ئەو سیاسەتوانە مەزنەی دەستێکی لەناو دەستی (گاندی)دا بوو و بە دەستەکەی تریشی ڕاڤەی قورئانی دەنووسی

ئەو سیاسەتوانە مەزنەی دەستێکی لەناو دەستی (گاندی)دا بوو و بە دەستەکەی تریشی ڕاڤەی قورئانی دەنووسی

643 خوێندراوەتەوە

کورتەیەک دەربارەی ئەبولکەلام ئازاد بڕواموایه‌ ئه‌م نووسینه‌ی لێره‌دا ده‌یخوێننه‌وه‌ یه‌كه‌م بابه‌ت بێت كه‌‌ به‌ زمانی كوردی ده‌رباره‌ی زانایه‌كی گه‌وره‌ و سیاسه‌تمه‌دارێكی ناوداری دنیای ئیسلام نووسرابێت.

ئه‌بولكه‌لام ئازاد، ناوی ڕاسته‌قینه‌ی (محێدین ئه‌حمه‌د كوڕی خه‌یره‌ددین)ه‌.

ڕه‌چه‌ڵه‌كی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر بنه‌ماڵه‌یه‌كی ئه‌فغانی كه‌ له ساڵی 1826‌ به‌ره‌و وڵاتی هند كۆچی كردووه‌. خه‌یره‌ددینی باوكی ئازاد له‌ ته‌مه‌نی 25 ساڵیدا وڵاتی هند‌ی جێهێشتووه‌و چووه‌ته‌ شاری مه‌ككه‌و له‌وێ له‌گه‌ڵ كچی شێخێكی به‌ناوبانگی عه‌ره‌بدا هاوسه‌رگیریی كردووه‌ ونزیكه‌ی 30 ساڵ له‌و شاره‌ ماوه‌ته‌وه‌.

ئه‌بولكه‌لام له‌ 11ی ته‌شرینی یه‌كه‌می ساڵی 1888 له‌ شاری (مه‌ككه‌) له‌دایكبووه‌. دواتر باوكی گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ وڵاتی هند. باوكی ئازاد كوڕه‌كه‌ی نه‌خستووه‌ته‌ به‌ر خوێندن و له‌جیاتیدا خۆی وانه‌ ئایینییه‌كانی پێ وتووه‌ته‌وه‌و مامۆستای تایبه‌تی بۆ هێناوه‌ته‌ ماڵه‌وه‌ تا وانه‌ی پێ بڵێنه‌وه‌. ئازاد له‌ ته‌مه‌نی 16 ساڵیدا هه‌موو زانسته‌كانی ته‌واو كردووه‌.

هه‌ر له‌و ته‌مه‌نه‌دا باوكی چه‌ند قوتابییه‌كی بۆی په‌یدا كردووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی وانه‌ی فه‌لسه‌فه‌ و زانستی ئاینییان پێ بڵێت. ئازاد خه‌تیبێكی بێوێنه‌ بووه‌، هه‌ربۆیە نازناوی (ئه‌بولكه‌لام) كه‌ ده‌كاته‌ - باوكی قسه‌-ی به‌سه‌ردا بڕاوه‌.

ئازاد ته‌نیا به‌ زانسته‌ ئایینییه‌ كلاسیكییه‌كانه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵكو ڕووی له‌ زانستی نوێیش كردووه‌، باوكی به‌م كاره‌ی ناڕه‌حه‌ت بووه‌ و له‌ خۆی دوورخستووه‌ته‌وه‌، ئه‌ویش نازناوی (ئازاد)ی بۆ خۆی هه‌ڵبژاردووه‌.

ئه‌بولكه‌لام ناوی به‌ستراوه‌ به‌ دوو بابه‌تی سه‌ره‌كییه‌وه‌:

یه‌كه‌م: خه‌باتی ڕزگاریخوازی وڵاتی هیند دژی داگیركاری ئینگلیز.

دووه‌م: ڕاڤه‌ی بۆ قورئانی پیرۆز و به‌تایبه‌ت دیاریكردنی كه‌سایه‌تیی (ذوالقرنین)ی نێو سووره‌تی (الكهف).

