لێكەوتەكانی گرتنی عەفرین و بژاردەكانی بەردەم كورد

لێكەوتەكانی گرتنی عەفرین و بژاردەكانی بەردەم كورد

1413 خوێندراوەتەوە



پوختە
لە 20/1/2018 سوپای توركیا بە هاوكاری هاوپەیمانەكانی لە گروپە ئیسلامییە توند ڕەوەكان پڕۆسەیەكی سەربازییان لەدژی كانتۆنی عەفرین دەست پێكرد. لەسەر كاغەز ئەبوایە یەكەكانی زرێپۆش، پیادەو هێزی ئاسمانی توركیا لەماوەیەكی كەمتر و بە تێچووێكی كەمتر بیانتوانیبایە كانتۆنی عفرین بەتەواوی بگرن، بەڵام سستی پڕۆسەكە لە سەرەتا و توند بوونەوەی بەچەند ڕۆژێك بەر لە كەوتنی نێوەندی كانتۆنەكە چەند خوێندنەوەیەك هەڵ ئەگرێت لەوانە كەم توانایی سوپاكان لە شەڕی پارتی زانی و ناچاركردنی هێزەگەوەركان بە تێوەگلان لە شەڕە ناڕێكخراوەكان.

 

سەختی پڕۆسەكە بۆ توركیا
1. شەڕی عەفرین، شەڕێكی تەواو جیاواز بوو لە شەڕەكانی پێشووتری توركیا لەناو سوریا. جیاوازییەكەش لە سروشتی ئەو لایەنەدایە كە توركیا شەڕی ئەكات لە سوریا كە ئەویش هێزەكانی سوریای دیموكراتە و قوربانییەكانی سوپای توركیاش گەواهی ئەوە ئەدەن كە ئەم شەڕە جیاوازە لەو شەڕەی كە توركیا كردی لە جەڕابلوس و باب كە بە هۆی پێك هاتنێكی پێش وەختە لەنێوان سوپای توركیا و ڕێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی ڕوو بەڕوو بوونەوەیەكی ئەو تۆ ڕووی نەدا. بە مانایەكی دیكە، ئەم شەڕە ئەگەر چی كورت خایەن بوو، بەڵام یەكێك بوو لەسەختترین تاقیكردنەوەكانی سوپای توركیا لە شەڕی ناڕێكخراو لەدرەوەی سنورەكانی خۆی.


2. قورسترین قۆناغی پڕۆسەكەشی بۆ سوپای توركیا و بەكرێگیراوەكانی گرتنی بەرازییەكانی سەر سنوری عەفرین بوو بۆ گەیشتن بە دەشتەكانی دەوری عەفرین، هەر بۆیە لە دوای گرتنی ئەو بەرزاییانە گرتنی ناوەندی عەفرین بۆ سوپای توركیا ئاسانتر بوو.


3. پڕۆسەی سەربازی چڵەزەیتون لە عەفرین هەر لە سەرەتاوە بەهۆی دۆخی كەش و هەوا، جوگرافیای سەختی ناوچەكە ڕوو بەڕووی كێشەی زۆر بۆوە و پێشڕەوی كردنی هێزەكانی توركیای خاوتر كردەوە. لە سەرەتادا هێزی ئاسمانی توركیا نەی توانی پشتیوانییەكەی بەرچاو لە پێشڕەوی هێزەكانی پیادەی بكات. بەڵام لەگەڵ باشتر بوونی كەش و هەواو بەجێهێشتنی سنورە شاخاوییەكان، هێزەكانی سوپای توركیا و هاوپەیمانەكانی لە گروپە ئیسلامییە توندڕەوەكان توانیان ناوچەگەلی گرنگی وەك بلبل، ڕاجۆ، شێخ حەدید، شران و جندریس بگرن، ئەنقەرە لە دوای كۆتایی پڕۆسەی قەڵغانی فوراتەوە لە سەرەتاكانی 2017، هەوڵی زۆری داوە تا توانای شەڕكردنی هێزەكانی سوریای ئازاد بەرزتر بكاتەوە لە ڕێگەی مەشق پێكردنیانەوە(١).


