توركیا گره‌و له‌سه‌ر زلهێز بوونی خۆی ده‌كات

توركیا گره‌و له‌سه‌ر زلهێز بوونی خۆی ده‌كات

747 خوێندراوەتەوە

سه‌رۆك كۆماری توركیا به‌رده‌وامه‌ له‌سه‌ر سه‌ركێشیه‌كانی و هه‌نگاوه‌كانی بۆ ده‌ستوه‌ردان له‌ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵات،دوای ده‌ستوه‌ردانی له‌ كاروباری سوریا و عیراق و چه‌ندین وڵاتی دیكه‌، ئێستا به‌ هێزی سه‌ربازی ده‌یه‌وێت بوونی خۆی له‌ لیبیا به‌شه‌رعی بسه‌لمێنێت، ئه‌م هه‌نگاوه‌ی توركیا سه‌ره‌تایه‌ك ده‌بێت بۆ قه‌یرانێكی دیكه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ هه‌مان كاتدا گره‌و كردنه‌ له‌سه‌ر زلهێز بوون و باڵا ده‌ستی یان دۆڕان و بچووك بوونه‌وه‌ی وڵاته‌كه‌ی.

،،

توركیا و حكومه‌تی وفاقی نیشتیمانی لیبیا دوو ڕێكه‌وتنامه‌یان ئیمزا كردووه‌، یه‌كه‌میان ده‌رباره‌ی لایه‌نی ئه‌منی و سه‌ربازیه‌وه‌ و ئه‌وی دیكه‌شیان ده‌رباره‌ی بواری ده‌ریاییه‌، ئه‌م ڕێكه‌وتنامانه‌ له‌ میانه‌ی سه‌ردانی فایز سه‌راج سه‌رۆكی حكومه‌تی وفاق بۆ ئه‌سته‌نبوڵ و چاوپێكه‌وتنی له‌گه‌ڵ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان سه‌رۆك كۆماری توركیا هات.

 

ئامانج و مه‌به‌ستی توركیا له‌ بوونی له‌ لیبیادا: توركیا له‌ به‌ستنی ئه‌م ڕێكه‌وتنامه‌یه‌دا چه‌ند ئامانجێكی گرنگ به‌ده‌ستده‌هێنێت، كه‌ خۆی له‌لایه‌نی سیاسی و ئابوری و سه‌ربازی ده‌بینێته‌وه‌: له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ توركیا نایه‌وێت ئه‌زمونی میسر له‌ لیبیا دووباره‌ ببێته‌وه‌، خه‌لیفه‌ حه‌فته‌ر ببێت به‌ عه‌بدولفتاح سیسیه‌كی دیكه‌، هه‌روه‌ها ده‌یه‌وێت به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌كه‌ ئیخوانی لیبیا بكاته‌ باڵاده‌ست و فه‌رمانڕه‌وا، بۆ ئه‌مه‌ش چه‌ندین جار په‌یوه‌ندی به‌ لایه‌نی تونسیه‌وه‌ كردووه‌ و بۆ هه‌مان مه‌به‌ست گفتوگۆی له‌گه‌ڵ كردوون، هه‌روه‌ها چوونی توركیا بۆ لیبیا خه‌ونی له‌مێژینه‌ی ئه‌ردۆگانه‌، چونكه‌ ده‌یه‌وێت به‌ هاوكاری كردنی حكومه‌ته‌كه‌ی سه‌راج دووباره‌ عوسمانیه‌كی نوێ زیندوو بكاته‌وه‌ و ئیسلامی سیاسی ئیخوانی بكاته‌ فه‌رمانڕه‌وا و گوێڕایه‌ڵی خۆی،هه‌روه‌ها به‌شه‌رعیش بوونی خۆی له‌و ولاته‌ بسه‌لمێنێت و سنور و ده‌سه‌ڵاتی ده‌گاته‌ میسر و وه‌ك سوكایه‌تی و فشارێكیش دژی ئه‌و وڵاته‌ به‌كاریده‌هێنێت.

