ئایا خۆپیشاندانەكانی جیهان پەیوەندیان پێكەوە هەیە؟

ئایا خۆپیشاندانەكانی جیهان پەیوەندیان پێكەوە هەیە؟

1266 خوێندراوەتەوە


لەماوه‌ى ڕابروودا، لە لوبنانەوە تا ئیسپانیاو شیلی خۆپیشاندانی بەرفراوان بەڕێوەچوو.

ئەگەرچی خۆپیشاندانەكان هۆكارو ڕێگە و ئامانجی جیاوازی هەیەو لەڕووی ڕووبەرەوە لەیەكەوە دوورن و دەكەونە چەندین وڵاتی جیاواز و كیشوەری جیاوازەوە، كەچی لە وێنەیەكی گەورەتردا خاڵی هاوبەش و ریشەیەكی هاوبەش كۆیان دەكاتەوە و پێكەوەیان دەبەستێتەوە.

لەوانەش: نایەكسانی زۆرێك لە خۆپیشاندەران كەسانێكن هەست دەكەن بۆماوەیەكی زۆر لەسەروەت و داهاتی وڵاتەكەیان بێبەشن.


لەئیكوادۆر بەهۆی ڕێككەوتنێكەوە لەتەك سندوقی نێودەڵەتەییەوە بەمەبەستی دابەزاندنی خەرجییە گشتییەكان، هاوكاری دارایی سوتەمەنی كە چەند دەیەیەك بەردەوامی هەیە هەڵبگرێت. لەوەڵامی ئەمەش هاوڵاتیانی ئیكوادۆر چوونە سەرشەقامەكان بەوەی توانای پێدانی ئەو نرخەیەیان بەبەنزین و سوتەمەنی نیە.


خۆپیشاندەران ڕێگا سەرەكییەكان بەست و چوونە سەر پەلەمان لەتەك هێزەكانی ئاسایش گرژی كەوتە نێوانیانەوە، لەدوای چەند ڕۆژ ناڕەزای گشتی، سەرئەنجام دەوڵەت بڕیارەكەی هەلوەشاندەوە.


لە شیلی زیادبوونی كرێی گواستنەوە و گەیاندن, بزیسكەی خوۆپیشاندانەكان بوو. دەوڵەت هۆكاری زیادبوونی نرخی وزە و دابەزینی نرخی دراوی بەهۆكاری زیادكردنی كرێی پاس و میترۆ هێنایەوە، بەڵام خۆپیشاندەران كاریگەری ئەو بڕیارەی حكومەتیان وەك فشارێك دەبینن بۆ خەڵكی هەژاری ئەو وڵاتە.

وەك چۆن شیلی یەكێكە لە وڵاتە دەوڵەمەندكانی ئەمریكای لاتین لەهەمان كاتدا لەڕووی نایەكسانی ئابوری لەپێشەنگدایە. لە كۆی ( 36 ) دەوڵەتی ئەندام لەڕێكخراوی هاوكاری و پەرەپێدانی ئابوری خراپترین پلەی هەیە لەڕیزبەندەكەدا.


دەوڵەتی شیلی هاوشێوەی ئیكوادۆر بۆ هێمنكردنەوەی خۆپیشاندەران ئەو بڕیارەی لەبارەی زیادكردنی كرێی گواستنەوە و گەیاندنەوە دایبوو هەڵپسارد. بەڵام خۆپیشاندەران نەك هێن نەبوونەوە، بەڵكو خوپیشاندانەكان جۆش و خرۆشی زیاتری بەخویەوەبینی.


هەروەها لەوڵاتی ئێرانیش، پاش زیادكردنی نرخی بەنزین، هاوڵاتیانی ئەو وڵاتە ڕژانە سەرشەقامەكان و دروشمی دژە دەسەڵات و وێنە و یادگارییەكانی ڕابەرانی ئێرانیان لەسەر شەقامەكان سوتاند. بەڵام ئەوەی خوپیشاندانەكانی جیاوازكردبوو، وەڵامدانەوەی توندی حكومەتی ئێران بوو بۆ خوپیشاندانەكان، كەخوێناویترینیان بووە لەسەر ئاستی جیهان لەو ماوەكەمەدا، بەبێ ئەوەی ئەو زیادكردنەی لەنرخی بەنزین بڕیاری لێدرابوو هەڵبوەشێتەوە بەبیانووی ئەوەی بڕیارەكە لەبەرژەوەندی هەژارانە.


یەكێك لە خۆپیشاندەران بە هەوڵنێرانی ڕۆیتەرزی وت" ئەمە تەنیا خۆپیشاندانێكی سادە نیە بەرامبەر بەزیادكردنی نرخی كرێی گواستنەوە و گەیاندن، بەڵكو ناڕەزایەتییەكی چەندین ساڵەیە لەو زوڵەمەی بەرامبەر بەخەڵكی هەژار دەكریت ".