خاڵێكی تریش كه‌ ئه‌وی پێ ده‌ناسرێته‌وه‌ گرنگیدانێتی به‌ دۆخی مسوڵمانان و بانگه‌واز بۆ (كۆمه‌ڵگای ئیسلامی) كه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ جه‌ماله‌ددینی ئه‌فغانی و شێخی سنووسییش بانگه‌وازیان بۆی ده‌كرد. ئازاد له‌نێوان ساڵه‌كانی (1908-1912) گه‌شتێكی به‌ هه‌موو وڵاتانی ئیسلامیی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا كردووه‌‌.

ساڵێكی ڕێك له‌ شاری به‌غداددا ماوه‌ته‌وه‌ و له‌وێ چاوی به‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسی به‌ناوبانگ (لیۆ ماسینیۆن) كه‌وتووه و له‌ وانه‌كانی شێخ (عه‌لی ئالووسی)دا ئاماده‌ بووه‌‌. دواتر چووه‌ته‌ قاهیره‌ و له‌ نزیكه‌وه‌ ئاگاداری زانكۆی ئه‌لئه‌زهه‌ر بووه‌ و به‌ر‌دڵی نه‌گرتووه‌.

دواتر سه‌ردانی هه‌ریه‌كه‌ له‌ شام و توركیای كردووه‌. ئازاد زۆر سه‌رسام بووه‌ به‌ شێخ (محه‌ممه‌د ره‌شید ڕه‌زا) و گۆڤاره‌كه‌ی (المنار)، هه‌روه‌ها گۆڤاره‌كه‌ی شێخ محه‌ممه‌د عه‌بده‌ و قوتابییه‌كانی، (العروة الوثقی)، بۆیه‌ هه‌ر كه‌ چووه‌ته‌وه‌ بۆ هند ده‌ستی كردووه‌ به‌ ده‌ركردنی گۆڤاری (الهلال) كه‌ ناوبانگی ئازادی به‌ ته‌واوی هینددا بڵاوكرده‌وه‌، ته‌نها ژماره‌ی یه‌كه‌می 25 هه‌زار نوسخه‌ی لێ بڵاو كرایه‌وه‌.

دوای ده‌رچوونی چه‌ند ژماره‌یه‌كی، ده‌سه‌ڵاتدارانی داگیركاری ئینگلیز گۆڤاره‌كه‌یان داخست، ئه‌ویش یه‌كڕاست گۆڤارێكی تری به‌ناوی (البلاغ)ه‌وه‌ ده‌ركرد، كه‌چی دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م ئه‌ویشیان داخست! ئازاد چووه‌ ڕیزی (حیزبی كۆنگره‌ی نیشتمانی)یه‌وه‌، ئه‌و حیزبه‌ی كه‌ (گاندی)ی دایمه‌زراند، دواتر بووه‌ سه‌رۆكی حیزبه‌كه‌یش. شان به‌ شانی گاندی خه‌باتێكی نه‌پساوه‌یان دژی ئینگلیز ده‌ست پێ كرد، وه‌لـێ به‌ دوو ڕێگه‌ی جیاواز. له‌ كاتی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانیی دووه‌مدا ئازاد ده‌یوت: پێوویسته‌ هاوكاریی ئینگلیز بكه‌ین له‌ شه‌ڕ دژی ئه‌ڵمانیادا، به‌و مه‌رجه‌ی دواتر سه‌ربه‌خۆییمان پێ بدات.

وه‌لێ گاندی ده‌یوت: گرنگ ئه‌وه‌یه‌ توندوتیژی ڕوونه‌دات، سه‌ربه‌خۆیی ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌.. له‌سه‌ر ئه‌م جیاوازییه‌ گاندی نامه‌یه‌كی بۆ ئازاد نارد و تێیدا داوای لێی كرد ده‌ست له‌كاری سه‌رۆكایه‌تیی حیزب بكێشێته‌وه‌، وه‌لـێ دواتر له‌و بڕیاره‌ی په‌شیمان بوویه‌وه‌، چونكه‌ هاوكاره‌كانی پێیان وت: ده‌ستله‌كاركێشانه‌وی ئازاد به‌ مانای نه‌مانی حیزبی كۆنگره‌ دێت! دوای ئه‌وه‌ گاندی هات و له‌به‌رده‌م لیژنه‌ی جێبه‌جێكاری حیزبدا ڕووی له‌ ئازاد كرد و وتی: ئه‌وه‌ تاوانبار- مه‌به‌ستی خۆیه‌تی- هاتووه‌ داوای لێخۆشبوون له‌ مه‌ولانا ئازاد ده‌كات! ئازاد هێنده‌ چوست و چالاك بوو ده‌سه‌ڵاتی ئینگلیزی هه‌راسان كردبوو، هه‌ربۆیه‌ یانزه‌ ساڵی له‌ زینداندا به‌سه‌ر برد! له‌گه‌ڵ هه‌ندێ زانای مسوڵمانی هنددا ناكۆكییان كه‌وته‌ نێوانه‌وه‌ له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆبوون یان نه‌بوونی به‌شه‌ مسولڵمانه‌كه‌ی هیند.

