لە عێراقدا دیموکراسی تەوافوقی پێش لە دایکبوونی لەبارچوو

لە عێراقدا دیموکراسی تەوافوقی پێش لە دایکبوونی لەبارچوو

362 خوێندراوەتەوە

لە سەرەتاوە زۆر لە توێژەوەران کە باسیان لە بنیاتنانەوەی دەوڵەتی عێراق لە دوای 2003 کردووە، ئاماژەیان بە چەمکی دیموکراسی تەوافقی کردووە.

لایەنی کوردستانی بابەتی مەشروعیەتی دەوڵەت و سیستمی سیاسی لە سێ خاڵی تەوافق، و هاوسەنگی و شەراکەت و هەڵبژاردەی فیدڕاڵی بۆ پەیوەندی هەرێمی کوردستان بە عێراقەوە، کۆ دەکردەوە، و ئەم بابەتانەش نزیکن لە چەمکی دیموکراسی تەوافقی، بەڵام بنەماکانی دیکەی تەوافق کە بەشێکیان لە دەستوری نوێدا نەبووەو ئەوانەی کە هەشبوون وەک ئەنجومەنی ئیتحادی و شێوازی دابەشکردنی دارایی گشتی دوای تێپەربوونی پانزە ساڵ جێبەجێ نەکراو پێدانی پشکی سەرۆک کۆماریش بۆ کورد شێوازی رێکەوتنێکی سیاسی وەرگرت، و نەبووە عورفێکی دەستوری تایبەت بەم بوارە، و تەنانەت ئەو ماددە دەستورییەی کە ماوە بە دەنگی دوو لە سەر سێی دەنگدەرانی سێ پارێزگا دەدات بۆ قایل نەبوون بە هەموارکردنی ماددەیەکی دەستوری، مافی ڤیتۆی لایەن و پێکهاتەیەک لە بریاری سیاسی ناگەیەنێت، و ئێستاش لە لایەن دەسەڵاتدارانی زۆربەی سیاسی و تەنانەت بزافی جەماوەری ئێستای دژ بە دەسەڵات لە کاتی باسکردنی هەموارکردنی دەستور، هەڕەشەی نەمانی لێدەکرێت.

بەم جۆرە پرنسیپەکانی تەوافق و هاوسەنگی و شەراکەت کە سەرجەم بنەماکانی دیموکراسی تەوافقی ناگرێتەوە، نە لە دەستوری عێراقدا دابین کرا، و نە بەرێکەوتنێکی سیاسی وەک ئەوەی لە وڵاتی لوبنان لە ماوەی نێوان 1943 تا 1975، و لە مالیزیا لە نێوان 1955 تا 1969 ئەنجام درا، جێبەجێنەکرا.

هەڵبەتە دووای ئەو ساڵانەی ئاماژەمان پێکردن لە لوبنان و مالیزیا، دیموکراسی تەوافقی کۆتایی هات لە کاتێکدا شێوازەکەی بریتیبوو لە هاوپەیمانی حزبی سیاسی دوور لە دابەشبوونی پێکهاتەکان لە قەوارەی جوگرافی تایبەت کە ئەمەش بە پێچەوانەی جوگرافی سیاسی دەوڵەتی عێراقە کە هەرێمی کوردستان پێکهاتەیەکی جیوسیاسییە لە پەیکەری دەوڵەتدا.