4. سەرباری بۆردومانی فڕۆكە جەنگییەكان، فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكانی توركیاش زۆر هاوكاری بۆردومانی فڕۆكە و تۆپە قورسەكانی توركیایان كرد بۆ لێدانی هێزەكانی سوریای دیموكرات و ڕێكردنەوە بۆ پێشڕەوی هێزەكانی توركیا و ئەمەش بە یەكێك لە خاڵە بەهێزەكانی توركیا ئەژمار كرا لە پڕۆسەكەدا.

 

،،

سەرباری بۆردومانی فڕۆكە جەنگییەكان، فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكانی توركیاش زۆر هاوكاری بۆردومانی فڕۆكە و تۆپە قورسەكانی توركیایان كرد بۆ لێدانی هێزەكانی سوریای دیموكرات و ڕێكردنەوە بۆ پێشڕەوی هێزەكانی توركیا و ئەمەش بە یەكێك لە خاڵە بەهێزەكانی توركیا ئەژمار كرا لە پڕۆسەكەدا.

 

پەیامەكانی توركیا
دوای تێپەڕ بوونی 58 ڕۆژ و لە كاتژمێر پێنجی بەرەبەیانی بەرواری 18/3/2018 سوپای توركیاو هێزە هاوپەیمانەكانی توانیان بگاتە نێوەندی كانتۆنی عەفرین. ئەو بەروارە بۆ توركەكان زۆر تایبەت بوو بەو پێەی كە 103 ساڵ لەوە و بەر و لە ڕۆژێكی ئاوەهادا كەمال ئەتاتورك لە شەڕی قەڵای چاناك توانی دوای تێپەڕ بوونی یەك ساڵ هێزەكانی بەڕیتانیا و فەڕەنسا تێك بشكێنێت و ئەو سەركەوتنەش بوو بە سەرەتایەك بۆ لەدایك بوونی توركیای نوێ لەسەر دەستی كەمال ئەتاتورك. بێگومان هەڵبژاردنی ئەو بەروارە بۆ توركەكان هەروا نەبووە و چەندین مانگ لەوەوبەر دەوڵەت و سوپای توركیا ئامادەكاری بۆ دەكات. 7 ڕۆژ بەر لەو بەروارە توركەكان هێرشەكانیان توندتر كردەوە و لە سێ قۆڵی ڕۆژهەڵات، ڕۆژئاوا و باكورەوە بەرەو نێوەندی عەفرین هێرشەكانیان چڕتر كردەوە و كاتێكیش كە گەیشتنە نێوەندی شارەكە یەكەم كار كە كردیان هەڵكردنی ئاڵای توركیا بوو لەسەر باڵەخانەی ئەنجومەنی شارەكە، ئەو بەروارە بۆ توركیا لەسەر ئاستی دەرەكی زیندوو كردنەوەی سەروەری سەركەوتنە بەسەر هاوپەیمانان و لە سەر ئاستی ناوخۆش نزیك بوونەوەی زیاترە لە نەتەوەییەكان لە توركیا. ئەردۆگان هەوڵ ئەدات دژایەتی كردن كورد وەك هۆكارێك بەكار بهێنێت بۆ بەدەست هێنانی دەنگی نەتەوەییەكان لە ناو توركیا. جەنگی عەفرین، زیندانی كردنی نوێنەرانی كورد و گرتنی چالاك وانە سیاسیەكان و بێ ڕێزی كردن بە دیلەكان، سەرجەمی بۆ ڕازی كردنی نەتەوەییە كەمالیستەكانە لە توركیا. هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی كۆماری لە توركیا بڕیار وایە لە مانگی تشرینی دووەمی 2019 ئەنجام بدرێت و كەسێك ئەبێت بە سەرۆك كۆمار كە ئەگەر هەیە 5 تا 10 ساڵ دەسەڵات بگرێـتە دەست. پێشبینی ئەكرێت كە وادەی هەڵبژاردنەكان پێش بخرێت لە بەر ئەو دۆخەی كە ئێستا توركیای پیادا تێپەڕ ئەبێت.