له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ و به‌ده‌ستهێنانی وزه‌، توركیا وڵاتێكه‌ كه‌ خاوه‌نی وزه‌ نیه‌ ، ساڵانه‌ بۆ دابین كردنی له‌ 95%ی وزه‌ بڕی 50 ملیار دۆلار خه‌رج ده‌كات،بۆیه‌ توركیا ده‌یه‌وێت ئه‌و پاره‌ زۆره‌ی له‌ وزه‌دا خه‌رجی ده‌كات كۆتایی پێبهێنیت و به‌شێوه‌یه‌كی هه‌رزانتر له‌ لیبیا ده‌ستی بكه‌وێت، هه‌روه‌ها به‌ پێی ڕێكه‌وتنی ساڵی 1982 توركیا خاوه‌نی ته‌نها 12 میلی سنوری ده‌ریاییه‌، له‌وه‌ش خراپتر ئه‌و مه‌ودایه‌ هیچ وزه‌یه‌كی تێدا نیه‌، بۆیه‌ توركیا به‌ ڕێك كه‌وتنی له‌گه‌ڵ لیبیا ده‌یه‌وێت سنوری ده‌ریایی خۆی فراوان بكات بۆ نزیكه‌ی 200 میل وزه‌شی ده‌ست بكه‌وێت، به‌تایبه‌ت ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ده‌كه‌وێته‌ سێگۆشه‌ی نێوان قبرس و ئیسرائیل و یۆنان،كه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی باشی نه‌وت و غازه‌.

له‌ڕووی سه‌ربازیه‌وه‌، بوونی هێزی سه‌ربازی توركیا له‌ لیبیا، واته‌ باڵاده‌ستی ئه‌نكه‌ره‌ له‌ وڵاتێكی دیكه‌، كه‌ شوێنێكی ستراتیژی هه‌یه‌ و كه‌وتۆته‌ نێوان ئاسیا و ئه‌فریقا، توركیا به‌بونی سه‌ربازی له‌و وڵاته‌دا ده‌توانێت زیاتر قسه‌ی له‌سه‌ر كێشه‌ هه‌رێمیه‌كان هه‌بێت و وه‌ك زلهێزێك سه‌یر بكرێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هه‌موو كات به‌ هێزێكی زیاتره‌وه‌ دژی میسر و ئیمارات و سعودیه‌ ده‌وه‌ستێت،بۆ ململانێی ئه‌مریكا و روسیاش ده‌توانێت وه‌ك كارت به‌كاری بهێنێت و درێژه‌ به‌ باڵا ده‌ستی خۆی ده‌دات.

لیبیا شانۆیه‌كی كراوه‌ بۆ هه‌موو لایه‌نه‌كان: واشنت له‌م دوایانه‌دا به‌ ئاشكرا هه‌ڵوێستی خۆی له‌سه‌ر دۆخی لیبیا ده‌ربڕی و دژایه‌تی خۆشی له‌ هاوكاری كردنی ڕوسیا بۆ خه‌لیفه‌ حه‌فته‌ر ده‌ربڕی، بۆیه‌ نایه‌وێت مۆسكۆ ڕاسته‌وخۆ بچێته‌ ناو جه‌نگی لیبیاوه‌، هه‌روه‌ها چاودێران وای بۆ ده‌چن كه‌ واشنتن گڵۆپی سه‌وزی بۆ توركیا هه‌ڵكردووه‌، كه‌ دژی خه‌لیفه‌ حه‌فته‌ر بجه‌نگێت،ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌كی ڕوونه‌ كه‌ ئه‌مریكا دژی بوونی ڕوسیا و هه‌نگاوه‌كانیه‌تی له‌ ناوچه‌ی ده‌ریای ناوه‌راست.

ئه‌وه‌ی لێره‌دا ڕوونه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ناكۆكی و ململانیه‌كی توند له‌ نێوان ئه‌مریكا و ڕوسیادا هه‌یه‌، توركیا ده‌یه‌وێت ده‌ستی درێژی مۆسكۆ له‌ ناوچه‌كه‌ ببرێت، كه‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ بوونی هه‌یه‌، ئه‌مریكاش ده‌یه‌وێت توركیا له‌ دژی روسیا هانبدات و به‌كاریبهێنێت، به‌ڵام ئه‌م كاره‌ هه‌روا ئاسان نیه‌، چونكه‌ توركیا نایه‌وێت له‌گه‌ڵ ڕوسیادا به‌ریه‌ك بكه‌ون، چونكه‌ له‌ سوریا هاوپه‌یمانیه‌تی ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ڕێكه‌وتنی سه‌ربازی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ و سیسته‌می موشه‌كی (s400) لێكریوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌گه‌ر له‌ دانوستانه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا شكستی هێنا بۆ كڕینی فرۆكه‌ی ئیف 35، ئه‌وا ناچارده‌بێت له‌ ڕوسیا فرۆكه‌ی جه‌نگی سوخۆی 35 و 57 بكرێت، هه‌روه‌ها لێكتێگه‌یشتنێك له‌ نێوان ئه‌نكه‌ره‌ و مۆسكۆدا هه‌یه‌ كه‌ به‌ پرۆژه‌ی (south stream 2) ناسراوه‌، كه‌ روسیا له‌ ڕێگای توركیاوه‌ غاز ڕه‌وانه‌ی ئه‌وروپا ده‌كات، له‌به‌رئه‌م هۆكارانه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك توركیا نایه‌وێت له‌ لیبیا به‌ریه‌ككه‌وتنی له‌گه‌ڵ روسیادا هه‌بێت.