نائارامی و خوپێشاندانی هاوشێوە لە لوبنانیش بەهۆی دانانی باج لە پەیوەندییەكانی واتس ئەپ، بەڵام سەریكێشا بۆ خۆپیشاندانی بەرفراوان دژ بەگەندەڵی و نایەكسانی.


لەئەنجامی زیادبوونی قەرزەكان، دەوڵەتی لوبنان هەوڵیدا بەجێبەجێكردنی بەرنامەی چاكسازی ئابوری سوود لەقەرزی نێودەوڵەتی ببینێت. بەڵام زۆرێك لەهاوڵاتیانی لوبنان ئێژن زیانێكی زۆریان كردووە لەسیاسەتی ئابوری وڵاتەكەیان، ناكارایی لە بەڕێوەبردنی دەوڵەت هۆكاری سەرەكی كێشەكان دەزانن.


عەبدوڵڵا، یەكێك لە خوپیشاندەرانی بەیروتی پایتەخت ئێژێت " ئێمە بۆ واتس ئەپ لێرە نین، بەڵًكو چەندین شتی دیكەی وەك نرخی سوتەمەنی و خۆراك ئێمەی هێناوەتە ئێرە ".

گەندەڵی سەرچاوەی سەرەكی خۆپیشاندانەكان گەندەڵی بووە كە پەیوەندییەكی توندی لەتەك مەسەلەی نایەكسانیدا هەیە. توڕەببونەكەیان لەوەوە سەرچاوە دەگرێت، كەفشارێكی زۆریان لەسەرە بەهۆی قەیرانی ئابورییەوە، كەچی دەسەڵاتدارانی وڵات بۆ دەستخستنی سەروەتێكی زیاتر هاوڵاتیانی وڵاتەكە بەكار دەهێنن لەڕێگە زیادكردنی باجەوە.


رەباب خۆپیشاندەرێكی پەنجا ساڵەیە وتی " زۆر شتم لەلوبنان دیوە، بەڵام دەوڵەتێكی گەندەڵم بە ئاستەی ئێستا نەدیوە".


بۆ هێمنكردنەوەی خۆپیشاندانەكان، دەوڵەتی لوبنان چەند چاكسازییەكی ئەنجامدا، كەمكردنەوەی مافی بەرپرسانی دەوڵەت بەشێك بوو لەو چاكسازییە.


لەعێراقیش خۆپیشاندەران تاكو ئێستا داوای هەڵوەشاندنەوەی حكومەت دەكەن، یەكێك لە گرنگترین هۆكارەكانی خوپیشاندانەكان، پێدانی پلە و پۆست بەكەسانی ناشایستە لەسەر بنەمای نەتەوە و گروپ,


ناڕەزاییەكانی خۆپیشاندەران لەوەوە سەرچاوە دەگرێت، سیاسییەكان داهاتی گشتی بەكاردەهێنن بۆ خۆیان دارودەستەكەسان و خەڵكی دیكەی لێ بێبەشە. سەرئەنجام سەری كێشا بۆ دەستلەكاركێشانەوەی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران و خۆپیشاندانەكانیش بەردوامن.


لەوڵاتی مسیریشدا خۆپیشاندەران بەهۆی گەندەڵی و هەوڵی بێئەنجامی دەوڵەت بۆچاكسازی ڕژانە شەقامەكان. دەستپێكی خۆپیشاندانەكەش لەسەرداوای ( محمد عەلی ) دەستی پێكرد، محه‌مه‌د بازرگانێكی مسرییەو دورخراوەتەوە بۆ وڵاتی ئیسپانیا، عەبدولفەتاح سیسی بە گەندەڵی تاوەنباردەكات.


بانگەشەكەی محەمەد عەلی لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە سەرۆك كۆماری میسر بەگەندەڵی تاوەنباردەكات. ئەمەش خەڵكی زیاتر توڕە كرد و ڕژانە شەقامەكان.

ئازادی سیاسی بەشێك لە خۆپیشاندانەكان لەسەر ئاستی جیهان بەهۆی ناڕەزاییەوە لەو سیستەمە سیاسییەی بەڕێوەیان دەبات.

ناڕەزاییەكانی هاوینی ئەمساڵی هۆنگ كۆنگ پەیوەست كردنی خاكەكەیان بەچینەوە. لەكاتێك دا هۆنگ كۆنك بەشێكە لەخاكی چین، بەڵام خەڵكەكەی ئازادییەكی تایبەتیان هەیە. هۆكارەكەشی ترسێكی زۆر هەیە پەكین چاودێرییەكی زیاتر بخاتە سەر ئەو وڵاتە.


كۆدەنگی لەوەڵامدانەوەی خەڵكی هۆنگ كۆنگ، هاوشێوەی ئەوەی شیلی و لوبنان بوو. بەهەڵوەشانەوەی ئەو یاسایەی دەركرابوو خۆپیشاندانەكان كۆتایان نەهات.