ئازاد پێداگری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كرد، پیویسته‌ پارێزگاری له‌ یه‌كپارچه‌یی وڵاتی هیند بكرێت دوای ئازادبوونی له‌ ده‌ستی ئینگلیز و وڵات له‌سه‌ر بنه‌مای تایه‌فه‌گه‌ری دابه‌ش نه‌كرێت، له‌و لایشه‌وه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ (محه‌ممه‌د ئیقبال لاهوری) و (محه‌مه‌د عه‌لی جه‌ناح) سووربوون له‌سه‌ر ئازادبوونی به‌شه‌ مسوڵماننشینه‌كه‌ی هند له‌ به‌شه‌ هیندۆسینشینه‌كه‌ی.

دوای ئازادبوونی هیند له‌ داگیركاریی ئینگلیز، ئازاد كرا به‌ (وه‌زیری مه‌عاریف) كه‌ ده‌كاته‌ په‌روه‌رده‌ی لای خۆمان و بۆ ماوه‌ی 10 ساڵ له‌و پۆسته‌دا مایه‌وه‌، كارێكی جادوویی كرد و بنه‌مایه‌كی زۆر به‌هێزی خوێندنی له‌و وڵاته‌دا دامه‌زراند كه‌ تا ئیستایش به‌رده‌وامه‌. ئازاد باوه‌ڕی وا بوو سیسته‌می كۆماری باشترین نوێنه‌ری خه‌لافه‌تی ئیسلامییه‌ و سیسته‌می پاشایه‌تی شیوه‌ شێوینراوه‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خه‌لافه‌ته‌. ئه‌و هیچ دوودڵ نه‌بوو له‌وه‌ی بنه‌ماڵه‌ی ئومه‌وی به‌ سته‌مكار ناوببات.

ئازاد خه‌می هه‌موو دنیای ئیسلامی بوو، دژی ده‌سه‌ڵاتی دوو خه‌لیفه‌ی كۆتایی خه‌لافه‌تی عوسمانیی بوو، هه‌ربۆیه‌ پشتیوانی له‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ی كه‌مال ئه‌تاتورك ده‌كرد و وای ده‌زانی نوێكه‌ره‌وه‌ی خه‌لافه‌تی ئیسلامییه‌، نه‌یزانی له‌بنه‌وه‌ هه‌ڵته‌كانی خه‌لافه‌ته‌كه‌ ئامانجێتی! دوای ڕووخانی خه‌لافه‌تی عوسمانی سه‌رپه‌رشتی خوپیشاندانێكی به‌رفراوانی كرد له‌ وڵاتی هینددا و ئینگلیزی به‌ هۆكاری ڕووخاندنی خه‌لافه‌ته‌كه‌ ده‌زانی.

ئازاد و ڕاڤه‌ی قورئان: ئه‌بولكه‌لام ئازاد قورئانی بۆ سه‌ر زمانی ئوردوو وه‌رگێڕاوه‌ و تا سووره‌تی (المؤمنون) ڕۆیشتووه‌. ئه‌وه‌ی ته‌فسیره‌كه‌ی ئازادی زۆر به‌ناوبانگ كردووه‌، ده‌ستنیشانكردنی كه‌سایه‌تیی (ذوالقرنین) كه‌ سه‌دان ساڵ بوو ڕاڤیارانی قورئان (المفسرون) شه‌ن و كه‌ویان ده‌كرد و نه‌گه‌یشتبوونه‌ ڕایه‌كی درووست.

