌ و خه‌لعی‌ لیباسی‌ بكا، به‌ڵام فه‌رامۆشی‌ كردو هه‌وڵيدا له‌ باتی‌ نه‌جه‌ف، حه‌وزه‌ی‌ عیلمی‌ قوم ببێته‌ ناوه‌ندی‌ شیعه‌ و مه‌رجه‌عی‌ تر بێنه‌ پێشه‌وه‌.
 
 
خومه‌ینی‌ كه‌ له‌ ئێران كاروباری‌ گرته‌ ده‌س كه‌وته‌ جێبه‌جێكردنی‌ تیۆری‌ (ولایه‌تی‌ فه‌قیه) خوئی‌ له‌وه‌شدا پشتیوانی‌ لێنه‌كردو تیۆریيه‌كه‌ی‌ نه‌په‌سه‌ند.
 
خوئی‌ لوتی‌ نه‌ئه‌ژه‌نده‌ كاروباری‌ سیاسیيه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی‌ له‌ سه‌رده‌می‌ زه‌برو زه‌نگی‌ به‌عس و صه‌دام حسێندا، به‌ڵكو ئه‌یویست خۆی‌ و حه‌وزه‌ دور له‌ تێكه‌ڵاوی‌ سیاسی‌ رابگرێ‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ دادی‌ نه‌دا، صه‌دام له‌ رۆژانی‌ شكانی‌ راپه‌ڕیندا خوئی‌، ئه‌گه‌رچی‌ زۆر پیر بو، برده‌ به‌غدا و ناچاری‌ كرد قسه‌ له‌ دژی‌ راپه‌ڕین بكا.
سیستانی‌ له‌ نزیكه‌كانی‌ خوئی‌ بو، كه‌ مرد، ئه‌م جێگه‌ی‌ گرته‌وه‌. ئه‌ویش له‌وانه‌ بو تیۆری‌ ولایه‌تی‌ فه‌قیهی‌ خومه‌ینی‌ نه‌په‌سه‌ندوه‌. سیستانی‌ به‌ هه‌مان رێبازی‌ خوئیيدا ئه‌ڕۆیشت. ئه‌ویش له‌وانه‌ بو ئه‌یویست حه‌وزه‌ دور رابگرێ‌ له‌ تێكه‌ڵاوی‌ سیاسی‌ و ئه‌یویست له‌ گه‌ڵ‌ رژیمی‌ به‌عس به‌ ئاشتی‌ بژی‌، به‌ درێژایی‌ سه‌رده‌می‌ صه‌دام بێده‌نگ و گۆشه‌گیر كونجی‌ ژوره‌كه‌ی‌ خۆی‌ گرت بو، له‌ ماڵ‌ ده‌رنه‌ئه‌چو.
 
خومه‌ینی‌ ئاخوندێكی‌ شۆڕگێڕ، ده‌یان ساڵ‌ به‌ره‌نگاریی‌ شای‌ ئێرانی‌ كردبو، گه‌وره‌ترین هانده‌ری‌ شۆڕشی‌ ئێران و گه‌وره‌ترین و به‌ ده‌سه‌ڵاتترینی‌ رابه‌ره‌كانی‌ بو، به‌ر له‌ روخانی‌ شا و دوای‌ روخانیشی‌ تا ماوه‌یه‌ك، هه‌مو هێزه‌ سیاسیيه‌كانی‌ ئێران به‌ چه‌پ و راسته‌وه‌، رابه‌رایه‌تی‌ ئه‌ویان قبوڵ‌ بو، سه‌ركردایه‌تی‌ شۆڕشێكی‌ كرد رژیمی‌ شاهنشاهی‌ روخان و له‌ جێگه‌ی‌ ئه‌و رژێمی‌ جمهوری‌ ئیسلامی‌ دامه‌زراند. بزوتنه‌وه‌یه‌كی‌ ئیسلامی‌ له‌ سه‌رانسه‌ری‌ دنیادا بوژانده‌وه‌ تا ئیستاش كاریگه‌ری‌ هه‌ر ماوه‌.
 
 
سیستانی‌ كێیه‌و ده‌وری‌ چی‌ بوه‌ له‌ روخاندنی‌ رژیمی‌ به‌عس دا؟
ئه‌گه‌ر بیه‌وێ‌ لاسایی‌ خومه‌ینی‌ بكاته‌وه‌و وا بزانێ‌ وه‌كو ئه‌وی‌ پێئه‌كرێ‌، ئه‌وا بێگومان به‌ هه‌ڵه‌دا چوه‌. خومه‌ینی‌ و سیستانی‌ دو كه‌سایه‌تی‌ جیاوازن، له‌ دو سه‌رده‌می‌ جیاوازدا ژیاون.
 
نەوشیروان مستەفا ــ یاداشتەکانم لە مەجلیسی حکوم دا