خۆپیشاندەران ئێستا داواكاری دیكەیان هەیە، بەدەستهێنانی مافی گشتی، ئەویش ئەنجامدانی لێكۆڵینەوەیە لەبارەی توندوتیژییەكانی پۆلیس بەرامبەر بەخۆپیشاندانەكان.


تاكتیكی خۆپیشاندانەكانی هۆنگ كۆنگ لەو سەری دنیاوە، بووە ئیلهام بەخشێك بۆ بەرشەلۆنییەكان, بەسەدان هەزار كەس بێنە سەر شەقام و توڕەیی خۆیان لەبەرامبەر بەندكردنی ڕابەرە جوداخوازەكانی كەتەلۆنیان پیشان بدەن.

جوداخوازەكانی كەتەلۆنیا لە ( 14 نۆڤەمبەری 2017 ) بوونی داداگاكانی ئسپانیا لەسەر خاكی كەتەلۆنیا بەنایاسایی دانا و سەربەخۆی خۆیان ڕاگەیاند، بەڵام بە شۆڕش و ئاژاوەگێڕ تاوانباركران. هەر دوای ئەوە، لەڕێگەی پەیامێكی نهێنییەوە داواكرا خەڵكی بەرشەلۆنا بچنە فرۆكەخانەی ( ئەلپرات ).

تاكتیكێك بوو هاوشێوەی خۆپیشاندەرانی هۆنگ كۆنگ. بەپێی ڕاگەیاندن لۆكاڵیییەكان، بەشێك لەگەنجانی هۆنگ كۆنگ لەژێر دروشمی ( ئێمە دەبینە هۆنگ كۆنگ ) بەرەو فرۆكەخانە چوون.


خۆپیشاندەرانی كەتەلۆنیا ئنفۆگرافیكی دروستكراوی هۆنگ كۆنگیان لەنێوان خۆیان بڵاودەكردەوە لە چۆنیەتی خۆپاراستن بەرامبەر گازی فرمێسك ڕێژ و ئۆتۆمبیلە ئاوپرژێنەكاندا. یەكێك لەخۆپیشاندەرانی كەتەلۆنیا بە هەوڵنێری فەرەنسای وت ( دەبێت خەڵكی بڕژێنە شەقامەكان، لێرەوە شۆڕش دەستپێبكات، سەیری هۆنگ كۆنگ بكەن).

گۆڕانكاری هەرێمی بەشێوەكی گشتی بەشێكی ئەو خۆپیشاندانانەی لەم كۆتاییە ڕوویاندا پەیوەندیدران بە كۆڕانكاری هەرێمی و كەش و هەواوە، چالاكانی ئەم بوارە شۆڕشێكیان لەزۆربەی شارەكانی دنیا دەستپێكرد و داوای هەنگاوی خێرای دەوڵەتەكانیان كرد لەبەرامبەر لەناوچوون.

وڵاتانی وەك ( ئەمریكا، بریتانیا، ئەڵمانیا، ئسپانیا، فەرەنسا و نیوزلەندا ) شانۆی خۆپیشاندەرەكان بوون. بەشداربووان بەچوونە نێو شەقامەكان و ڕێگری لە هاتووچۆی ئۆتۆمبیلەكان لەناوەندی شارەكاندا هەوڵیاندا ڕێگەی هاتووچۆ ببەستن. چالاكێكی ئوسترالی بەناوی جین مۆرتن وتی ( تاكاتێك دەوڵەت لەبارەی گۆڕانكاری هەرێمی و ئیكۆلۆژییەوە باری لەناكاو ڕانەگەیەنێت، هەنگاوی پێویست بۆ گۆڕانكارییەكان نەهاوێت، جگە لەشۆڕش هیچ چارەیەكی دیكەمان نیە ).


گەنجان لەسەرتاسەری دنیا بەئەلهام لەگرێتا تونبرگ ( 16 ) ساڵەی چالاكی ژینگەی سویدی، پەیوەست بوون بەمانگرتن لەخواردن، لەمانگەكانی پێشوو ملیۆنان خەلك و پەیوەستبوون بەو مانگرتنەی كە گەنجان لەناو خوێندنگاكان دەستیان پێكردبوو، لە خۆپیشاندانی زەریایی ئارامەوە بگرە تا ڕێپێوانە بەرفراوانی شارەكانی وەك ( مێلبۆرن، مۆمبای، بەرلین، نیۆرك ). لەسەر پلانكاردی خۆپیشاندەرێك ئەم دێرە نووسرابوو ( خوێندنگاكانمان چۆڵكرد تا وانە بەئێوە بێژینەوە ).

سەرچاوە: بی بی سی فارسی

 

author photo
دەرچوی بەشی زانستە ڕامیارییەكان
بەڕێوەبەری ناوەندی حەمرین بۆ توێژینەوەی ستراتیژی