هه‌ندێك ده‌یانوت (ئه‌سكه‌نده‌ری مه‌كه‌دۆنی)یه‌ و هه‌ندێك به‌ دارا، یان داریۆشی فارسیان داده‌نا و هەندێکیتر ده‌یانووت یه‌كێك بووه‌ له‌ زنجیره‌ی پاشاكانی ناسراو به‌ (الحمیریة)ی وڵاتی یه‌مه‌ن و ...هتد. ئازاد دوای گه‌ڕان و پشكنینێكی ورد گه‌یشت به‌وه‌ی (ذوالقرنین) كه‌س نه‌بووه‌ جگه‌ له‌ (كۆرشی دووه‌م)ی شای ئێرانی كۆن كه‌ ده‌وڵه‌تی (میدیا)ی ڕووخاند و خستیه‌ پاڵ ده‌وڵه‌تی فارس و ئیمپراتۆریایه‌كی گه‌وره‌ی له‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ دروست كرد.

ئه‌ویش به‌ پشتبه‌ستن به‌ كتێبی پیرۆزی جووله‌كه‌كان واته‌ (ته‌ورات) كه‌ تێیدا ناوی كۆرش هاتووه‌، به‌ ناوه‌كانی (غورش) (قورش) ...یش باس كراوه‌، چونكه‌ ئه‌و پاشایه‌ ده‌وڵه‌تی بابلی تێكشكاند و دیله‌ جووله‌كه‌كانیشی له‌ ده‌ستیان ڕزگار كرد. نزیكه‌ی سه‌د و شه‌ست ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر په‌یكه‌رێكی نیوه‌جه‌سته‌ی كۆڕش له‌ ئێران دۆزراوه‌ته‌وه‌، تییدا كۆرش به‌ دوو شاخه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌مه‌یش قسه‌كه‌ی مه‌ولانا ئازاد ڕاست ده‌رده‌چوێنێت.

چه‌دن مێژوونووسێكی گه‌وره‌ی نموونه‌ی زینۆفۆن و هیرۆدۆتسیش باس له‌ به‌خشنده‌یی و دڵاوایی كۆرش ده‌كه‌ن به‌رانبه‌ر به‌ دۆست و نه‌یاره‌كانیشی.

ده‌وترێت كۆڕه‌ش له‌سه‌ر ئایینی زه‌رده‌شتی بووه‌ كه‌ ئایینێكی یه‌كتاپه‌رستی بووه‌ و دژی ئاگرپه‌رستی مۆگۆشه‌كان -عه‌ره‌ب كرددویانه‌ به‌ مه‌جووس- بووه‌. ئازاد شوێنی (سه‌دد)ه‌كه‌یشی دیاری كردووه‌ كه‌ ده‌كه‌وێنه‌ نێوان ده‌ریای خه‌زه‌ر و ده‌ریای ڕه‌شه‌وه‌.

-ئه‌م بابه‌ته‌ دورودرێژه‌ و بۆ ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت به‌ دوایدا بچن ده‌توانن گوێ له‌ دوو وتاری د.عه‌دنان ئیبراهیم بگرن كه‌ تایبه‌ته‌ به‌م باسه‌.

- هه‌ریه‌كه‌ له‌ زانای گه‌وره‌ ئه‌بولئه‌علای مه‌ودوودی و عه‌لڵامه‌ محه‌مه‌د حوسێن ته‌باته‌بایی، خاوه‌نی ته‌فسیری (ئه‌لمیزان) وتوویانه‌: ڕاڤه‌كه‌ی مه‌ولانا ئازاد تا ئێستا ڕاستترین ڕاڤه‌یه‌ بۆ كه‌سایه‌تیی (ذوالقرنین) كرابێت.                                                                                                                                                                        دوای سه‌ربه‌خۆبوونی وڵاتی پاكستان له‌ هیند، مه‌ولانا ئازاد كه‌وته‌ به‌ر هێرش و ڕه‌خنه‌ی توند له‌ دوولاوه‌، له‌ لایه‌كه‌وه‌ هیندۆسییه‌كان به‌ كه‌مته‌رخه‌میان ده‌بینی له‌وه‌ی مسوڵمانه‌كانی له‌ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی سارد نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و له‌و لایشه‌وه‌ مسوڵمانه‌كان به‌ هاوكاری هیندۆسییه‌كانیان ده‌دایه‌ قه‌ڵه‌م! جه‌واهیر لال نه‌هرۆی جێگری مه‌هاتما گاندی زۆر سه‌رسامی كه‌سایه‌تی و دانایی ئازاد بووه. ــــ ئازاد له‌ 22ی شوباتی ساڵی 1958 له‌ ده‌لهی كۆچی دوایی كرد و دنیای به‌جێهێشت.