لێرەدا پرسیار ئەوەیە بۆچی دیموکراسی تەوافوقی وەک بنەمایەک بۆ دامەزراندنی عێراقی نوێ پێش لە گەڵاڵە بوونی لەبارچوو؟

ئایا لە هەلومەرجی ئەمرۆدا مەشروعیەتی حوکمرانی و دەوڵەتی عێراق لە چی دایە؟

وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێوویستی بە شیکردنەوەی چەمکی خودی دیموکراسی تەوافقییە کە پێویستە چوار ڕەهەندی سەرەکی و گرێدراو بە یەکتر بە خۆوە بگرێت. نوسەری کتێبی دیموکراسی لە کۆمەڵگایە فرە کەلتوریدا ئارنت لێبهارت بەم شێوازەی خوارە ئاماژە بۆ ئەم چوار ڕەهەندە گرێدراوە بەیەکتر، دەکات:

یەکەم: بوونی حکومەتێکی ئیتلافی بەرفراوان، یان هاوپەیمانییەکی کاریگەر و پشت ئەستور بە ڕای پێکهاتەکانی دەوڵەت.

دووەم: پەیڕەوکردنی پرەنسیپی نوێنەرایەتی رێژەیی لە دانانی وەزارەت، بەرێوبەرایەتییەکان، دامەزراوەکان، و یاساکانی هەڵبژاردن.

سێیەم: مافی ڤیتۆی هاوبەش بۆ زۆربەو کەمایەتی بە مەبەستی پاراستنی کەمایەتی لە رێگای ماوەنەدان بە دەستبەسەراگرتن و ئیحتکارکردنی بریار.

چوارەم: بەرێوەبردنی خۆجێیی کاری تایبەتی نەتەوە و پێکهاتەکان و دەستنیشانکردنی بڕی گونجاوی دارایی گشتی بۆیان. ئەزمونی دیموکراسی تەوافوقی لە سەرەتاوە بە شێوەیکی پراکتیکی دوور لە بواری هزر و تیۆری لە چەندین وڵاتی ئەوروپا وەک بەلجیکا و هۆڵاند و ئوتریش و سویسرا و تەنانەت دەتوانین بلێن تا ڕادەیەک چیکوسلۆفاکیا دەرکەوت و پەرەی سەند و رێگایەک بوو بۆ نەهێشتنی حوکمداری زۆربە کە لە تیۆری لوک ـ مونتسیکو ئاماژەی پێکراوە.


،،

ئەم شێوازە لە دیموکراسییە ئاماژەیەک بوو کە سیستمی دیموکراسی زۆربە کەموکوڕی تێدایەو تەنها لەو وڵاتانەی کە لەیەک نەتەوەو پێکهاتە پێکدێت بە باشی بە ڕێوە دەچێت، و لە وڵاتی فرە نەتەوە و کەلتور سەقامگیری سیاسی و بەیەکەو ژیان، دابین ناکات.

 

بۆیە بیر لە دانانی سیستمی فیدڕاڵی و ئۆتۆنۆمی وەک بەرجەستەبوونی بیرۆکەی یەک ناوەند و چەندین لاپەڕ لە چوارچێوەی یەک دەوڵەتدا، کرایەوە.

مەرج نییە بیرۆکەی دیموکراسی تەوافقی تەنها بە شێوازی فیدڕاڵی یان ئۆتۆنۆمی بەرجەستە بێت، و لەو کۆمەڵگایانەی کە فرەبوونی نەتەوە و کەلتور بە شێوەی جیوسیاسی دابەش نەبوونە، جێبەجێکردنی دیموکراسی تەوافقی شێوازی دیکە وەردەگرێت، و لە هەمان کاتدا فیدڕاڵی ئیداری شێوازیک لە دیموکراسی تەوافقی نییە. هەرچەند هەندێ نووسەر لە سەرەتای گۆڕانکارییەکانی عێراق دووای 2003 ئاماژەیان بە ئەگەری جێبەجێکردنی دیموکراسی تەوافقی لە عێراقدا کرد، و بۆچونی لایەنی کوردستانی لەم چەمکەوە نزیک بوو، بەڵام ئاسۆی جێبەجێکردنی ئەم چەمکە لە بەر چەند هۆیەک و تا ئێستا ئەستەمە.

