گۆڤاری "  فۆرن پۆلەسی" ئەمه‌ریکی: ڕووسیا كۆنترۆڵى نه‌وت‌و گازى عێراق‌و كوردستانى كردووه‌

بوونی ڕووسیا  له‌ عێراق، دوو هێندە زیادی کردووە

گۆڤاری "  فۆرن پۆلەسی" ئەمه‌ریکی: ڕووسیا كۆنترۆڵى نه‌وت‌و گازى عێراق‌و كوردستانى كردووه‌

593 خوێندراوەتەوە

 

 وەرگێڕانى: محەمەد ڕەحمان

گۆڤاری " فۆرن پۆلەسی" ئەمه‌ریکی ڕاپۆرتێکی هەردوو ڕۆژنامەنووس " ڤیرا مۆرۆنۆڤا و محەمەد حسێنی" بڵاوکردۆتەوە کە باس لە زیادبوونی هەژموونی ڕووسیا لەعێراقدا دەکات، سەرەڕای ئەو خۆپیشاندانە بەردەوامانەی کە بووەتە ھۆی دڵەڕاوکێی وەبەرهێنەرانی بیانی.

 

ڕۆژنامەنووسەکان راپۆرتەکەیان لەژێر ناونیشانی " داهاتووی نەوتی عێراقی - ڕووسی" نووسیوە، ئاماژە بەوە دەکەن خۆپیشاندانەکانی عێراق بووەتە ھۆی ئەوەی کە ژمارەیەک دیپلۆماتکاری بیانی بەهۆکاری ئەمنی ئەو وڵاتە جێبهێڵن، بەڵام بوونی ڕووسیا دوو هێندە زیادی کردووە.

 

گۆڤارەکە لەو ڕاپۆرتەدا کە ڕۆژنامەی "عربی21" کاری وەرگێڕانی بۆ کردووە، ئاماژە بەوە دەکات کە بەدەر لەوەی باڵیۆزخانەی ڕووسیا لەم هەفتانەی دوایی ماوەی خۆپیشاندەران کراوە بووە، بەڵکو سێرگی لاڤرۆڤی وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتەش لەماوەی مانگی ڕابردوودا سەردانی بەغدا و پاشان هەولێری کردووە.

 

ئاماژە بەوەش کراوە سەردانەکە سەردانێکی دیپلۆماسی ئاسایی نەبووە بەمەبەستی واژۆ کردنی ڕێککەوتنی فەرمی، یاخود گەنگەشەی پرسە سیاسیەکانی پەیوەست بە سووریا یانیش تیرۆر، چونکە بەشێکی کەمی شاندەکە لە دیپلۆماتکار پێکهاتبوو و زۆرینەی لە بازرگانان و کۆمپانیاکان پێکهاتبوو.

 

،،

 یەكێک لە ڕێککەوتنەکان بریتیە لە وەبەرهێنان بەبڕی ٢.٥ ملیار دۆلار لەلایەن کۆمپانیای "گازپرۆم نەفت" و لقەکانی لە ناوەڕاستی عێراق و هەرێمی کوردستان، کاتێک کۆمپانیاکە سێ ملیۆن بەرمیل نەوتی لە کێڵگەکانی "سەرگەڵو و گەرمیان" بەرهەمهێناوە و لە مانگی ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ڕابردووشدا دەستی بە چەند پڕۆژەیەکی گەڕان بەدوای کێڵگەی نەوت کردووە لە پارێزگای هەڵەبجە و شاکال.

 

گۆڤارەکە ئەوەی خستۆتەڕوو زۆربەی ئەندامانی شاندەکە پیاوانی بازرگان بوون، لەنێویاندا نوێنەرانی کۆمپانیا ڕووسیەکانی نەوت و گازی وەکو کۆمپانیای گازپرۆم نەفت (Gazprom Neft) و رۆزنەفت (Rosneft) و سۆیوزنەفتگاز (Soyuzneftegaz) و

تەکنۆپرۆمئێکسپۆرت (Technopromexport).

لە کۆبوونەوەکانیشدا تەنیا باسی پەیوەندییە بازرگانیە دووقۆڵییەکان کراوە.

 

گۆڤارەکە لەسەر زاری سەرچاوەیەکی نزیک لە عادل عەبدولمەهدی سەرۆک وەزیرانی عێراق، کە نەویستووە ناوی ئاشکرا بکات نووسیویەتی " وەفدە ڕووسیەکان ویستوویانە دڵنیا بینەوە لەوەی کە کارەکانی پەیوەست بە پڕۆژەکانی کۆمپانیاکانی بواری وزەی ڕووسیا بەرێكوپێکی بەرێوە دەچێت". سەرچاوەیەکی تری پەیوەندیدار لە حکومەتی هەرێمی کوردستان هەمان زانیاری پشتڕاست کردەوە.