لیبیا بۆته‌ مه‌یدانێكی كراوه‌ بۆ وڵاتانی زلهێز ، ئه‌وان له‌وێ درێژه‌ به‌ ململانێكانیان ده‌ده‌ن، روسیا و ئه‌مریكا و فه‌ره‌نسا و ئیتالیا و میسر و ئیمارات و توركیا، هه‌ریه‌كه‌یان به‌ مه‌به‌ستێك له‌وێن و بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان هه‌وڵده‌ده‌ن. رێككه‌وتنی نێوان توركیا و لیبیا توڕه‌یی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی به‌دوای خۆیدا هێنا: ئه‌و ڕێكه‌وتنامه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان توركیا و حكومه‌ته‌كه‌ی سه‌راج ئیمزا كرا، هه‌ر زوو كاردانه‌وه‌ی میسر و چه‌ند وڵاتێكی دیكه‌ی به‌دوای خۆیدا هێنا،میسر بۆ ئه‌وه‌ی ڕێگری له‌ جێبه‌جێ كردنی بكات، له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ دژی ڕێكه‌وتنامه‌كه‌ بوون كه‌وتنه‌ جوڵه‌، بۆیه‌ سامح شوكری وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی میسر له‌گه‌ڵ نیكۆڵاس دنیاس وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی یۆنان و خریستۆدۆلیدس وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی قوبرس ڕێكه‌وتن كه‌ ، ئه‌و رێكه‌وتنامه‌یه‌ هیچ كاریگه‌ریه‌كی یاسایی نابێت، به‌هیچ شێوه‌یه‌كیش ناهێڵن كار بكاته‌سه‌ر مافه‌كانیان له‌ كه‌ناره‌ ئاوییه‌كانی ده‌ریای ناوه‌ڕاست.

ئه‌وه‌ی ئێستا له‌ لیبیا ده‌گوزه‌رێت جه‌نگێك و ململانیه‌كه‌ له‌ نێوان زلهێزه‌ نێوده‌وڵه‌تی و هه‌رێمیه‌كان، كه‌به‌هۆی به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی و ئابوری و ستراتیژیه‌وه‌ سه‌ری هه‌ڵداوه‌، ئه‌وان دوای سوریا هاتونه‌ته‌ لیبیا و له‌وێ درێژه‌ به‌م جه‌نگه‌ ده‌ده‌ن، بۆیه‌ جه‌نگێكی كراوه‌یه‌ به‌ ده‌ستی ئه‌جێندای ده‌ره‌كی ، چه‌ند لایه‌نێك ململانیكانیان هێناوه‌ته‌ لیبیا (میسر و ئیمارات وه‌ك ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی ئیخوانی قه‌ته‌ر و توركیا سه‌یری ده‌كه‌ن، فه‌ره‌نسا و ئیتاڵیا له‌گه‌ڵ روسیا دژی ئه‌مریكا ململانێ ده‌كه‌ن).

هه‌رچی په‌یوه‌ست به‌ توركیاشه‌، ئه‌وا بۆ توركیا سه‌ركێشیه‌كی گه‌وره‌یه‌، خۆ خزاندنه‌ ناو ململانێیه‌كی نێوده‌وڵه‌تی زلهێزه‌كانه‌، ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتوو بوو، ئه‌وا ئه‌ویش وه‌ك ئه‌مریكا و ڕوسیا و فه‌ره‌نسا ده‌بێته‌ وڵاتێكی زلهێز و حساب بۆ كراو، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ئه‌گه‌ر نه‌یتوانی سه‌ركه‌وتوو بێت، ئه‌وا نه‌ك ناتوانێت ده‌وڵه‌تی عوسمانی دروست بكاته‌وه‌، به‌ڵكو دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌ پیاوه‌ نه‌خۆشه‌كه‌، ته‌نها به‌كارده‌هێنرێت و به‌ زیانێكی زۆری سیاسی و ئابووری و ستراتیژی و سه‌ربازی لێی ده‌رده‌چێت.