ئەم هۆیانە لەم خاڵانەدا دەردەکەوێت: 

1ـ دیموکراسی تەوافقی لەوانەیە لە یەک کۆمەڵگای فرەیی لە بواری نەتەوە و کەلتور و ئاین و شوناسی لۆکاڵی..هتد بگونجێت، و تەنانەت تێزە هزرییەکەی ئارنت لێبهارت "دیموکراسی لە کۆمەڵگایە فرە کەلتوریدا" ڕەنگدانەوەی ئەزمونی کۆمەڵگای ئۆروپای رۆژئاوایە، لە کاتێکدا ئەگەر باسی ئەزمونی عێراق بکەین ئەوا مامەڵە لە گەڵ کۆمەڵگای باشوری کوردستان بە هەموو تایبەتمەندییەکانەوە لە گەڵ کۆمەڵگای عێراقی عەرەبی ئەویش بە هەموو تایبەتمەندییەکانیەوە، دەکەین لە چوارچێوەی فەرز کردنی یەک دەوڵەت بە ناوی عێراق بەسەر ئەم بەشەی کۆمەڵگای کوردستانەوە. بۆیە کە باس لە دیموکراسی تەوافقی لە عێراقدا کراوە، و تەنانەت ئاماژەکردنیش بە فیدراڵی، لەو ڕوانگەیەوە بووە کە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی هەوڵی داوە لە ڕێگای پاراستنی قەوارەی دەوڵەتی عێراق، سەقامگیری سیاسی تیایدا دابین بکات. 

2ـ لە حاڵەتی دابەشبوونی دەوڵەت بە چەندین کۆمەڵگای تایبەت بە شێوازی هەرێمایەتی کە لایەنی جیۆسیاسی دەگرێتەوە، جگە لە بواری کەلتوری، ئەوا پرسیارێکی ئاڵۆز دێتە پێشەوە و ئەویش چ کۆمەڵگایەک لە پێکهاتەی ئەو دەوڵەتە ناوەندە، و کامیان لاپەڕە، و بەها و نەریتی ناوەندبوون کامانەن؟ ئایا دەشێ لە دەوڵەتی عێراقدا باس لە یەک ناوەند بکەین؟!

3ـ دیموکراسی تەوافقی لە عێراقدا لە ڕێگای هاوپەیمانی چەندین حزب لە عێراق و هەرێمی کوردستان، و ناچاربوونیان بە قایلبوونی فشاری هێزی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی، نایەتە دی، و ئەو هاوپەیمانییە بۆتە مایەی بەشبەشێنەی حزبی و رێگا خۆشکردن بۆ دیاردەکانی گەندەڵی.

چارەنووسی دیموکراسی تەوافقی لە دەوڵەتێکی وەکو عێراق سێ ڕێگای لەبەردەمدایە. نەهێشتنی فەربوون و تایبەتمەندییەکان کە ئەمەش مەحاڵە و پاشخانێ مێژووی و ڕاستی جیۆسیاسییەکان و بوونی ئەرکەکانی بزوتنەوەی رزگاریخوازی نیشتمانی کوردستانی بوار بەم ئاراستەیە نادەن، یان مانەوەی دەوڵەت بە قایلبوونی کۆمەڵگای نەتەوەی سەردەست بە دابەشکردنی سەرجەم دەسەڵاتەکان دوور لە عەقلیەتی یەک ناوەند و چەندین لاپەڕەی پەراوێزخراو، کە ئەمەش لەلایەن نەتەوە و تایفەی سەردەستەوە قەبوڵ ناکرێت، یان بە دابەشکردنی دەوڵەت بە دوو دەوڵەتی جیا کە زەمینەی سەقامگیری سیاسییە، و ئەمەش بە بۆچونی ئەریک نوردلینگر پسپۆر نێودەوڵەتی ومامۆستا لە زانگۆی هارڤارد چارەسەرێکی لۆجیکی و واقیعبینانەیە.

 

author photo

سكرتێرى حیزبى شیوعى كوردستان