 

گۆڤارەکە نوسیویەتی: " دوای وەبەرھێنان بەبڕی دەیان ملیار دۆلار لە کەرتەکانی وزەی عێراق لەماوەی نۆ ساڵی ڕابردوودا، جێی سەرسوڕمان نییە کاری لەپێشینەی ڕووسیا لە شارەکان بەتایبەت لەسەر مەترسیە بازرگانیەکان چڕ ببێتەوە".

 

ئەوەشی خستنەڕوو:" کۆمپانیا ڕووسیەکان بەشێوەیەکی بەرچاو بوونیان ھەیە لەنێو ئەو کۆمپانیا نەوتیانەی لە عێراق وەبەرھێنان دەکەن. وە بە تێڕوانین لە گرێبەستە نەوتییەکان کە بۆ ماوەیەکی درێژخایەنن، پشکی کۆمپانیاکان بە تێپەڕبوونی کات زیاد دەکات".

 

گۆڤاری فۆرن پۆلەسی بوونی ڕووسیاشی لە کەرتەکانی وزەی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٠٩ گەڕاندەوە، کاتێک کۆمپانیای لوکئۆیلی (Lukoil) ڕووسی لە عێراقی دوای جەنگ سەرکەوتوو بوو لە بەدەستهێنانی یەکەمین گرێبەستە نەوتیەکان، ئەویش پڕۆژەی پەرەپێدانی ڕۆژئاوای شاری "قەڕنە-٢" بوو لە پارێزگای بەسڕە، کە وا بڕیارە بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ بەردەوام بێت بە ئامانجی گەیشتن بە بەرهەمهێنانی ٨٠٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٤.

 

ئەوەشی ڕوونکردۆتەوە ئەو کێڵگە نەوتییە لەئێستادا بەتێکڕا نزیکەی ٤٠٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا بەرهەم دێنێت، بەڵام ٩% لە کۆی بەرهەمی نەوتی خاو و ١٢% لە نەوتی بەرهەمی هەناردەکراوی عێراق پێکدێنێت.

 

ڕێککەوتنەکانی دیکەش لە ساڵی ٢٠١١ بەولاوە، بریتیە لە وەبەرهێنان بەبڕی ٢.٥ ملیار دۆلار لەلایەن کۆمپانیای "گازپرۆم نەفت" و لقەکانی لە ناوەڕاستی عێراق و هەرێمی کوردستان، کاتێک کۆمپانیاکە سێ ملیۆن بەرمیل نەوتی لە کێڵگەکانی "سەرگەڵو و گەرمیان" بەرهەمهێناوە و لە مانگی ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ڕابردووشدا دەستی بە چەند پڕۆژەیەکی گەڕان بەدوای کێڵگەی نەوت کردووە لە پارێزگای هەڵەبجە و شاکال.

 

پرۆژەیەکی وەبەرهێنانی دیکەش بردنەوەی کۆمپانیای "سترۆیتەرگاز" بوو بە ڕێککەوتنێک بۆ گەڕان بەدوای نەوت و گاز لە پارێزگای ئەنبار کە ناوەکەی ٣٤ ساڵە، بەپێی هەواڵی گۆڤارەکەش، بەپێی سەرچاوەیەک لە نووسینگەی سەرۆک وەزیرانی عێراق "سێرگی لاڤرۆڤ لەماوەی سەردانەکەیدا سوپاسێکی تایبەتی عێراقی کردووە".

 

،،

لەسەر زاری یەکێک لە سەرکردەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستانیش نووسیویەتی "لە سەرەتاکانی ساڵی ٢٠١٢، ڕووسیا وەک وەبەرهێنێکی نێودەوڵەتی هاتە نێو کوردستانی عێراقەوە. ئەوکات هیچ پێویستیەک بە بوونی ڕووسیا نەبوو، چونکە ئەمریکیەکان بوونیان ھەبوو و پشتیوانێکی بەهێزی ناوچەکە بوون، بەڵام دواتر، کاتێک کوردەکان لە ئەمریکا نائومێد بوون، ڕووسیا بەهێزتر و دۆستانەتر دەرکەوت".

گۆڤارەکە دەڵێت: کاری لەپێشینەی ڕووسیا لە عێراق تەنیا لەسەر کێڵگە نەوتیەکان چڕ نابێتەوە، هەرچەندە کۆمپانیای " رۆزنەفت" خاوەنی ٦٠%ی هێڵی بۆڕیە  نەوتیەکانی کوردستانە و هێڵێکی هەناردەکردنی کارا و سەرەکیە لە عێراق. بگرە لەساڵی ٢٠١٨، کۆمپانیای "رۆزنەفت" واژۆکردنی ڕێککەوتنێکی لەگەڵ وەزارەتی سامانە سرووشتیەکانی هەرێمی کوردستان ڕاگەیاند بە مەبەستی پەرەپێدانی ژێرخانی نەوت و گازی هەرێم، لەنێویشیدا کردنەوەی هێڵێکی بۆڕی گازی نوێ کە مەزەندە دەکرێت توانای هەناردەکردنی بکاتە ٣٠ ملیار مەتری چوارگۆشە لە ساڵێکدا، کە ئەو بڕەش یەکسانە بە ٦%ی تێکڕای خواست لەسەر گاز لە کیشوەری ئەوڕوپا.