 

گەمەی سەختی ڕوسیا لەگەڵ كورد
1. ڕوسیا تا ئێستا گەمەی سیاسی خۆی سەركەوتووانە درێژە پێ دەدات لەسوریا، لە لایەك بە نیشاندنی ڕەزامەندی هێرش كردنە سەر كورد لەلایەن توركیاوە، ئەیەوێت شەڕی هەژمونی ئەمەریكا لە سوریا بكات و لە لایەكی دیكشەوە ئەو پەیامە ئەدات بە كورد كە ئەوە تەنها ڕوسیایە كە خاوەن هێزی یەك لا كەرەوەیە لە سوریا.


2. ڕوسیا ئەیەوێت بەرژەوەندییەكانی پارێزراو بێت، بەشێكی ئەو بەرژەوەندییە ئابورییە و دەكەوێتە دەرەوەی سوریا وەك هێڵی گواستنەوەی گاز كە لەو بارەوە لە نێوان ڕوسیا و توركیا لێك تێگەیشتن هەیەو لە لایەكی دیكەوە ئەو سەوزە و میوەیە كە لە توركیاوە هەنادەری ڕوسیا ئەكرێت. بەشێكی دیكەشی سیاسییە كە بەرژەوەندییەكانی ڕوسیا لەناو سوریایە كە ئێستا بەشێكی لە لایەن كوردەوە كەوتۆتە بەر مەترسی و ڕوسیا گوشار ئەكات تا كورد بیپارێزێت.


3. ڕوسیا توڕەیە لە پەڕینەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی فوراتەوە بەرەو ڕۆژئاوا و گرتنی هەردوو شارۆچكەی ستراتیژی مینبەج و تەبقا. بەنداوی فورات دەكەوێتە تەبقاوە و بە دووەمین گەورە بەنداوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەژمار ئەكرێت. هەردوو فڕۆكەخانەی تەبقا و مینبەجیش لە ڕووی جیۆستراتیژییەوە ڕۆڵێكی زۆر گرنگ ئەگێڕێت لە پاراستنی ئاسایشی ئاسمانی سوریا كە ئێستا بەپشتیوانی ئەمەریكا بەدەست كوردەوەیە. سەرباری دەستگرتنی كورد بەسەر گەورەترین كێڵگەی نەوت و گاز لە دێرلزور. ئەكرێت بوترێت كە شەڕی عەفرین تۆڵە سەندنەوەی ڕوسیایە لە كورد لە سوریا.


4. ڕوسیا گرەو لەسەر ئەوە ئەكات كە كورد درەنگ یا زوو بۆ لەدەست نەدانی عەفرین، داوای هاوكاری ئەكات، ڕوسیا لە هەنگاوی یەكەمدا ڕەزامەندی نیشان دا بە چوونی چەند یەكەیەكی هێزەكانی سوپای سوریا بۆ عەفرین و لە چاوەڕوانی قۆناغی دووەمدایە كە بریتی دەبێت لەوەی كە كورد زیاتر لە ئەمەریكا دوور بكەوێتەوە و لە ڕژێمی سوریا نزیك ببێتەوە(٢) .

،،

ڕوسیا توڕەیە لە پەڕینەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی فوراتەوە بەرەو ڕۆژئاوا و گرتنی هەردوو شارۆچكەی ستراتیژی مینبەج و تەبقا. بەنداوی فورات دەكەوێتە تەبقاوە و بە دووەمین گەورە بەنداوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەژمار ئەكرێت

ترسی ئێران لەئامانجە دوور مەوداكانی توركیا
توركیا ئەیەوێت جەڕابلوس و عەفرین و ئیدلب بەیەكەوە ببەستێتەوە لە رێگەی دروست كردنی پشتێنەیەكەوە. توركیا ئەیەوێت دەوڵەتێك لە ناو دەوڵەتێكی دیكەدا دروست بكات و تەواوی بەكرێگیراوەكانی خۆی تیادا جێگیر بكات. لە دوای تێپەڕ بوونی دوو ساڵ بەسەر گرتنی جەڕابلوس و باب و ئەعزاز، زمانی توركی لە قوتابخانەكانی ئەو ناوچانە ئەخوێنرێت وەك زمانی دووەم و ئاڵای توركیا بەسەر باڵەخانەكانەوە ئەشەكێتەوە و ژمارەی ئۆتۆمبیلەكان بە هەر دوو زمانی عەرەبی و توركی لەسەریان نوسراوە و پۆلیسی توركی جێگیركاروە بە ئامانجی رێكخستنی كاروباری هاوڵاتیان. ئەمەش بۆ ئێران جێگای مەترسییە لەبەر ئەوەی بوونی بەهێزی توركیا لە سوریا، زەمینە ئەڕەخسێنێت بۆ دابەش بوونی سوریا و دروست كردنی هەڕەشە لەسەر دەستكەوتە سیاسیی و ئابورییەكانی ئێران لە سوریا(٣).


لە لایەكی دیكەوە ئەگەر توركیا نەتوانێت بەرەو مینبەج بكشێت، ئەگەر زۆرە ئەو لە خۆبایی بوونەی دوای بەدەست هێنانی سەركەوتنێكی كاتیی عەفرین پاڵی پێوە بنێت كە بەرەو باكوری عێراق بە گشتی و شنگال بە تایبەتی بكشێت، ئەمەش بە هێڵی سوور دادەنرێت لەلای ئێران بەو پێیەی كە زۆر لە مێژە كار لەسەر دابین كردنی ئەو ڕێڕەوە ئەكات بۆ ناو خاكی سوریا.

 
ناڕوونی هەڵوێستی ئەمەریكا
1. لە نێوان وەزارەتی بەرگری ئەمەریكا پنتاگۆن و نێوەندی دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمەریكا سی ئای ئەی جیاوازی دید و بۆچوون هەیە لە سەر كورد لە ڕۆژئاوا. لە كاتێكدا كە پنتاگۆن بە ئاشكرا پشتیوانی لە كورد ئەكات لە ڕۆژئاوا، سی ئای ئەی پشتیوانی لە سیاسەتەكانی توركیا ئەكات لەناو باكور و ڕۆژئاوا لە دژی كورد. ئەگەر سی ئای ئەی بتوانێت بۆچونی ترامپ سەرۆكی ئەمەریكا لەباری كوردەوە بگۆڕێت ، لە مینبەج، هاوشێوەی عەفرین، هەمان سیناریۆ بۆ كورد دووبارە ئەبێتەوە(٤) .


2. سی ئای ئەی یەكینەكانی پاراستنی گەل ئەخاتە خانەی تیرۆرەوە و لەپاڵ ڕێكخراوگەلێكی وەك قاعیدە و ئەنساڕ ئیسلام و حیزبوڵا و ڕێكخراوی گەلێكی دیكە هاوشێوەی دای ئەنێت لەكاتێكدا پنتاگۆن بەردەوامە لەسەر دابین كردنی بودجەی پێویستە بۆ مەشق و پڕ چەك كردن و پشتیوانی كردن لە كورد. لە لایەك ئەمەریكا ڕای ئەگەیەنێت كە پڕۆسەی پڕ چەك كردنی یەكینەكانی پاراستنی گەل ڕائەگرێت، لە لایەكی دیكەوە ئامادەكاری ئەكات بۆ دروست كردنی هێزێكی 30 هەزار كەسی سنور پارێز لەكورد. بە پێی ئەو گۆڕانكارییانەی كە دۆناڵد ترامپی سەرۆكی ئەمەریكا لە تیمەكەی دا هێناویەتە گۆڕێ، (گۆڕینی وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا و هێنانی ڕاوێژكارێكی نوێی ئاسایشی نەتەوەیی)، ئەگەرێكی لاواز هەیە كە ئەم گۆڕانكارییە لە بەرژەوەندی كورد بشكێتەوە.

 

،،

تێكچوونی پەیوەندییەكانی ئەمەریكا لەگەل ڕوسیا لە لایەك و خراپ بوونی پەیوەندییەكانی ئەوروپا و توركیا لە لایەكی دیكەوە بۆ كورد بە خاڵی بەهێز دادەنرێت تا گوشارەكانی لەسەر توركیا زیاتر بكات.