 

سیاسەتمەدارێکی عێراقی، کە بەمەرجی ئاشکرا نەکردنی ناوی قسەی بۆ فۆرن پۆلەسی کردووە، وتوویەتی:" بەپێی ئەو ڕێککەوتنە، ڕووسیا هێزێکی سیاسی زۆری لە عێراق بەدەستهێناوە، چونکە نەوت نزیکەی ٩٦%ی سەرجەم هەناردەی عێراق پێکدێنێت،  بەڵام نەوت هیچ بەهایەکی بۆ وڵاتان نییە بەبێ بوونی هێڵی بۆڕی بۆ ناردنی. بۆیە لەئێستادا ڕووسیا بەشێوەیەکی بەرچاو باڵادەستە بەسەر ئەو هەناردنەدا".

 

فۆرن پۆلەسی باسی لە سەردەمی دوای کەوتنی ڕژێمی بەعس بەسەرکردایەتی سەدام حوسێن کردووە لە ساڵی ٢٠٠٣، دەڵێت: "ڕووسیا هیچ بوونێکی لە کەرتی نەوت و گازی عێراق نەبووە".

بەڵام ئەوە گۆڕانکاری بەسەردا ھات لەگەڵ زیادبوونی ناکۆکی تایەفی لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٩، کاتێک ژمارەیەک لە کۆمپانیا نەوتیە روژئاواییەکان (وەکو ئێسکۆن مۆبیل و شیفرۆن) بەشێوەیەکی ڕێژەیی یاخود تەواوەتی ناوچەکەیان جێهێشتن و کۆمپانیا سەرکێشە ڕووسیەکان شوێنیان گرتنەوە.

گۆڤارەکە وتووشیەتی:" بەر لە ماوەیەکی زۆر لەم قەیرانە سیاسی و ئەمنیەی دواییدا، پێشوازی لە هاتنەوە ناوەوەی رووسیا بۆ عێراق کرا". لەسەر زاری یەکێک لە سەرکردەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستانیش نووسیویەتی "لە سەرەتاکانی ساڵی ٢٠١٢، ڕووسیا وەک وەبەرهێنێکی نێودەوڵەتی هاتە نێو کوردستانی عێراقەوە. ئەوکات هیچ پێویستیەک بە بوونی ڕووسیا نەبوو، چونکە ئەمریکیەکان بوونیان ھەبوو و پشتیوانێکی بەهێزی ناوچەکە بوون، بەڵام دواتر، کاتێک کوردەکان لە ئەمریکا نائومێد بوون، ڕووسیا بەهێزتر و دۆستانەتر دەرکەوت".

 

فۆرن پۆلەسی ئاماژەی بەوەش داوە سزاکانی ئەمریکا مایەی نیگەرانی ڕووسیا یاخود عێراق نین، بەتایبەتی کە هەندێ لەو کۆمپانیایانەی هەڵدەستن بە پەرەپێدانی کەرتی نەوتی عێراق، وەک گازپرۆم و رۆزنەفت، لەنێو لیستی سزاکانی ئەمریکادان بەهۆی پەیوەندیدار بوونیان بە پێوە لکاندنی دوورگەی کریمیا و تێوەگلانی ڕووسیا لە ناکۆکی لە ڕۆژھەڵاتی ئۆکرانیا. لەسەر زاری یەکێک لە بەرپرسە عێراقییەکانیشەوە نوسیویەتی: "عێراق کار لەگەڵ ئەو کۆمپانیا ڕووسیانە دەکات کە لەلایەن وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکاوە سزا دراون، وە تا ئێستا ئەو ڕێککەوتنانە نەبوونەتە هۆی هیچ کاردانەوەیەکی بەهێز لەلایەن ئیدارەی ئەمریکاوە. بەوپێیە ئێمە وەک کێشە لەو پرسە ناڕوانین".

 

گۆڤاری فۆرن پۆلەسی لەکۆتایی راپۆرتەکەدا نووسیوویەتی" هەژموونی ڕووسیا بەسەر نەوتی عێراق و سووریا تەنیا زەبرێکی ئابووری درێژخایەن نییە لە ئەمریکا، بەڵکو زەبرێکی سیاسیشە، چونکە دراوی سەرەکی ئەم دوو وڵاتەیە، بۆیە ئەو لایەنەی کۆنتڕۆڵی نەوت بکات، ڕۆڵی سەرەکی دەبێت لە جوگرافیای سیاسی ناوچەکە".