  

بژاردەكانی كورد
1. سەرباری گرتنی ناوەندی عەفرین لەلایەن سوپای توركیاوە، بەڵام هێشتا زووە كە سەركەوتنی یەكجارەكەی ئەو سوپایە ڕابگەیەنرێت. یەكینە كانی پاراستنی گەلە بەیەكێك لە هەرە هێزە ئامادەكان دادەنرێت لە جەنگی ناو شارەكاندا و باشترین گەواهیش سەركەوتنەكانێتی بەسەر چەكدارەكانی دەوڵەتی ئیسلامی و بەرەی نوسەڕەدا لە سوریا.


2. بەهۆی نابەرابەر بوونی شەڕەكە، كورد لە ڕۆژئاوا هێزەكانی توركیای پەلكێش كرد بۆ شەڕێكی درێژخایەن و پڕوكێنەر لەڕێی شەڕی شارەكانەوە. پاشەكشێ لە ناوەندی عەفرین، بە یەكێك لە تاكتیكەكانی هێزەكانی سوریای دیموكرات ئەژمار ئەكرێت بۆ پەلكیش كردنی سوپای توركیا بۆ شەڕی ناو شارەكان، فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان و بۆردومانی فڕۆكە و پشتیوانی تۆپخانە كاراییەكەی ئەوتۆیان نامێنێت بەو پێیەی كە هێزەكانی تێك ئەڕژێن و جیاكردانەوەیان لە یەكدی زۆر ئەستەم ئەبێت و ئەمەش بۆ هێزەكانی سوریای دیموكرات بە خاڵی بەهێز دادەنرێت.


3. تێكچوونی پەیوەندییەكانی ئەمەریكا لەگەل ڕوسیا لە لایەك و خراپ بوونی پەیوەندییەكانی ئەوروپا و توركیا لە لایەكی دیكەوە بۆ كورد بە خاڵی بەهێز دادەنرێت تا گوشارەكانی لەسەر توركیا زیاتر بكات.


4. بەرگرییەكەی درێژ خایەن و بەرز بوونەوەی ژمارەی كوژراوەكانی توركیا، ئەگەری كۆتایی هێنان بە جەنگ لە عەفرین و دۆڕانی پارتی دادوگەشەپێدان لە هەڵبژاردنەكانی داهاتوی توركیا زیاتر ئەكات.

 

دەرەنجام
1. پێشبنی ئەكرێت توركیا هەستێت بە بانگهێشت كردنی پارتی كرێكارانی كوردستان بۆ دانوستان و دەست پێكردنەوەی پڕۆسەی ئاشتی لە توركیا بۆ كەم كردنەوەی زیانە مرۆییەكانی لە عەفرین.


2. دیدی جیاوازی پنتاگۆن و سی ئای ئەی لەسەر كورد لەڕۆژئاوا ڕێگە نادات كە ترامپ بڕیارێكی یەكلا كەرەوە بدات لە بەرژەوەندی یاخود زیانی كورد و ئەمەش لە دواجاردا هەر بە زیانی كورد ئەشكێتەوە.


3. پاشەكشێی كورد لە عەفرین بە یەكێك لە تاكتیكەكانی شەڕ ئەژمار ئەكرێت بۆ سەركەوتن لە شەڕی نابەرابەردا .

سەرچاوەكان


1. دکتر جانا جبور عدم توانایی ترکیه در کنترل کامل عفرین/ تشدید جنگ میان پ.ک.ک و ترکیه
2. خروجی در کار نیست: امپراتوری ناخواندۀ ترکیه در سوریه / الکساندر کلارکسن
3. کُردها ابزار روسیه برای مدیریت روابگ در منگقه / چدیت با کُردها عنصر اصلی سیاست در ترکیه.
4. ترکیه بعد از عفرین به دنبال چیست؟

 

author photo

 

توێژه‌ر له‌ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان 

و پسپۆڕی كاروباری ئێران